ବଲଵାନ୍ ଵୀର୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନାମ ଯୋ ଅପି ଅସୌ । କିମ୍ ନ ମୋଚଯତେ ରାମମ୍ କୃତ୍ଵା ଅପି ପିତୃ ନିଗ୍ରହମ୍ ॥୨-୭୮-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ରାମଙ୍କୁ କାହିଁକି ମୁକ୍ତ କରୁନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ତା'ପାଇଁ ବାପାଙ୍କୁ ଅଟକାଇବାକୁ ପଡେ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ତୁ ନିଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ନଯ ଅନଯୌ । ଉତ୍ପଥମ୍ ଯଃ ସମାରୂଢୋ ନାର୍ଯା ରାଜା ଵଶମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୮-
ଯିଏ ଜଣାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ି ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ ଦୁହିଁ ଦେଖି ମାନେ ଅନ୍ୟାୟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେହି ବାପାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।
ଇତି ସମ୍ଭାଷମାଣେ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜେ । ପ୍ରାଗ୍ ଦ୍ଵାରେ ଅଭୂତ୍ ତଦା କୁବ୍ଜା ସର୍ଵ ଆଭରଣ ଭୂଷିତା ॥୨-୭୮-
ଏଭଳି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା କୁବ୍ଜା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ।
ଲିପ୍ତା ଚନ୍ଦନ ସାରେଣ ରାଜ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ବିଭ୍ରତୀ । ଵିଵିଧମ୍ ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈର୍ଭୂଷଣୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତା ॥୨-୭୮-
ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ମେଖଲା ଦାମଭିଃ ଚିତ୍ରୈ ରଜ୍ଜୁ ବଦ୍ଧା ଇଵ ଵାନରୀ । ବଭାସେ ବହୁଭିର୍ବଦ୍ଧା ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଦେଵ ଵାନରୀ ॥୨-୭୮-
ଚମକୁଥିବା କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଦଡ଼ି ପିନ୍ଧି, ସେ ଅନେକ ଦଡ଼ିରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ବାନରୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତାମ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥୋ ଭୃଶମ୍ ପାପସ୍ଯ କାରିଣୀମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଅକରୁଣମ୍ କୁବ୍ଜାମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୭୮-
ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ନିଷ୍ଠୁର କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ।
ଯସ୍ଯାଃ କୃତେ ଵନେ ରାମଃ ନ୍ଯସ୍ତ ଦେହଃ ଚ ଵଃ ପିତା । ସା ଇଯମ୍ ପାପା ନୃଶମ୍ସା ଚ ତସ୍ଯାଃ କୁରୁ ଯଥା ମତି ॥୨-୭୮-
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ ଓ ତୁମର ବାପା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେହି ପାପିନୀ ଓ ନିଷ୍ଠୁରା ଏଠି ଅଛି—ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି କର।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଚ ତତ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ଵଚନମ୍ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ଅନ୍ତଃ ପୁର ଚରାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଇତି ଉଵାଚ ଧୃତ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୭୮-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତୀଵ୍ରମ୍ ଉତ୍ପାଦିତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଭ୍ରାତୃଋଣାମ୍ ମେ ତଥା ପିତୁଃ । ଯଯା ସା ଇଯମ୍ ନୃଶମ୍ସସ୍ଯ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ ଅଶ୍ନୁତାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଭାଇମାନେ ଓ ବାପାଙ୍କୁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ମିଳିଛି, ସେହି ନିଷ୍ଠୁରା ଏବେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତା ଚ ତେନ ଆଶୁ ସଖୀ ଜନ ସମାଵୃତା । ଗୃହୀତା ବଲଵତ୍ କୁବ୍ଜା ସା ତତ୍ ଗୃହମ୍ ଅନାଦଯତ୍ ॥୨-୭୮-
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସହୋଗିନୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ତୁରନ୍ତ ଜୋରକରି ଧରାଗଲା ଓ ଘରକୁ ଟାଣି ନେବା ସମୟରେ ସେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ତତଃ ସୁଭୃଶ ସମ୍ତପ୍ତଃ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଃ ସଖୀ ଜନଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧମ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଵ୍ଯପଲାଯତ ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୮-
ତା'ର ସମସ୍ତ ସହୋଗିନୀମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ସେମାନେ ସବୁଦିଗରେ ପଳାଇଗଲେ।
ଅମନ୍ତ୍ରଯତ କୃତ୍ସ୍ନଃ ଚ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵ ସଖୀ ଜନଃ । ଯଥା ଅଯମ୍ ସମୁପକ୍ରାନ୍ତଃ ନିହ୍ଶେଷମ୍ ନଃ କରିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୮-
ତା'ର ସମସ୍ତ ସହୋଗିନୀମାନେ ଆପସରେ କହିଲେ, 'ଏବେ ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେଶ କରିଦେବେ।'
ସାନୁକ୍ରୋଶାମ୍ ଵଦାନ୍ଯାମ୍ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାମ୍ ଚ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଶରଣମ୍ ଯାମଃ ସା ହି ନୋ ଅସ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵା ଗତିଃ ॥୨-୭୮-
'ଚାଲ, ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ହେବେ।'
ସ ଚ ରୋଷେଣ ତାମ୍ର ଅକ୍ଷଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶତ୍ରୁ ତାପନଃ । ଵିଚକର୍ଷ ତଦା କୁବ୍ଜାମ୍ କ୍ରୋଶନ୍ତୀମ୍ ପୃଥିଵୀ ତଲେ ॥୨-୭୮-
ତେବେ ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କୁବ୍ଜାକୁ ଭୂମିରେ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ, ସେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯା ହି ଆକୃଷ୍ଯମାଣାଯା ମନ୍ଥରାଯାଃ ତତଃ ତତଃ । ଚିତ୍ରମ୍ ବହୁ ଵିଧମ୍ ଭାଣ୍ଡମ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍ ତତ୍ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ॥୨-୭୮-
ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏପଟେ ସେପଟେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗହଣା ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇପଡ଼ିଲା।
ତେନ ଭାଣ୍ଡେନ ସମ୍କୀର୍ଣମ୍ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାଜ ନିଵେଶନମ୍ । ଅଶୋଭତ ତଦା ଭୂଯଃ ଶାରଦମ୍ ଗଗନମ୍ ଯଥା ॥୨-୭୮-
ସେଇ ଗହଣା ଛିଟିଯିବାରେ ରାଜମହଳ ଏତେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁର ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ସ ବଲୀ ବଲଵତ୍ କ୍ରୋଧାତ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ପୁରୁଷ ଋଷଭଃ । କୈକେଯୀମ୍ ଅଭିନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ବଭାଷେ ପରୁଷମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୮-
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ତୈଃ ଵାକ୍ଯୈଃ ପରୁଷୈଃ ଦୁହ୍ଖୈଃ କୈକେଯୀ ଭୃଶ ଦୁହ୍ହିତା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭଯ ସମ୍ତ୍ରସ୍ତା ପୁତ୍ରମ୍ ଶରଣମ୍ ଆଗତା ॥୨-୭୮-
ସେଇ କଠୋର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥାରେ କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ତାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭରତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଵଧ୍ଯାଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ପ୍ରମଦାଃ କ୍ଷମ୍ଯତାମ୍ ଇତି ॥୨-୭୮-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଭରତ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନନୀମାନେ ଅଘାତ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ହନ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଇମାମ୍ ପାପାମ୍ କୈକେଯୀମ୍ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣୀମ୍ । ଯଦି ମାମ୍ ଧାର୍ମିକୋ ରାମଃ ନ ଅସୂଯେନ୍ ମାତୃ ଘାତକମ୍ ॥୨-୭୮-
'ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାତା ହନ୍ତା ବୋଲି ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଇମାମ୍ ଅପି ହତାମ୍ କୁବ୍ଜାମ୍ ଯଦି ଜାନାତି ରାଘଵଃ । ତ୍ଵାମ୍ ଚ ମାମ୍ ଚୈଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ନ ଅଭିଭାଷିଷ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥୨-୭୮-
'ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ମାରାଯାଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଓ ମୋ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।'
ଭରତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜଃ । ନ୍ଯଵର୍ତତ ତତଃ ରୋଷାତ୍ ତାମ୍ ମୁମୋଚ ଚ ମନ୍ଥରାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ମନ୍ଥରାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ସା ପାଦ ମୂଲେ କୈକେଯ୍ଯା ମନ୍ଥରା ନିପପାତ ହ । ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ତୀ ସୁଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତା କୃପଣମ୍ ଵିଲଲାପ ଚ ॥୨-୭୮-
ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦମୂଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୟାଜନକ ଭାବେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଵିକ୍ଷେପ ଵିମୂଢ ସମ୍ଜ୍ଞାମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କୁବ୍ଜାମ୍ ଭରତସ୍ଯ ମାତା । ଶନୈଃ ସମାଶ୍ଵାସଯଦ୍ ଆର୍ତ ରୂପାମ୍ । କ୍ରୌନ୍ଚୀମ୍ ଵିଲଗ୍ନାମ୍ ଇଵ ଵୀକ୍ଷମାଣାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଅବାକ୍ ହୋଇଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।
thumb|ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣାଅଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶେ । ସମେତ୍ଯ ରାଜ କର୍ତାରଃ ଭରତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ ॥୨-୭୯-
ତାପରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ଭୋରେ, ରାଜ୍ୟର କର୍ମଚାରୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗତଃ ଦଶରଥଃ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଯୋ ନୋ ଗୁରୁତରଃ ଗୁରୁଃ । ରାମମ୍ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବଲମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଆମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ।'
ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ ଭଵ ନୋ ରାଜା ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ସମ୍ଗତ୍ଯା ନ ଅପରାଧ୍ନୋତି ରାଜ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ଅନାଯକମ୍ ॥୨-୭୯-
'ଏବେ, ବଡ଼ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ଆମର ରାଜା ହେଉ; ଏହି ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରୁ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।'
ଆଭିଷେଚନିକମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦମ୍ ଆଦାଯ ରାଘଵ । ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ ତ୍ଵାମ୍ ସ୍ଵ ଜନଃ ଶ୍ରେଣଯଃ ଚ ନୃପ ଆତ୍ମଜ ॥୨-୭୯-
'ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ରାଘବ; ତୁମର ଜନସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତୁମ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ରାଜ୍ଯମ୍ ଗୃହାଣ ଭରତ ପିତୃ ପୈତାମହମ୍ ମହତ୍ । ଅଭିଷେଚଯ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ପାହି ଚ ଅସ୍ମାନ୍ ନର ଋଷଭ ॥୨-୭୯-
'ଭରତ, ