ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୈକେଯ୍ଯା ଲୋକସ୍ଯ ଅପକୃତମ୍ ମହତ୍ । ଵିସୃଜ୍ଯ ମଯି ଦୁହ୍ଖାନି ରାଜା ଦଶରଥୋ ଗତଃ ॥୨-୮୧-
ଦେଖ ଶତୃଘ୍ନ, କୈକେୟୀ କେତେ ବଡ଼ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ—ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ଯ ଏଷା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧର୍ମ ମୂଲା ମହାତ୍ମନଃ । ପରିଭ୍ରମତି ରାଜ ଶ୍ରୀର୍ ନୌର୍ ଇଵ ଅକର୍ଣିକା ଜଲେ ॥୨-୮୧-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ, ଏବେ ଜଳରେ କିଣ୍ଡା ନଥିବା ନୌକା ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଭୂଲୁଁଛି।
ଯୋ ହି ନଃ ସୁମହାନ୍ନାଥଃ ସୋଽପି ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍ । ଅନଯା ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାତ୍ରା ମେ ରାଘଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୮୧-
ଯିଏ ଆମର ବଡ଼ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ମାଆ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ଇତି ଏଵମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଵିଚେତନମ୍ । କୃପଣମ୍ ରୁରୁଦୁଃ ସର୍ଵାଃ ସସ୍ଵରମ୍ ଯୋଷିତଃ ତଦା ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକେ।
ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ଵିଲପତି ଵସିଷ୍ଠୋ ରାଜ ଧର୍ମଵିତ୍ । ସଭାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନାଥସ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶାତ କୁମ୍ଭମଯୀମ୍ ରମ୍ଯାମ୍ ମଣି ରତ୍ନ ସମାକୁଲାମ୍ । ସୁଧର୍ମାମ୍ ଇଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ସଗଣଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୨-୮୧-
ସେ ଚମକୁଥିବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଓ ମଣିମୁକ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ଶୋଭାମୟ ସଭାକୁ, ସଦର୍ମା ସଭା ପରି, ସେବକମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ କାନ୍ଚନମଯମ୍ ପୀଠମ୍ ପର ଅର୍ଧ୍ଯ ଆସ୍ତରଣ ଆଵୃତମ୍ । ଅଧ୍ଯାସ୍ତ ସର୍ଵ ଵେଦଜ୍ଞୋ ଦୂତାନ୍ ଅନୁଶଶାସ ଚ ॥୨-୮୧-
ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସୁନାରେ ତିଆରି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଢାକା ଆସନରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଅମାତ୍ଯାନ୍ ଗଣ ବଲ୍ଲଭାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯତ ଅଵ୍ଯଗ୍ରାଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ଯଯିକମ୍ ହି ନଃ ॥୨-୮୧-
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ସେନା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଅଗ୍ରଣୀମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ, କାରଣ ଆମ ପାଖରେ ଅତି ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି।
ସରାଜଭୃତ୍ଯମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଭରତମ୍ ଚ ଯଶ୍ସ୍ଵିନମ୍ । ଯୁଧାଜିତମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଚ ଯେ ଚ ତତ୍ର ହିତା ଜନାଃ ॥୨-୮୧-
ରାଜାଙ୍କ ସେବକ ଶତୃଘ୍ନ, ଯଶସ୍ୱୀ ଭାରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱାସୀ ଲୋକମାନେକୁ ଆଣ।
ତତଃ ହଲହଲା ଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ସମୁଦପଦ୍ଯତ । ରଥୈଃ ଅଶ୍ଵୈଃ ଗଜୈଃ ଚ ଅପି ଜନାନାମ୍ ଉପଗଚ୍ଚତାମ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଲୋକମାନେ ଆସିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଓ ହଲାହଲ ହେଲା।
ତତଃ ଭରତମ୍ ଆଯାନ୍ତମ୍ ଶତ କ୍ରତୁମ୍ ଇଵ ଅମରାଃ । ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ପ୍ରକୃତଯୋ ଯଥା ଦଶରଥମ୍ ତଥା ॥୨-୮୧-
ଭାରତ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେମିତି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରନ୍ତି, ସେମିତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଯେପରି ଅଭିନନ୍ଦନ କରିଥିଲେ, ସେଭଳି ସ୍ବାଗତ କଲେ।
ହ୍ରଦୈଵ ତିମି ନାଗ ସମ୍ଵୃତଃ । ସ୍ତିମିତ ଜଲୋ ମଣି ଶନ୍ଖ ଶର୍କରଃ । ଦଶରଥ ସୁତ ଶୋଭିତା ସଭା । ସଦଶରଥା ଇଵ ବଭୌ ଯଥା ପୁରା ॥୨-୮୧-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋଭିତ ସଭା, ବଡ଼ ମାଛ ଓ ନାଗରେ ଭରିଥିବା ହ୍ରଦ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଶାନ୍ତ ଜଳ ଓ ମଣି, ଶଙ୍ଖ, ପଥରରେ ଶୋଭିତ ତଟ ପରି—ଯେପରି ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ଥିଲେ, ସେଭଳି।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତାମ୍ ଆର୍ଯ ଗଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରଗ୍ରହାମ୍ ସଭାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନଃ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରାମ୍ ନିଶାମ୍ ଇଵ ॥୨-୮୨-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାରତ ଦେଖିଲେ, ଜେଉଁ ସଭା ଆଦରଣୀୟ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ରାତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଆସନାନି ଯଥା ନ୍ଯାଯମ୍ ଆର୍ଯାଣାମ୍ ଵିଶତାମ୍ ତଦା । ଅଦୃଶ୍ଯତ ଘନ ଅପାଯେ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୮୨-
