ଅନୁତ୍ତମମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜ । ପ୍ରଭାଷିତମ୍ ସମ୍ଶ୍ରଵଣେ ନିଶମ୍ଯ ଚ । ପ୍ରହର୍ଷଜାଃ ତମ୍ ପ୍ରତି ବାଷ୍ପ ବିନ୍ଦଵୋ । ନିପେତୁର୍ ଆର୍ଯ ଆନନ ନେତ୍ର ସମ୍ଭଵାଃ ॥୨-୭୯-
ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦର ଲୁହ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ପଡ଼ିଲା।
ଊଚୁସ୍ ତେ ଵଚନମ୍ ଇଦମ୍ ନିଶମ୍ଯ ହୃଷ୍ଟାଃ । ସାମାତ୍ଯାଃ ସପରିଷଦୋ ଵିଯାତ ଶୋକାଃ । ପନ୍ଥାନମ୍ ନର ଵର ଭକ୍ତିମାନ୍ ଜନଃ ଚ । ଵ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ତଵ ଵଚନାଚ୍ ଚ ଶିଲ୍ପି ଵର୍ଗଃ ॥୨-୭୯-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: 'ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଓ କାମଗରମାନେ ତୁମ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାସ୍ତା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଛନ୍ତି।'
thumb|ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ଭୂମି ପ୍ରଦେଶଜ୍ଞାଃ ସୂତ୍ର କର୍ମ ଵିଶାରଦାଃ । ସ୍ଵ କର୍ମ ଅଭିରତାଃ ଶୂରାଃ ଖନକା ଯନ୍ତ୍ରକାଃ ତଥା ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ଭୂମି ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୂତ୍ର କାମରେ ଦକ୍ଷ, ନିଜ କାମରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ସାହସୀ ଖନନକାର ଓ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କର୍ମ ଅନ୍ତିକାଃ ସ୍ଥପତଯଃ ପୁରୁଷା ଯନ୍ତ୍ର କୋଵିଦାଃ । ତଥା ଵର୍ଧକଯଃ ଚୈଵ ମାର୍ଗିଣୋ ଵୃକ୍ଷ ତକ୍ଷକାଃ ॥୨-୮୦-
ସେଠି ଥିଲେ କାମ ନିକଟରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରିଗର, ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକ, କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ, ରାସ୍ତା ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ଗଛ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ।
କୂପ କାରାଃ ସୁଧା କାରା ଵମ୍ଶ କର୍ମ କୃତଃ ତଥା । ସମର୍ଥା ଯେ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଃ ପୁରତଃ ତେ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
କୁଆଁ ଖୋଦିବା, ଚୁନା ଲଗାଇବା, ବାଁସ କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସ ତୁ ହର୍ଷାତ୍ ତମ୍ ଉଦ୍ଦେଶମ୍ ଜନ ଓଘୋ ଵିପୁଲଃ ପ୍ରଯାନ୍ । ଅଶୋଭତ ମହା ଵେଗଃ ସାଗରସ୍ଯ ଇଵ ପର୍ଵଣି ॥୨-୮୦-
ସେହି ବିଶାଳ ଲୋକସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ଓ ତେଜରେ ଉଦ୍ଧାତ ହୁଏ।
ତେ ସ୍ଵ ଵାରମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ତ୍ମ କର୍ମାଣି କୋଵିଦାଃ । କରଣୈଃ ଵିଵିଧ ଉପେତୈଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
ନିଜ ନିଜ କାମ ଧରି, ରାସ୍ତା କାମରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଲତା ଵଲ୍ଲୀଃ ଚ ଗୁଲ୍ମାମଃ ଚ ସ୍ଥାଣୂନ୍ ଅଶ୍ମନଏଵ ଚ । ଜନାଃ ତେ ଚକ୍ରିରେ ମାର୍ଗମ୍ ଚିନ୍ଦନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଲତା, ବେଳ, ଝାଡ଼, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପଥର ଯାହା ଥିଲା, ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଫାଡ଼ି ରାସ୍ତା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅଵୃକ୍ଷେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ କେଚିତ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଅରୋପଯନ୍ । କେଚିତ୍ କୁଠାରୈଅଃ ଟନ୍କୈଃ ଚ ଦାତ୍ରୈଃ ଚିନ୍ଦନ୍ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁଠି ଗଛ ନଥିଲା, କିଛି ଲୋକ ଗଛ ଲଗାଇଲେ; କିଛି ଲୋକ କୁଠାର, ଟଙ୍କି ଓ ଦାଉଡ଼ି ନେଇ ଏଠା-ସେଠା ଗଛ କାଟୁଥିଲେ।
ଅପରେ ଵୀରଣ ସ୍ତମ୍ବାନ୍ ବଲିନୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ । ଵିଧମନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁର୍ଗାଣି ସ୍ଥଲାନି ଚ ତତଃ ତତଃ ॥୨-୮୦-
ଅନ୍ୟମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକେ ଘନ ଖାଗ ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠା ସେଠା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅପରେ ଅପୂରଯନ୍ କୂପାନ୍ ପାମ୍ସୁଭିଃ ଶ୍ଵଭ୍ରମ୍ ଆଯତମ୍ । ନିମ୍ନ ଭାଗାମ୍ସ୍ ତଥା କେଚିତ୍ ସମାମଃ ଚକ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ ॥୨-୮୦-
କେହି କେହି ଉଁଠା ଏବଂ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ପୂରିଦେଲେ, ଆଉ କିଛି ଲୋକେ ଚାରିପାଖରେ ତଳସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ କରିଦେଲେ।
ବବନ୍ଧୁର୍ ବନ୍ଧନୀଯାମଃ ଚ କ୍ଷୋଦ୍ଯାନ୍ ସମ୍ଚୁକ୍ଷୁଦୁସ୍ ତଦା । ବିଭିଦୁର୍ ଭେଦନୀଯାମଃ ଚ ତାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ଦେଶାନ୍ ନରାଃ ତଦା ॥୨-୮୦-
ସେମାନେ ଯାହା ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ତାହା ବାନ୍ଧିଲେ; ଯାହା ସଫା କରିବା ଦରକାର, ତାହା ସଫା କଲେ; ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ଦରକାର, ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଅଚିରେଣ ଏଵ କାଲେନ ପରିଵାହାନ୍ ବହୁ ଉଦକାନ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ବହୁ ଵିଧ ଆକାରାନ୍ ସାଗର ପ୍ରତିମାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୨-୮୦-
ଅତି କମ ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ପାଣି ଚାନେଲ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନିର୍ଜଲେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ ଖାନଯାମାସୁରୁତ୍ତମାନ୍ । ଉଦପାନାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ଵେଦିକା ପରିମଣ୍ଡିତାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଶୁଷ୍କ ସ୍ଥଳରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ଉତ୍ତମ କୁଆଁ ଖୋଦିଲେ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ସସୁଧା କୁଟ୍ଟିମ ତଲଃ ପ୍ରପୁଷ୍ପିତ ମହୀ ରୁହଃ । ମତ୍ତ ଉଦ୍ଘୁଷ୍ଟ ଦ୍ଵିଜ ଗଣଃ ପତାକାଭିର୍ ଅଲମ୍କୃତଃ ॥୨-୮୦-
ଚୁନା ଲେପା ମାଟି, ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକ, ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପଥ ଅତି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା।
ଚନ୍ଦନ ଉଦକ ସମ୍ସିକ୍ତଃ ନାନା କୁସୁମ ଭୂଷିତଃ । ବହ୍ଵ୍ ଅଶୋଭତ ସେନାଯାଃ ପନ୍ଥାଃ ସ୍ଵର୍ଗ ପଥ ଉପମଃ ॥୨-୮୦-
ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା, ସେନାର ପଥ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବଲୋକର ପଥ ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା।
ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଯଥା ଆଜ୍ଞପ୍ତି ଯୁକ୍ତାଃ ତେ ଅଧିକୃତା ନରାଃ । ରମଣୀଯେଷୁ ଦେଶେଷୁ ବହୁ ସ୍ଵାଦୁ ଫଲେଷୁ ଚ ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛିନେଲେ।
ଯୋ ନିଵେଶଃ ତୁ ଅଭିପ୍ରେତଃ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭୂଯଃ ତମ୍ ଶୋଭଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭୂଷାଭିର୍ ଭୂଷଣ ଉପମମ୍ ॥୨-୮୦-
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁ ନିବାସ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସେହିଠାରେ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇ ଏହାକୁ ମଣିର ଭଳି ଶୋଭା ଦିଆଯାଇଲା।
ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ତେଷୁ ମୁହୂର୍ତେଷୁ ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ନିଵେଶମ୍ ସ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ବହୁ ପାମ୍ସୁ ଚଯାଃ ଚ ଅପି ପରିଖା ପରିଵାରିତାଃ । ତନ୍ତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର କୀଲ ପ୍ରତିମାଃ ପ୍ରତୋଲୀ ଵର ଶୋଭିତାଃ ॥୨-୮୦-
ଉଚ୍ଚ ବାଲିର ଢେଳି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଖାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରର ଖୁଟି ପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ପ୍ରାସାଦ ମାଲା ସମ୍ଯୁକ୍ତାଃ ସୌଧ ପ୍ରାକାର ସମ୍ଵୃତାଃ । ପତାକା ଶୋଭିତାଃ ସର୍ଵେ ସୁନିର୍ମିତ ମହା ପଥାଃ ॥୨-୮୦-
ପାଳି ପାଳି ରାଜମହଳ, ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଓ ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତେ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଓ ଚଉଡ଼ା, ଭଲ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରାସ୍ତା ଥିଲା।
ଵିସର୍ପତ୍ଭିର୍ ଇଵ ଆକାଶେ ଵିଟନ୍କ ଅଗ୍ର ଵିମାନକୈଃ । ସମୁଚ୍ଚ୍ରିତୈଃ ନିଵେଶାଃ ତେ ବଭୁଃ ଶକ୍ର ପୁର ଉପମାଃ ॥୨-୮୦-
ଆକାଶରେ ଭାସୁଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ତଳ ଭବନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିବାସଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜାହ୍ନଵୀମ୍ ତୁ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଵିଧ ଦ୍ରୁମ କାନନାମ୍ । ଶୀତଲ ଅମଲ ପାନୀଯାମ୍ ମହା ମୀନ ସମାକୁଲାମ୍ ॥୨-୮୦-
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ କାନନରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛରେ ଭରିଥିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ସଚନ୍ଦ୍ର ତାରା ଗଣ ମଣ୍ଡିତମ୍ ଯଥା । ନଭଃ କ୍ଷପାଯାମ୍ ଅମଲମ୍ ଵିରାଜତେ । ନର ଇନ୍ଦ୍ର ମାର୍ଗଃ ସ ତଥା ଵ୍ଯରାଜତ । କ୍ରମେଣ ରମ୍ଯଃ ଶୁଭ ଶିଲ୍ପି ନିର୍ମିତଃ ॥୨-୮୦-
ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରାଜପଥ ମଧୁର ଓ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇ, ଏକ ପରେ ଏକ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
thumb|ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ନାନ୍ଦୀ ମୁଖୀମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଭରତମ୍ ସୂତ ମାଗଧାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଵାଗ୍ ଵିଶେଷଜ୍ଞାଃ ସ୍ତଵୈଃ ମନ୍ଗଲ ସମ୍ହିତୈଃ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ମଙ୍ଗଳମୟ ରାତିରେ ସୂତ ଓ ମାଗଧ ଗାୟକମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସୁଵର୍ଣ କୋଣ ଅଭିହତଃ ପ୍ରାଣଦଦ୍ ଯାମ ଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ଦଧ୍ମୁଃ ଶନ୍ଖାମଃ ଚ ଶତଶୋ ଵାଦ୍ଯାମଃ ଚ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚ ସ୍ଵରାନ୍ ॥୨-୮୧-
ସୁନା ଧାରରେ ମାଡ଼ି ଯାମ ଢୋଲ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାଜିଲା; ଶତାଧିକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗାଯିଲା, ଓ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ରବ କଲା।
ସ ତୂର୍ଯ ଘୋଷଃ ସୁମହାନ୍ ଦିଵମ୍ ଆପୂରଯନ୍ନ୍ ଇଵ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକୈଃ ଅରନ୍ଧ୍ରଯତ୍ ॥୨-୮୧-
ସେଇ ବଡ଼ ତୁରୀ ଓ ଦଳବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଛି, ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଦେଲା, ଯିଏ ଏହିଠାରେ ଦୁଃଖରେ ପୁରାଇଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଭରତଃ ତମ୍ ଘୋଷମ୍ ସମ୍ନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ନ ଅହମ୍ ରାଜା ଇତି ଚ ଅପି ଉକ୍ତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୮୧-
ତାପରେ ଭାରତ ଜାଗିଉଠି, ସେଇ ଶବ୍ଦକୁ ରୋକିଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏହା କହି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ।