ଇମାମ୍ ଅପି ହତାମ୍ କୁବ୍ଜାମ୍ ଯଦି ଜାନାତି ରାଘଵଃ । ତ୍ଵାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ନ ଅଭିଭାଷିଷ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥୨-୭୮-
'ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ମାରାଯାଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଓ ମୋ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।'
ଭରତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜଃ । ନ୍ଯଵର୍ତତ ତତଃ ରୋଷାତ୍ ତାମ୍ ମୁମୋଚ ଚ ମନ୍ଥରାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥରାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ସା ପାଦ ମୂଲେ କୈକେଯ୍ଯା ମନ୍ଥରା ନିପପାତ ହ । ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତୀ ସୁଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା କୃପଣମ୍ ଵିଲଲାପ ଚ ॥୨-୭୮-
ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦମୂଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୟାଜନକ ଭାବେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଵିକ୍ଷେପ ଵିମୂଢ ସମ୍ଜ୍ଞାମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୁବ୍ଜାମ୍ ଭରତସ୍ଯ ମାତା । ଶନୈଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଆର୍ତ ରୂପାମ୍ । କ୍ରୌନ୍ଚୀମ୍ ଵିଲଗ୍ନାମ୍ ଇଵ ଵୀକ୍ଷମାଣାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଅବାକ୍ ହୋଇଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
thumb|ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣାଅଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶେ । ସମେତ୍ଯ ରାଜ କର୍ତାରଃ ଭରତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ॥୨-୭୯-
ତାପରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ଭୋରେ, ରାଜ୍ୟର କର୍ମଚାରୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗତଃ ଦଶରଥଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଯୋ ନୋ ଗୁରୁତରଃ ଗୁରୁଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବଲମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଆମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ।'
ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ଭଵ ନୋ ରାଜା ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ସମ୍ଗତ୍ଯା ନ ଅପରାଧ୍ନୋତି ରାଜ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ଅନାଯକମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଏବେ, ବଡ଼ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ଆମର ରାଜା ହେଉ; ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।'
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦମ୍ ଆଦାଯ ରାଘଵ । ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ ତ୍ଵାମ୍ ସ୍ଵ ଜନଃ ଶ୍ରେଣଯଃ ଚ ନୃପ ଆତ୍ମଜ ॥୨-୭୯-
'ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ରାଘବ; ତୁମର ଜନସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତୁମ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ରାଜ୍ଯମ୍ ଗୃହାଣ ଭରତ ପିତୃ ପୈତାମହମ୍ ମହତ୍ । ଅଭିଷେଚଯ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ପାହି ଚ ଅସ୍ମାନ୍ ନର ଋଷଭ ॥୨-୭୯-
'ଭରତ, ଏହି ବଡ଼ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଆତ୍ମାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କର ଏବଂ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଭାଣ୍ଡମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଭରତଃ ତମ୍ ଜନମ୍ ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଧୃତ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭରତ ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ରାଜତା ନିତ୍ଯମ୍ ଉଚିତା ହି କୁଲସ୍ଯ ନଃ । ନ ଏଵମ୍ ଭଵନ୍ତଃ ମାମ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି କୁଶଲା ଜନାଃ ॥୨-୭୯-
'ଆମ ପରିବାରରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ଏପରି କଥା ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ରାମଃ ପୂର୍ଵୋ ହି ନୋ ଭ୍ରାତା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହୀ ପତିଃ । ଅହମ୍ ତୁ ଅରଣ୍ଯେ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣି ନଵ ପନ୍ଚ ଚ ॥୨-୭୯-
ରାମ ଆମର ବଡ଼ଭାଇ ଓ ଭୂମିର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚୌଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।
ଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ମହତୀ ସେନା ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗ ମହା ବଲା । ଆନଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ରାଘଵମ୍ ଵନାତ୍ ॥୨-୭୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାରି ଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ସେନା ତିଆରି କରାଯାଉ; ମୁଁ ନିଜେ ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆଣିବି।
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ଉପସ୍କୃତମ୍ । ପୁରଃ କୃତ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାମ ହେତୋର୍ ଵନମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଆମେ ସାମ୍ନାରେ ନେଇଯିବା; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ତତ୍ର ଏଵ ତମ୍ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ପୁରଃ କୃତମ୍ । ଆନେଷ୍ଯାମି ତୁ ଵୈ ରାମମ୍ ହଵ୍ଯ ଵାହମ୍ ଇଵ ଅଧ୍ଵରାତ୍ ॥୨-୭୯-
ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣିବା ପରି ନେଇଆସିବି।
ନ ସକାମା କରିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵମ୍ ଇମାମ୍ ମାତୃ ଗନ୍ଧିନୀମ୍ । ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଦୁର୍ଗେ ରାମଃ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୯-
ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ରାମ ରାଜା ହେବେ।
କ୍ରିଯତାମ୍ ଶିଲ୍ପିଭିଃ ପନ୍ଥାଃ ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ । ରକ୍ଷିଣଃ ଚ ଅନୁସମ୍ଯାନ୍ତୁ ପଥି ଦୁର୍ଗ ଵିଚାରକାଃ ॥୨-୭୯-
କାମଗରମାନେ ସମତଳ ଓ ଅସମତଳ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରନ୍ତୁ; ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ପାହାରାଦାରମାନେ ଆମ ସହ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣମ୍ ତମ୍ ରାମ ହେତୋର୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନଃ ସର୍ଵଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୭୯-
ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍ତମ କଥା କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଏଵମ୍ ତେ ଭାଷମାଣସ୍ଯ ପଦ୍ମା ଶ୍ରୀର୍ ଉପତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ନୃପ ସୁତେ ପୃଥିଵୀମ୍ ଦାତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୭୯-
ତୁମେ ଏଭଳି କହୁଛ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି କଥା କହିବାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ସଦା ତୁମ ସହିତ ରହୁନ୍ତୁ।
ଅନୁତ୍ତମମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜ । ପ୍ରଭାଷିତମ୍ ସମ୍ଶ୍ରଵଣେ ନିଶମ୍ଯ ଚ । ପ୍ରହର୍ଷଜାଃ ତମ୍ ପ୍ରତି ବାଷ୍ପ ବିନ୍ଦଵୋ । ନିପେତୁର୍ ଆର୍ଯ ଆନନ ନେତ୍ର ସମ୍ଭଵାଃ ॥୨-୭୯-
ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ମାନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦର ଲୁହ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ପଡ଼ିଲା।
ଊଚୁସ୍ ତେ ଵଚନମ୍ ଇଦମ୍ ନିଶମ୍ଯ ହୃଷ୍ଟାଃ । ସାମାତ୍ଯାଃ ସପରିଷଦୋ ଵିଯାତ ଶୋକାଃ । ପନ୍ଥାନମ୍ ନର ଵର ଭକ୍ତିମାନ୍ ଜନଃ ଚ । ଵ୍ଯାଦିଷ୍ଟଃ ତଵ ଵଚନାଚ୍ ଚ ଶିଲ୍ପି ଵର୍ଗଃ ॥୨-୭୯-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: 'ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଓ କାମଗରମାନେ ତୁମ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାସ୍ତା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଛନ୍ତି।'
thumb|ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ଭୂମି ପ୍ରଦେଶଜ୍ଞାଃ ସୂତ୍ର କର୍ମ ଵିଶାରଦାଃ । ସ୍ଵ କର୍ମ ଅଭିରତାଃ ଶୂରାଃ ଖନକା ଯନ୍ତ୍ରକାଃ ତଥା ॥୨-୮୦-
ତାପରେ ଭୂମି ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୂତ୍ର କାମରେ ଦକ୍ଷ, ନିଜ କାମରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ସାହସୀ ଖନନକାର ଓ ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କର୍ମ ଅନ୍ତିକାଃ ସ୍ଥପତଯଃ ପୁରୁଷା ଯନ୍ତ୍ର କୋଵିଦାଃ । ତଥା ଵର୍ଧକଯଃ ଚୈଵ ମାର୍ଗିଣୋ ଵୃକ୍ଷ ତକ୍ଷକାଃ ॥୨-୮୦-
ସେଠି ଥିଲେ କାମ ନିକଟରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରିଗର, ଯନ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକ, କଠମିଷ୍ତ୍ରୀ, ରାସ୍ତା ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ଗଛ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ।
କୂପ କାରାଃ ସୁଧା କାରା ଵମ୍ଶ କର୍ମ କୃତଃ ତଥା । ସମର୍ଥା ଯେ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟାରଃ ପୁରତଃ ତେ ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
କୁଆଁ ଖୋଦିବା, ଚୁନା ଲଗାଇବା, ବାଁସ କାମ କରୁଥିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସ ତୁ ହର୍ଷାତ୍ ତମ୍ ଉଦ୍ଦେଶମ୍ ଜନ ଓଘୋ ଵିପୁଲଃ ପ୍ରଯାନ୍ । ଅଶୋଭତ ମହା ଵେଗଃ ସାଗରସ୍ଯ ଇଵ ପର୍ଵଣି ॥୨-୮୦-
ସେହି ବିଶାଳ ଲୋକସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ଓ ତେଜରେ ଉଦ୍ଧାତ ହୁଏ।
ତେ ସ୍ଵ ଵାରମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଵର୍ତ୍ମ କର୍ମାଣି କୋଵିଦାଃ । କରଣୈଃ ଵିଵିଧ ଉପେତୈଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥୨-୮୦-
ନିଜ ନିଜ କାମ ଧରି, ରାସ୍ତା କାମରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଲତା ଵଲ୍ଲୀଃ ଚ ଗୁଲ୍ମାମଃ ଚ ସ୍ଥାଣୂନ୍ ଅଶ୍ମନଏଵ ଚ । ଜନାଃ ତେ ଚକ୍ରିରେ ମାର୍ଗମ୍ ଚିନ୍ଦନ୍ତଃ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ ॥୨-୮୦-
ଲତା, ବେଳ, ଝାଡ଼, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପଥର ଯାହା ଥିଲା, ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଫାଡ଼ି ରାସ୍ତା ସଫା କରିଦେଲେ।
ଅଵୃକ୍ଷେଷୁ ଚ ଦେଶେଷୁ କେଚିତ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଅରୋପଯନ୍ । କେଚିତ୍ କୁଠାରୈଅଃ ଟନ୍କୈଃ ଚ ଦାତ୍ରୈଃ ଚିନ୍ଦନ୍ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ॥୨-୮୦-
ଯେଉଁଠି ଗଛ ନଥିଲା, କିଛି ଲୋକ ଗଛ ଲଗାଇଲେ; କିଛି ଲୋକ କୁଠାର, ଟଙ୍କି ଓ ଦାଉଡ଼ି ନେଇ ଏଠା-ସେଠା ଗଛ କାଟୁଥିଲେ।