ସେଇ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମୟରେ, ସଭା ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସା ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନସମ୍ପୂର୍ଣା ସଭା ସୁରୁଚିରା ତଦା । ଅଦୃଶ୍ଯତ ଘନାପାଯେ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରେଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୮୨-
ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଶୋଭାମୟ ସଭା, ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରାଜ୍ଞଃ ତୁ ପ୍ରକୃତୀଃ ସର୍ଵାଃ ସମଗ୍ରାଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଇଦମ୍ ପୁରୋହିତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରତମ୍ ମୃଦୁ ଚ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୨-
ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଉପଦେଷ୍ଟା, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସମ୍ମିଳିତ ହେବା ପରେ, ପୁରୋହିତ ଭାରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଭରା କଥା କହିଲେ।
ତାତ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵର୍ ଗତଃ ଧର୍ମମ୍ ଆଚରନ୍ । ଧନ ଧାନ୍ଯଵତୀମ୍ ସ୍ଫୀତାମ୍ ପ୍ରଦାଯ ପୃଥିଵୀମ୍ ତଵ ॥୨-୮୨-
ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର ଏହି ଭୂମି ତୁମକୁ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।
ରାମଃ ତଥା ସତ୍ଯ ଧୃତିଃ ସତାମ୍ ଧର୍ମମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ । ନ ଅଜହାତ୍ ପିତୁର୍ ଆଦେଶମ୍ ଶଶୀ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାମ୍ ଇଵ ଉଦିତଃ ॥୨-୮୨-
ରାମ ଏହିପରି ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି; ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାହାର ଆଲୋକକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନଥାଏ।
ପିତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ତେ ଦତ୍ତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ନିହତ କଣ୍ଟକମ୍ । ତତ୍ ଭୁନ୍କ୍ଷ୍ଵ ମୁଦିତ ଅମାତ୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଅଭିଷେଚଯ ॥୨-୮୨-
ତୁମକୁ ତୁମ ପିତା ଓ ଭାଇ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଏହାରେ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ; ଖୁସି ଅମାତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କର।
ଉଦୀଚ୍ଯାଃ ଚ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଃ ଚ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାଃ ଚ କେଵଲାଃ । କୋଟ୍ଯା ଅପର ଅନ୍ତାଃ ସାମୁଦ୍ରା ରତ୍ନାନି ଅଭିହରନ୍ତୁ ତେ ॥୨-୮୨-
ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ ଓ ସୁଧ୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସୀମାର ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ତୁମ ପାଇଁ ରତ୍ନ ଓ ଧନ ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଶୋକେନ ଅଭିପରିପ୍ଲୁତଃ । ଜଗାମ ମନସା ରାମମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଧର୍ମ କାନ୍କ୍ଷଯା ॥୨-୮୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ନିଜ ମନକୁ ଧର୍ମରେ ଲଗାଇ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଶା ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଭାବିଲେ।
ସ ବାଷ୍ପ କଲଯା ଵାଚା କଲ ହମ୍ସ ସ୍ଵରଃ ଯୁଵା । ଵିଲଲାପ ସଭା ମଧ୍ଯେ ଜଗର୍ହେ ଚ ପୁରୋହିତମ୍ ॥୨-୮୨-
ସେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ, ଜବାକୁ ହଂସର ମନ୍ତ୍ରଣା ପରି ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବିଳାପ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ।
ଚରିତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯା ସ୍ନାତସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଧର୍ମେ ପ୍ରଯତମାନସ୍ଯ କୋ ରାଜ୍ଯମ୍ ମଦ୍ଵିଧୋ ହରେତ୍ ॥୨-୮୨-
ଯେଉଁ ଜଣେ ନିୟମିତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ଏମିତି ମୁଁ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ରାଜ୍ୟ ଛିନିପାରିବ?
