ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଭାଣ୍ଡମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଭରତଃ ତମ୍ ଜନମ୍ ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଧୃତ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭରତ ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ରାଜତା ନିତ୍ଯମ୍ ଉଚିତା ହି କୁଲସ୍ଯ ନଃ । ନ ଏଵମ୍ ଭଵନ୍ତଃ ମାମ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି କୁଶଲା ଜନାଃ ॥୨-୭୯-
'ଆମ ପରିବାରରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ଏପରି କଥା ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ରାମଃ ପୂର୍ଵୋ ହି ନୋ ଭ୍ରାତା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହୀ ପତିଃ । ଅହମ୍ ତୁ ଅରଣ୍ଯେ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣି ନଵ ପନ୍ଚ ଚ ॥୨-୭୯-
ରାମ ଆମର ବଡ଼ଭାଇ ଓ ଭୂମିର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚୌଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।
ଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ମହତୀ ସେନା ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗ ମହା ବଲା । ଆନଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ରାଘଵମ୍ ଵନାତ୍ ॥୨-୭୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାରି ଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ସେନା ତିଆରି କରାଯାଉ; ମୁଁ ନିଜେ ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆଣିବି।
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ଉପସ୍କୃତମ୍ । ପୁରଃ କୃତ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାମ ହେତୋର୍ ଵନମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଆମେ ସାମ୍ନାରେ ନେଇଯିବା; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ତତ୍ର ଏଵ ତମ୍ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ପୁରଃ କୃତମ୍ । ଆନେଷ୍ଯାମି ତୁ ଵୈ ରାମମ୍ ହଵ୍ଯ ଵାହମ୍ ଇଵ ଅଧ୍ଵରାତ୍ ॥୨-୭୯-
ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣିବା ପରି ନେଇଆସିବି।
ନ ସକାମା କରିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵମ୍ ଇମାମ୍ ମାତୃ ଗନ୍ଧିନୀମ୍ । ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଦୁର୍ଗେ ରାମଃ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୯-
ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ରାମ ରାଜା ହେବେ।
କ୍ରିଯତାମ୍ ଶିଲ୍ପିଭିଃ ପନ୍ଥାଃ ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ । ରକ୍ଷିଣଃ ଚ ଅନୁସମ୍ଯାନ୍ତୁ ପଥି ଦୁର୍ଗ ଵିଚାରକାଃ ॥୨-୭୯-
କାମଗରମାନେ ସମତଳ ଓ ଅସମତଳ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରନ୍ତୁ; ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ପାହାରାଦାରମାନେ ଆମ ସହ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣମ୍ ତମ୍ ରାମ ହେତୋର୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନଃ ସର୍ଵଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୭୯-
ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍ତମ କଥା କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଏଵମ୍ ତେ ଭାଷମାଣସ୍ଯ ପଦ୍ମା ଶ୍ରୀର୍ ଉପତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ନୃପ ସୁତେ ପୃଥିଵୀମ୍ ଦାତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୭୯-
ତୁମେ ଏଭଳି କହୁଛ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି କଥା କହିବାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ସଦା ତୁମ ସହିତ ରହୁନ୍ତୁ।
ଅନୁତ୍ତମମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜ । ପ୍ରଭାଷିତମ୍ ସମ୍ଶ୍ରଵଣେ ନିଶମ୍ଯ ଚ । ପ୍ରହର୍ଷଜାଃ ତମ୍ ପ୍ରତି ବାଷ୍ପ ବିନ୍ଦଵୋ । ନିପେତୁର୍ ଆର୍ଯ ଆନନ ନେତ୍ର ସମ୍ଭଵାଃ ॥୨-୭୯-
ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦର ଲୁହ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ପଡ଼ିଲା।
ଊଚୁସ୍ ତେ ଵଚନମ୍ ଇଦମ୍ ନିଶମ୍ଯ ହୃଷ୍ଟାଃ । ସାମାତ୍ଯାଃ ସପରିଷଦୋ ଵିଯାତ ଶୋକାଃ । ପନ୍ଥାନମ୍ ନର ଵର ଭକ୍ତିମାନ୍ ଜନଃ ଚ । ଵ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ତଵ ଵଚନାଚ୍ ଚ ଶିଲ୍ପି ଵର୍ଗଃ ॥୨-୭୯-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: 'ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଓ କାମଗରମାନେ ତୁମ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାସ୍ତା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଛନ୍ତି।'
thumb|ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ଭୂମି ପ୍ରଦେଶଜ୍ଞାଃ ସୂତ୍ର କର୍ମ ଵିଶାରଦାଃ । ସ୍ଵ କର୍ମ ଅଭିରତାଃ ଶୂରାଃ ଖନକା ଯନ୍ତ୍ରକାଃ ତଥା ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ଭୂମି ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୂତ୍ର କାମରେ ଦକ୍ଷ, ନିଜ କାମରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ସାହସୀ ଖନନକାର ଓ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କର୍ମ ଅନ୍ତିକାଃ ସ୍ଥପତଯଃ ପୁରୁଷା ଯନ୍ତ୍ର କୋଵିଦାଃ । ତଥା ଵର୍ଧକଯଃ ଚୈଵ ମାର୍ଗିଣୋ ଵୃକ୍ଷ ତକ୍ଷକାଃ ॥୨-୮୦-
ସେଠି ଥିଲେ କାମ ନିକଟରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରିଗର, ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକ, କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ, ରାସ୍ତା ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ଗଛ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ।
କୂପ କାରାଃ ସୁଧା କାରା ଵମ୍ଶ କର୍ମ କୃତଃ ତଥା । ସମର୍ଥା ଯେ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଃ ପୁରତଃ ତେ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
କୁଆଁ ଖୋଦିବା, ଚୁନା ଲଗାଇବା, ବାଁସ କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସ ତୁ ହର୍ଷାତ୍ ତମ୍ ଉଦ୍ଦେଶମ୍ ଜନ ଓଘୋ ଵିପୁଲଃ ପ୍ରଯାନ୍ । ଅଶୋଭତ ମହା ଵେଗଃ ସାଗରସ୍ଯ ଇଵ ପର୍ଵଣି ॥୨-୮୦-
ସେହି ବିଶାଳ ଲୋକସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ଓ ତେଜରେ ଉଦ୍ଧାତ ହୁଏ।
ତେ ସ୍ଵ ଵାରମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ତ୍ମ କର୍ମାଣି କୋଵିଦାଃ । କରଣୈଃ ଵିଵିଧ ଉପେତୈଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
ନିଜ ନିଜ କାମ ଧରି, ରାସ୍ତା କାମରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଲତା ଵଲ୍ଲୀଃ ଚ ଗୁଲ୍ମାମଃ ଚ ସ୍ଥାଣୂନ୍ ଅଶ୍ମନଏଵ ଚ । ଜନାଃ ତେ ଚକ୍ରିରେ ମାର୍ଗମ୍ ଚିନ୍ଦନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଲତା, ବେଳ, ଝାଡ଼, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପଥର ଯାହା ଥିଲା, ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଫାଡ଼ି ରାସ୍ତା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅଵୃକ୍ଷେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ କେଚିତ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଅରୋପଯନ୍ । କେଚିତ୍ କୁଠାରୈଅଃ ଟନ୍କୈଃ ଚ ଦାତ୍ରୈଃ ଚିନ୍ଦନ୍ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁଠି ଗଛ ନଥିଲା, କିଛି ଲୋକ ଗଛ ଲଗାଇଲେ; କିଛି ଲୋକ କୁଠାର, ଟଙ୍କି ଓ ଦାଉଡ଼ି ନେଇ ଏଠା-ସେଠା ଗଛ କାଟୁଥିଲେ।
ଅପରେ ଵୀରଣ ସ୍ତମ୍ବାନ୍ ବଲିନୋ ବଲଵତ୍ତରାଃ । ଵିଧମନ୍ତି ସ୍ମ ଦୁର୍ଗାଣି ସ୍ଥଲାନି ଚ ତତଃ ତତଃ ॥୨-୮୦-
ଅନ୍ୟମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକେ ଘନ ଖାଗ ଝାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠା ସେଠା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅପରେ ଅପୂରଯନ୍ କୂପାନ୍ ପାମ୍ସୁଭିଃ ଶ୍ଵଭ୍ରମ୍ ଆଯତମ୍ । ନିମ୍ନ ଭାଗାମ୍ସ୍ ତଥା କେଚିତ୍ ସମାମଃ ଚକ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ ॥୨-୮୦-
କେହି କେହି ଉଁଠା ଏବଂ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ପୂରିଦେଲେ, ଆଉ କିଛି ଲୋକେ ଚାରିପାଖରେ ତଳସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ କରିଦେଲେ।
ବବନ୍ଧୁର୍ ବନ୍ଧନୀଯାମଃ ଚ କ୍ଷୋଦ୍ଯାନ୍ ସମ୍ଚୁକ୍ଷୁଦୁସ୍ ତଦା । ବିଭିଦୁର୍ ଭେଦନୀଯାମଃ ଚ ତାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ଦେଶାନ୍ ନରାଃ ତଦା ॥୨-୮୦-
ସେମାନେ ଯାହା ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ତାହା ବାନ୍ଧିଲେ; ଯାହା ସଫା କରିବା ଦରକାର, ତାହା ସଫା କଲେ; ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ଦରକାର, ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଅଚିରେଣ ଏଵ କାଲେନ ପରିଵାହାନ୍ ବହୁ ଉଦକାନ୍ । ଚକ୍ରୁର୍ ବହୁ ଵିଧ ଆକାରାନ୍ ସାଗର ପ୍ରତିମାନ୍ ବହୂନ୍ ॥୨-୮୦-
ଅତି କମ ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ପାଣି ଚାନେଲ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନିର୍ଜଲେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ ଖାନଯାମାସୁରୁତ୍ତମାନ୍ । ଉଦପାନାନ୍ ବହୁଵିଧାନ୍ ଵେଦିକା ପରିମଣ୍ଡିତାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଶୁଷ୍କ ସ୍ଥଳରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଅନେକ ଉତ୍ତମ କୁଆଁ ଖୋଦିଲେ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ସସୁଧା କୁଟ୍ଟିମ ତଲଃ ପ୍ରପୁଷ୍ପିତ ମହୀ ରୁହଃ । ମତ୍ତ ଉଦ୍ଘୁଷ୍ଟ ଦ୍ଵିଜ ଗଣଃ ପତାକାଭିର୍ ଅଲମ୍କୃତଃ ॥୨-୮୦-
ଚୁନା ଲେପା ମାଟି, ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକ, ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପଥ ଅତି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା।
ଚନ୍ଦନ ଉଦକ ସମ୍ସିକ୍ତଃ ନାନା କୁସୁମ ଭୂଷିତଃ । ବହ୍ଵ୍ ଅଶୋଭତ ସେନାଯାଃ ପନ୍ଥାଃ ସ୍ଵର୍ଗ ପଥ ଉପମଃ ॥୨-୮୦-
ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା, ସେନାର ପଥ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବଲୋକର ପଥ ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା।
ଆଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଯଥା ଆଜ୍ଞପ୍ତି ଯୁକ୍ତାଃ ତେ ଅଧିକୃତା ନରାଃ । ରମଣୀଯେଷୁ ଦେଶେଷୁ ବହୁ ସ୍ଵାଦୁ ଫଲେଷୁ ଚ ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛିନେଲେ।
ଯୋ ନିଵେଶଃ ତୁ ଅଭିପ୍ରେତଃ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭୂଯଃ ତମ୍ ଶୋଭଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭୂଷାଭିର୍ ଭୂଷଣ ଉପମମ୍ ॥୨-୮୦-
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁ ନିବାସ ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସେହିଠାରେ ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଲଗାଇ ଏହାକୁ ମଣିର ଭଳି ଶୋଭା ଦିଆଯାଇଲା।
ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ତେଷୁ ମୁହୂର୍ତେଷୁ ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ନିଵେଶମ୍ ସ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କଲେ।