ବହୁ ପାମ୍ସୁ ଚଯାଃ ଚ ଅପି ପରିଖା ପରିଵାରିତାଃ । ତନ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର କୀଲ ପ୍ରତିମାଃ ପ୍ରତୋଲୀ ଵର ଶୋଭିତାଃ ॥୨-୮୦-
ଉଚ୍ଚ ବାଲିର ଢେଳି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଖାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରର ଖୁଟି ପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ପ୍ରାସାଦ ମାଲା ସମ୍ଯୁକ୍ତାଃ ସୌଧ ପ୍ରାକାର ସମ୍ଵୃତାଃ । ପତାକା ଶୋଭିତାଃ ସର୍ଵେ ସୁନିର୍ମିତ ମହା ପଥାଃ ॥୨-୮୦-
ପାଳି ପାଳି ରାଜମହଳ, ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଓ ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତେ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରାସ୍ତା ଥିଲା।
ଵିସର୍ପତ୍ଭିର୍ ଇଵ ଆକାଶେ ଵିଟନ୍କ ଅଗ୍ର ଵିମାନକୈଃ । ସମୁଚ୍ଚ୍ରିତୈଃ ନିଵେଶାଃ ତେ ବଭୁଃ ଶକ୍ର ପୁର ଉପମାଃ ॥୨-୮୦-
ଆକାଶରେ ଭାସୁଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ତଳ ଭବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ତୁ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଵିଧ ଦ୍ରୁମ କାନନାମ୍ । ଶୀତଲ ଅମଲ ପାନୀଯାମ୍ ମହା ମୀନ ସମାକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୦-
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ କାନନରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛରେ ଭରିଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଗଣ ମଣ୍ଡିତମ୍ ଯଥା । ନଭଃ କ୍ଷପାଯାମ୍ ଅମଲମ୍ ଵିରାଜତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ମାର୍ଗଃ ସ ତଥା ଵ୍ଯରାଜତ । କ୍ରମେଣ ରମ୍ଯଃ ଶୁଭ ଶିଲ୍ପି ନିର୍ମିତଃ ॥୨-୮୦-
ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରାଜପଥ ମଧୁର ଓ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇ, ଏକ ପରେ ଏକ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
thumb|ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ନାନ୍ଦୀ ମୁଖୀମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଭରତମ୍ ସୂତ ମାଗଧାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଵାଗ୍ ଵିଶେଷଜ୍ଞାଃ ସ୍ତଵୈଃ ମନ୍ଗଲ ସମ୍ହିତୈଃ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ରାତିରେ ସୂତ ଓ ମାଗଧ ଗାୟକମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସୁଵର୍ଣ କୋଣ ଅଭିହତଃ ପ୍ରାଣଦଦ୍ ଯାମ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ଦଧ୍ମୁଃ ଶନ୍ଖାମଃ ଚ ଶତଶୋ ଵାଦ୍ଯାମଃ ଚ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚ ସ୍ଵରାନ୍ ॥୨-୮୧-
ସୁନା ଧାରରେ ମାଡ଼ି ଯାମ ଢୋଲ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାଜିଲା; ଶତାଧିକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗାଯିଲା, ଓ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ରବ କଲା।
ସ ତୂର୍ଯ ଘୋଷଃ ସୁମହାନ୍ ଦିଵମ୍ ଆପୂରଯନ୍ନ୍ ଇଵ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୈଃ ଅରନ୍ଧ୍ରଯତ୍ ॥୨-୮୧-
ସେଇ ବଡ଼ ତୁରୀ ଓ ଦଳବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଛି, ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଦେଲା, ଯିଏ ଏହିଠାରେ ଦୁଃଖରେ ପୁରାଇଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭରତଃ ତମ୍ ଘୋଷମ୍ ସମ୍ନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ନ ଅହମ୍ ରାଜା ଇତି ଚ ଅପି ଉକ୍ତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ଭାରତ ଜାଗିଉଠି, ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ରୋକିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏହା କହି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୈକେଯ୍ଯା ଲୋକସ୍ଯ ଅପକୃତମ୍ ମହତ୍ । ଵିସୃଜ୍ଯ ମଯି ଦୁହ୍ଖାନି ରାଜା ଦଶରଥୋ ଗତଃ ॥୨-୮୧-
