ତତଃ ସୁଭୃଶ ସମ୍ତପ୍ତଃ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଃ ସଖୀ ଜନଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧମ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଵ୍ଯପଲାଯତ ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୮-
ତା'ର ସମସ୍ତ ସହୋଗିନୀମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ସେମାନେ ସବୁଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଅମନ୍ତ୍ରଯତ କୃତ୍ସ୍ନଃ ଚ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵ ସଖୀ ଜନଃ । ଯଥା ଅଯମ୍ ସମୁପକ୍ରାନ୍ତଃ ନିହ୍ଶେଷମ୍ ନଃ କରିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୮-
ତା'ର ସମସ୍ତ ସହୋଗିନୀମାନେ ଆପସରେ କହିଲେ, 'ଏବେ ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଶ କରିଦେବେ।'
ସାନୁକ୍ରୋଶାମ୍ ଵଦାନ୍ଯାମ୍ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାମ୍ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଶରଣମ୍ ଯାମଃ ସା ହି ନୋ ଅସ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵା ଗତିଃ ॥୨-୭୮-
'ଚାଲ, ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହେବେ।'
ସ ଚ ରୋଷେଣ ତାମ୍ର ଅକ୍ଷଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶତ୍ରୁ ତାପନଃ । ଵିଚକର୍ଷ ତଦା କୁବ୍ଜାମ୍ କ୍ରୋଶନ୍ତୀମ୍ ପୃଥିଵୀ ତଲେ ॥୨-୭୮-
ତେବେ ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୁବ୍ଜାକୁ ଭୂମିରେ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ, ସେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯା ହି ଆକୃଷ୍ଯମାଣାଯା ମନ୍ଥରାଯାଃ ତତଃ ତତଃ । ଚିତ୍ରମ୍ ବହୁ ଵିଧମ୍ ଭାଣ୍ଡମ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ ତତ୍ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ॥୨-୭୮-
ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏପଟେ ସେପଟେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗହଣା ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇପଡ଼ିଲା।
ତେନ ଭାଣ୍ଡେନ ସମ୍କୀର୍ଣମ୍ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ । ଅଶୋଭତ ତଦା ଭୂଯଃ ଶାରଦମ୍ ଗଗନମ୍ ଯଥା ॥୨-୭୮-
ସେଇ ଗହଣା ଛିଟିଯିବାରେ ରାଜମହଳ ଏତେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁର ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ସ ବଲୀ ବଲଵତ୍ କ୍ରୋଧାତ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଋଷଭଃ । କୈକେଯୀମ୍ ଅଭିନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ବଭାଷେ ପରୁଷମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୮-
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ତୈଃ ଵାକ୍ଯୈଃ ପରୁଷୈଃ ଦୁହ୍ଖୈଃ କୈକେଯୀ ଭୃଶ ଦୁହ୍ହିତା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭଯ ସମ୍ତ୍ରସ୍ତା ପୁତ୍ରମ୍ ଶରଣମ୍ ଆଗତା ॥୨-୭୮-
ସେଇ କଠୋର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥାରେ କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭରତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵଧ୍ଯାଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ପ୍ରମଦାଃ କ୍ଷମ୍ଯତାମ୍ ଇତି ॥୨-୭୮-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଭରତ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନନୀମାନେ ଅଘାତ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ହନ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଇମାମ୍ ପାପାମ୍ କୈକେଯୀମ୍ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣୀମ୍ । ଯଦି ମାମ୍ ଧାର୍ମିକୋ ରାମଃ ନ ଅସୂଯେନ୍ ମାତୃ ଘାତକମ୍ ॥୨-୭୮-
'ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାତା ହନ୍ତା ବୋଲି ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଇମାମ୍ ଅପି ହତାମ୍ କୁବ୍ଜାମ୍ ଯଦି ଜାନାତି ରାଘଵଃ । ତ୍ଵାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ନ ଅଭିଭାଷିଷ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥୨-୭୮-
'ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ମାରାଯାଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଓ ମୋ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।'
ଭରତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜଃ । ନ୍ଯଵର୍ତତ ତତଃ ରୋଷାତ୍ ତାମ୍ ମୁମୋଚ ଚ ମନ୍ଥରାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥରାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ସା ପାଦ ମୂଲେ କୈକେଯ୍ଯା ମନ୍ଥରା ନିପପାତ ହ । ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତୀ ସୁଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା କୃପଣମ୍ ଵିଲଲାପ ଚ ॥୨-୭୮-
ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦମୂଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୟାଜନକ ଭାବେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଵିକ୍ଷେପ ଵିମୂଢ ସମ୍ଜ୍ଞାମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୁବ୍ଜାମ୍ ଭରତସ୍ଯ ମାତା । ଶନୈଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଆର୍ତ ରୂପାମ୍ । କ୍ରୌନ୍ଚୀମ୍ ଵିଲଗ୍ନାମ୍ ଇଵ ଵୀକ୍ଷମାଣାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଅବାକ୍ ହୋଇଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
thumb|ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣାଅଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶେ । ସମେତ୍ଯ ରାଜ କର୍ତାରଃ ଭରତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ॥୨-୭୯-
ତାପରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ଭୋରେ, ରାଜ୍ୟର କର୍ମଚାରୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗତଃ ଦଶରଥଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଯୋ ନୋ ଗୁରୁତରଃ ଗୁରୁଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବଲମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଆମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ।'
ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ଭଵ ନୋ ରାଜା ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ସମ୍ଗତ୍ଯା ନ ଅପରାଧ୍ନୋତି ରାଜ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ଅନାଯକମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଏବେ, ବଡ଼ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ଆମର ରାଜା ହେଉ; ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।'
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦମ୍ ଆଦାଯ ରାଘଵ । ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ ତ୍ଵାମ୍ ସ୍ଵ ଜନଃ ଶ୍ରେଣଯଃ ଚ ନୃପ ଆତ୍ମଜ ॥୨-୭୯-
'ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ରାଘବ; ତୁମର ଜନସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତୁମ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ରାଜ୍ଯମ୍ ଗୃହାଣ ଭରତ ପିତୃ ପୈତାମହମ୍ ମହତ୍ । ଅଭିଷେଚଯ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ପାହି ଚ ଅସ୍ମାନ୍ ନର ଋଷଭ ॥୨-୭୯-
'ଭରତ, ଏହି ବଡ଼ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଆତ୍ମାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କର ଏବଂ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଭାଣ୍ଡମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଭରତଃ ତମ୍ ଜନମ୍ ସର୍ଵମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଧୃତ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭରତ ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ରାଜତା ନିତ୍ଯମ୍ ଉଚିତା ହି କୁଲସ୍ଯ ନଃ । ନ ଏଵମ୍ ଭଵନ୍ତଃ ମାମ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହନ୍ତି କୁଶଲା ଜନାଃ ॥୨-୭୯-
'ଆମ ପରିବାରରେ ସଦା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ଏପରି କଥା ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ରାମଃ ପୂର୍ଵୋ ହି ନୋ ଭ୍ରାତା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହୀ ପତିଃ । ଅହମ୍ ତୁ ଅରଣ୍ଯେ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣି ନଵ ପନ୍ଚ ଚ ॥୨-୭୯-
ରାମ ଆମର ବଡ଼ଭାଇ ଓ ଭୂମିର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚୌଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।
ଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ମହତୀ ସେନା ଚତୁର୍ ଅନ୍ଗ ମହା ବଲା । ଆନଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ରାଘଵମ୍ ଵନାତ୍ ॥୨-୭୯-
ବଡ଼ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାରି ଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ସେନା ତିଆରି କରାଯାଉ; ମୁଁ ନିଜେ ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆଣିବି।
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ଉପସ୍କୃତମ୍ । ପୁରଃ କୃତ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାମ ହେତୋର୍ ଵନମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୯-
ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଆମେ ସାମ୍ନାରେ ନେଇଯିବା; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।
ତତ୍ର ଏଵ ତମ୍ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରମ୍ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ପୁରଃ କୃତମ୍ । ଆନେଷ୍ଯାମି ତୁ ଵୈ ରାମମ୍ ହଵ୍ଯ ଵାହମ୍ ଇଵ ଅଧ୍ଵରାତ୍ ॥୨-୭୯-
ସେଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣିବା ପରି ନେଇଆସିବି।
ନ ସକାମା କରିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵମ୍ ଇମାମ୍ ମାତୃ ଗନ୍ଧିନୀମ୍ । ଵନେ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଦୁର୍ଗେ ରାମଃ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୯-
ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ରାମ ରାଜା ହେବେ।
କ୍ରିଯତାମ୍ ଶିଲ୍ପିଭିଃ ପନ୍ଥାଃ ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ । ରକ୍ଷିଣଃ ଚ ଅନୁସମ୍ଯାନ୍ତୁ ପଥି ଦୁର୍ଗ ଵିଚାରକାଃ ॥୨-୭୯-
କାମଗରମାନେ ସମତଳ ଓ ଅସମତଳ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରନ୍ତୁ; ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ପାହାରାଦାରମାନେ ଆମ ସହ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ସମ୍ଭାଷମାଣମ୍ ତମ୍ ରାମ ହେତୋର୍ ନୃପ ଆତ୍ମଜମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନଃ ସର୍ଵଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୭୯-
ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍ତମ କଥା କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଏଵମ୍ ତେ ଭାଷମାଣସ୍ଯ ପଦ୍ମା ଶ୍ରୀର୍ ଉପତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଯଃ ତ୍ଵମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ନୃପ ସୁତେ ପୃଥିଵୀମ୍ ଦାତୁମ୍ ଇଚ୍ଚସି ॥୨-୭୯-
ତୁମେ ଏଭଳି କହୁଛ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି କଥା କହିବାବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ସଦା ତୁମ ସହିତ ରହୁନ୍ତୁ।