ଅପରେ ଵୀରଣ ସ୍ତମ୍ବାନ୍ ବଲିନୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ । ଵିଧମନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁର୍ଗାଣି ସ୍ଥଲାନି ଚ ତତଃ ତତଃ ॥୨-୮୦-
ଅନ୍ୟମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକେ ଘନ ଖାଗ ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠା ସେଠା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅପରେ ଅପୂରଯନ୍ କୂପାନ୍ ପାମ୍ସୁଭିଃ ଶ୍ଵଭ୍ରମ୍ ଆଯତମ୍ । ନିମ୍ନ ଭାଗାମ୍ସ୍ ତଥା କେଚିତ୍ ସମାମଃ ଚକ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ ॥୨-୮୦-
କେହି କେହି ଉଁଠା ଏବଂ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ପୂରିଦେଲେ, ଆଉ କିଛି ଲୋକେ ଚାରିପାଖରେ ତଳସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ କରିଦେଲେ।
ବବନ୍ଧୁର୍ ବନ୍ଧନୀଯାମଃ ଚ କ୍ଷୋଦ୍ଯାନ୍ ସମ୍ଚୁକ୍ଷୁଦୁସ୍ ତଦା । ବିଭିଦୁର୍ ଭେଦନୀଯାମଃ ଚ ତାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ଦେଶାନ୍ ନରାଃ ତଦା ॥୨-୮୦-
ସେମାନେ ଯାହା ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ତାହା ବାନ୍ଧିଲେ; ଯାହା ସଫା କରିବା ଦରକାର, ତାହା ସଫା କଲେ; ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ଦରକାର, ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଅଚିରେଣ ଏଵ କାଲେନ ପରିଵାହାନ୍ ବହୁ ଉଦକାନ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ବହୁ ଵିଧ ଆକାରାନ୍ ସାଗର ପ୍ରତିମାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୨-୮୦-
ଅତି କମ ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ପାଣି ଚାନେଲ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନିର୍ଜଲେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ ଖାନଯାମାସୁରୁତ୍ତମାନ୍ । ଉଦପାନାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ଵେଦିକା ପରିମଣ୍ଡିତାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଶୁଷ୍କ ସ୍ଥଳରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ଉତ୍ତମ କୁଆଁ ଖୋଦିଲେ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ସସୁଧା କୁଟ୍ଟିମ ତଲଃ ପ୍ରପୁଷ୍ପିତ ମହୀ ରୁହଃ । ମତ୍ତ ଉଦ୍ଘୁଷ୍ଟ ଦ୍ଵିଜ ଗଣଃ ପତାକାଭିର୍ ଅଲମ୍କୃତଃ ॥୨-୮୦-
ଚୁନା ଲେପା ମାଟି, ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକ, ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପଥ ଅତି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା।
ଚନ୍ଦନ ଉଦକ ସମ୍ସିକ୍ତଃ ନାନା କୁସୁମ ଭୂଷିତଃ । ବହ୍ଵ୍ ଅଶୋଭତ ସେନାଯାଃ ପନ୍ଥାଃ ସ୍ଵର୍ଗ ପଥ ଉପମଃ ॥୨-୮୦-
ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା, ସେନାର ପଥ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବଲୋକର ପଥ ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା।
ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଯଥା ଆଜ୍ଞପ୍ତି ଯୁକ୍ତାଃ ତେ ଅଧିକୃତା ନରାଃ । ରମଣୀଯେଷୁ ଦେଶେଷୁ ବହୁ ସ୍ଵାଦୁ ଫଲେଷୁ ଚ ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛିନେଲେ।
ଯୋ ନିଵେଶଃ ତୁ ଅଭିପ୍ରେତଃ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭୂଯଃ ତମ୍ ଶୋଭଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭୂଷାଭିର୍ ଭୂଷଣ ଉପମମ୍ ॥୨-୮୦-
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁ ନିବାସ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସେହିଠାରେ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇ ଏହାକୁ ମଣିର ଭଳି ଶୋଭା ଦିଆଯାଇଲା।
ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ତେଷୁ ମୁହୂର୍ତେଷୁ ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ନିଵେଶମ୍ ସ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ବହୁ ପାମ୍ସୁ ଚଯାଃ ଚ ଅପି ପରିଖା ପରିଵାରିତାଃ । ତନ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର କୀଲ ପ୍ରତିମାଃ ପ୍ରତୋଲୀ ଵର ଶୋଭିତାଃ ॥୨-୮୦-
ଉଚ୍ଚ ବାଲିର ଢେଳି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଖାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରର ଖୁଟି ପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ପ୍ରାସାଦ ମାଲା ସମ୍ଯୁକ୍ତାଃ ସୌଧ ପ୍ରାକାର ସମ୍ଵୃତାଃ । ପତାକା ଶୋଭିତାଃ ସର୍ଵେ ସୁନିର୍ମିତ ମହା ପଥାଃ ॥୨-୮୦-
ପାଳି ପାଳି ରାଜମହଳ, ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଓ ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତେ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରାସ୍ତା ଥିଲା।
ଵିସର୍ପତ୍ଭିର୍ ଇଵ ଆକାଶେ ଵିଟନ୍କ ଅଗ୍ର ଵିମାନକୈଃ । ସମୁଚ୍ଚ୍ରିତୈଃ ନିଵେଶାଃ ତେ ବଭୁଃ ଶକ୍ର ପୁର ଉପମାଃ ॥୨-୮୦-
ଆକାଶରେ ଭାସୁଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ତଳ ଭବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ତୁ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଵିଧ ଦ୍ରୁମ କାନନାମ୍ । ଶୀତଲ ଅମଲ ପାନୀଯାମ୍ ମହା ମୀନ ସମାକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୦-
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ କାନନରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛରେ ଭରିଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଗଣ ମଣ୍ଡିତମ୍ ଯଥା । ନଭଃ କ୍ଷପାଯାମ୍ ଅମଲମ୍ ଵିରାଜତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ମାର୍ଗଃ ସ ତଥା ଵ୍ଯରାଜତ । କ୍ରମେଣ ରମ୍ଯଃ ଶୁଭ ଶିଲ୍ପି ନିର୍ମିତଃ ॥୨-୮୦-
ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରାଜପଥ ମଧୁର ଓ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇ, ଏକ ପରେ ଏକ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
thumb|ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ନାନ୍ଦୀ ମୁଖୀମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଭରତମ୍ ସୂତ ମାଗଧାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଵାଗ୍ ଵିଶେଷଜ୍ଞାଃ ସ୍ତଵୈଃ ମନ୍ଗଲ ସମ୍ହିତୈଃ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ରାତିରେ ସୂତ ଓ ମାଗଧ ଗାୟକମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସୁଵର୍ଣ କୋଣ ଅଭିହତଃ ପ୍ରାଣଦଦ୍ ଯାମ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ଦଧ୍ମୁଃ ଶନ୍ଖାମଃ ଚ ଶତଶୋ ଵାଦ୍ଯାମଃ ଚ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚ ସ୍ଵରାନ୍ ॥୨-୮୧-
ସୁନା ଧାରରେ ମାଡ଼ି ଯାମ ଢୋଲ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାଜିଲା; ଶତାଧିକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗାଯିଲା, ଓ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ରବ କଲା।
ସ ତୂର୍ଯ ଘୋଷଃ ସୁମହାନ୍ ଦିଵମ୍ ଆପୂରଯନ୍ନ୍ ଇଵ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୈଃ ଅରନ୍ଧ୍ରଯତ୍ ॥୨-୮୧-
ସେଇ ବଡ଼ ତୁରୀ ଓ ଦଳବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଛି, ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଦେଲା, ଯିଏ ଏହିଠାରେ ଦୁଃଖରେ ପୁରାଇଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭରତଃ ତମ୍ ଘୋଷମ୍ ସମ୍ନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ନ ଅହମ୍ ରାଜା ଇତି ଚ ଅପି ଉକ୍ତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ଭାରତ ଜାଗିଉଠି, ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ରୋକିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏହା କହି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କୈକେଯ୍ଯା ଲୋକସ୍ଯ ଅପକୃତମ୍ ମହତ୍ । ଵିସୃଜ୍ଯ ମଯି ଦୁହ୍ଖାନି ରାଜା ଦଶରଥୋ ଗତଃ ॥୨-୮୧-