ଦେଖ ଶତୃଘ୍ନ, କୈକେୟୀ କେତେ ବଡ଼ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ—ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ଯ ଏଷା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧର୍ମ ମୂଲା ମହାତ୍ମନଃ । ପରିଭ୍ରମତି ରାଜ ଶ୍ରୀର୍ ନୌର୍ ଇଵ ଅକର୍ଣିକା ଜଲେ ॥୨-୮୧-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ, ଏବେ ଜଳରେ କିଣ୍ଡା ନଥିବା ନୌକା ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଭୂଲୁଁଛି।
ଯୋ ହି ନଃ ସୁମହାନ୍ନାଥଃ ସୋଽପି ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍ । ଅନଯା ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାତ୍ରା ମେ ରାଘଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୮୧-
ଯିଏ ଆମର ବଡ଼ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ମାଆ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ଇତି ଏଵମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଵିଚେତନମ୍ । କୃପଣମ୍ ରୁରୁଦୁଃ ସର୍ଵାଃ ସସ୍ଵରମ୍ ଯୋଷିତଃ ତଦା ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକେ।
ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ଵିଲପତି ଵସିଷ୍ଠୋ ରାଜ ଧର୍ମଵିତ୍ । ସଭାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନାଥସ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶାତ କୁମ୍ଭମଯୀମ୍ ରମ୍ଯାମ୍ ମଣି ରତ୍ନ ସମାକୁଲାମ୍ । ସୁଧର୍ମାମ୍ ଇଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ସଗଣଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୨-୮୧-
ସେ ଚମକୁଥିବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଓ ମଣିମୁକ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ଶୋଭାମୟ ସଭାକୁ, ସଦର୍ମା ସଭା ପରି, ସେବକମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ କାନ୍ଚନମଯମ୍ ପୀଠମ୍ ପର ଅର୍ଧ୍ଯ ଆସ୍ତରଣ ଆଵୃତମ୍ । ଅଧ୍ଯାସ୍ତ ସର୍ଵ ଵେଦଜ୍ଞୋ ଦୂତାନ୍ ଅନୁଶଶାସ ଚ ॥୨-୮୧-
ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସୁନାରେ ତିଆରି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଢାକା ଆସନରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଅମାତ୍ଯାନ୍ ଗଣ ବଲ୍ଲଭାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯତ ଅଵ୍ଯଗ୍ରାଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ଯଯିକମ୍ ହି ନଃ ॥୨-୮୧-
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ସେନା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଅଗ୍ରଣୀମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ, କାରଣ ଆମ ପାଖରେ ଅତି ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି।
ସରାଜଭୃତ୍ଯମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଭରତମ୍ ଚ ଯଶ୍ସ୍ଵିନମ୍ । ଯୁଧାଜିତମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଚ ଯେ ଚ ତତ୍ର ହିତା ଜନାଃ ॥୨-୮୧-
ରାଜାଙ୍କ ସେବକ ଶତୃଘ୍ନ, ଯଶସ୍ୱୀ ଭାରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱାସୀ ଲୋକମାନେକୁ ଆଣ।
ତତଃ ହଲହଲା ଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ସମୁଦପଦ୍ଯତ । ରଥୈଃ ଅଶ୍ଵୈଃ ଗଜୈଃ ଚ ଅପି ଜନାନାମ୍ ଉପଗଚ୍ଚତାମ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଲୋକମାନେ ଆସିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଓ ହଲାହଲ ହେଲା।
ତତଃ ଭରତମ୍ ଆଯାନ୍ତମ୍ ଶତ କ୍ରତୁମ୍ ଇଵ ଅମରାଃ । ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ପ୍ରକୃତଯୋ ଯଥା ଦଶରଥମ୍ ତଥା ॥୨-୮୧-