କଥମ୍ ଦଶରଥାଜ୍ ଜାତଃ ଭଵେଦ୍ ରାଜ୍ଯ ଅପହାରକଃ । ରାଜ୍ଯମ୍ ଚ ଅହମ୍ ଚ ରାମସ୍ଯ ଧର୍ମମ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଇହ ଅର୍ହସି ॥୨-୮୨-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ କିପରି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଛିନିପାରିବି? ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁ ଜଣେ ତାଙ୍କର; ଏଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଚ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଦିଲୀପ ନହୁଷ ଉପମଃ । ଲବ୍ଧୁମ୍ ଅର୍ହତି କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ରାଜ୍ଯମ୍ ଦଶରଥୋ ଯଥା ॥୨-୮୨-
ଅଧିକାରୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମମୟ ଆତ୍ମା, ଦିଲୀପ ଓ ନହୁଷଙ୍କ ସମାନ, ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ।
ଅନାର୍ଯ ଜୁଷ୍ଟମ୍ ଅସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମ୍ କୁର୍ଯାମ୍ ପାପମ୍ ଅହମ୍ ଯଦି । ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଅହମ୍ ଲୋକେ ଭଵେଯମ୍ କୁଲ ପାମ୍ସନଃ ॥୨-୮୨-
ମୁଁ ଯଦି ଏପରି ଅପରାଧ କରିବି, ଯାହା ନ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ନ ଶ୍ବର୍ଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ହେବି।
ଯଦ୍ଦ୍ ହି ମାତ୍ରା କୃତମ୍ ପାପମ୍ ନ ଅହମ୍ ତତ୍ ଅଭିରୋଚଯେ । ଇହସ୍ଥୋ ଵନ ଦୁର୍ଗସ୍ଥମ୍ ନମସ୍ଯାମି କୃତ ଅନ୍ଜଲିଃ ॥୨-୮୨-
ମୋ ମାଆ କରିଥିବା ଅପରାଧକୁ ମୁଁ ମନେ ରଖିବି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ରହି, ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବି, ସେ ଅଟଳ ଅଟବ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ରାମମ୍ ଏଵ ଅନୁଗଚ୍ଚାମି ସ ରାଜା ଦ୍ଵିପଦାମ୍ ଵରଃ । ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଅପି ଲୋକାନାମ୍ ରାଘଵୋ ରାଜ୍ଯମ୍ ଅର୍ହତି ॥୨-୮୨-
ମୁଁ କେବଳ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବି, ସେ ଦୁଇପଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ରାଘବ ତିନି ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତତ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଧର୍ମ ସମ୍ଯୁକ୍ତମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ସଭାସଦଃ । ହର୍ଷାନ୍ ମୁମୁଚୁର୍ ଅଶ୍ରୂଣି ରାମେ ନିହିତ ଚେତସଃ ॥୨-୮୨-
ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଭାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସିରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ରାମଙ୍କୁ ଭଗ୍ନ କରିଥିଲା।