ଦେଖ ଶତୃଘ୍ନ, କୈକେୟୀ କେତେ ବଡ଼ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ—ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ।
ତସ୍ଯ ଏଷା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧର୍ମ ମୂଲା ମହାତ୍ମନଃ । ପରିଭ୍ରମତି ରାଜ ଶ୍ରୀର୍ ନୌର୍ ଇଵ ଅକର୍ଣିକା ଜଲେ ॥୨-୮୧-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟଶ୍ରୀ, ଏବେ ଜଳରେ କିଣ୍ଡା ନଥିବା ନୌକା ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଭୂଲୁଁଛି।
ଯୋ ହି ନଃ ସୁମହାନ୍ନାଥଃ ସୋଽପି ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ଵନମ୍ । ଅନଯା ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାତ୍ରା ମେ ରାଘଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୮୧-
ଯିଏ ଆମର ବଡ଼ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ମାଆ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ଇତି ଏଵମ୍ ଭରତମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଵିଚେତନମ୍ । କୃପଣମ୍ ରୁରୁଦୁଃ ସର୍ଵାଃ ସସ୍ଵରମ୍ ଯୋଷିତଃ ତଦା ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିପକେ।
ତଥା ତସ୍ମିନ୍ ଵିଲପତି ଵସିଷ୍ଠୋ ରାଜ ଧର୍ମଵିତ୍ । ସଭାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନାଥସ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୮୧-
ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶାତ କୁମ୍ଭମଯୀମ୍ ରମ୍ଯାମ୍ ମଣି ରତ୍ନ ସମାକୁଲାମ୍ । ସୁଧର୍ମାମ୍ ଇଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ସଗଣଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୨-୮୧-
ସେ ଚମକୁଥିବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଓ ମଣିମୁକ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ଶୋଭାମୟ ସଭାକୁ, ସଦର୍ମା ସଭା ପରି, ସେବକମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ କାନ୍ଚନମଯମ୍ ପୀଠମ୍ ପର ଅର୍ଧ୍ଯ ଆସ୍ତରଣ ଆଵୃତମ୍ । ଅଧ୍ଯାସ୍ତ ସର୍ଵ ଵେଦଜ୍ଞୋ ଦୂତାନ୍ ଅନୁଶଶାସ ଚ ॥୨-୮୧-
ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସୁନାରେ ତିଆରି ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଢାକା ଆସନରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଅମାତ୍ଯାନ୍ ଗଣ ବଲ୍ଲଭାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯତ ଅଵ୍ଯଗ୍ରାଃ କୃତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ଯଯିକମ୍ ହି ନଃ ॥୨-୮୧-
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ସେନା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ଅଗ୍ରଣୀମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ, କାରଣ ଆମ ପାଖରେ ଅତି ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି।
ସରାଜଭୃତ୍ଯମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଭରତମ୍ ଚ ଯଶ୍ସ୍ଵିନମ୍ । ଯୁଧାଜିତମ୍ ସୁମନ୍ତ୍ରମ୍ ଚ ଯେ ଚ ତତ୍ର ହିତା ଜନାଃ ॥୨-୮୧-
ରାଜାଙ୍କ ସେବକ ଶତୃଘ୍ନ, ଯଶସ୍ୱୀ ଭାରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱାସୀ ଲୋକମାନେକୁ ଆଣ।
ତତଃ ହଲହଲା ଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ସମୁଦପଦ୍ଯତ । ରଥୈଃ ଅଶ୍ଵୈଃ ଗଜୈଃ ଚ ଅପି ଜନାନାମ୍ ଉପଗଚ୍ଚତାମ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଲୋକମାନେ ଆସିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଓ ହଲାହଲ ହେଲା।