ଭାରତ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେମିତି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରନ୍ତି, ସେମିତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଯେପରି ଅଭିନନ୍ଦନ କରିଥିଲେ, ସେଭଳି ସ୍ବାଗତ କଲେ।
ହ୍ରଦୈଵ ତିମି ନାଗ ସମ୍ଵୃତଃ । ସ୍ତିମିତ ଜଲୋ ମଣି ଶନ୍ଖ ଶର୍କରଃ । ଦଶରଥ ସୁତ ଶୋଭିତା ସଭା । ସଦଶରଥା ଇଵ ବଭୌ ଯଥା ପୁରା ॥୨-୮୧-
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋଭିତ ସଭା, ବଡ଼ ମାଛ ଓ ନାଗରେ ଭରିଥିବା ହ୍ରଦ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଶାନ୍ତ ଜଳ ଓ ମଣି, ଶଙ୍ଖ, ପଥରରେ ଶୋଭିତ ତଟ ପରି—ଯେପରି ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ଥିଲେ, ସେଭଳି।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତାମ୍ ଆର୍ଯ ଗଣ ସମ୍ପୂର୍ଣାମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରଗ୍ରହାମ୍ ସଭାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନଃ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରାମ୍ ନିଶାମ୍ ଇଵ ॥୨-୮୨-
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାରତ ଦେଖିଲେ, ଜେଉଁ ସଭା ଆଦରଣୀୟ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ରାତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଆସନାନି ଯଥା ନ୍ଯାଯମ୍ ଆର୍ଯାଣାମ୍ ଵିଶତାମ୍ ତଦା । ଅଦୃଶ୍ଯତ ଘନ ଅପାଯେ ପୂର୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୮୨-
ସେଇ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମୟରେ, ସଭା ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ସା ଵିଦ୍ଵଜ୍ଜନସମ୍ପୂର୍ଣା ସଭା ସୁରୁଚିରା ତଦା । ଅଦୃଶ୍ଯତ ଘନାପାଯେ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରେଵ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୮୨-
ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଶୋଭାମୟ ସଭା, ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରାଜ୍ଞଃ ତୁ ପ୍ରକୃତୀଃ ସର୍ଵାଃ ସମଗ୍ରାଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଇଦମ୍ ପୁରୋହିତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଭରତମ୍ ମୃଦୁ ଚ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୨-
ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଉପଦେଷ୍ଟା, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସମ୍ମିଳିତ ହେବା ପରେ, ପୁରୋହିତ ଭାରତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଭରା କଥା କହିଲେ।
ତାତ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵର୍ ଗତଃ ଧର୍ମମ୍ ଆଚରନ୍ । ଧନ ଧାନ୍ଯଵତୀମ୍ ସ୍ଫୀତାମ୍ ପ୍ରଦାଯ ପୃଥିଵୀମ୍ ତଵ ॥୨-୮୨-
ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର ଏହି ଭୂମି ତୁମକୁ ଦେଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।
ରାମଃ ତଥା ସତ୍ଯ ଧୃତିଃ ସତାମ୍ ଧର୍ମମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ । ନ ଅଜହାତ୍ ପିତୁର୍ ଆଦେଶମ୍ ଶଶୀ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାମ୍ ଇଵ ଉଦିତଃ ॥୨-୮୨-
ରାମ ଏହିପରି ନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି; ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାହାର ଆଲୋକକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନଥାଏ।
ପିତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ତେ ଦତ୍ତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ନିହତ କଣ୍ଟକମ୍ । ତତ୍ ଭୁନ୍କ୍ଷ୍ଵ ମୁଦିତ ଅମାତ୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଅଭିଷେଚଯ ॥୨-୮୨-
ତୁମକୁ ତୁମ ପିତା ଓ ଭାଇ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଏହାରେ କୌଣସି ବିପଦ ନାହିଁ; ଖୁସି ଅମାତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କର।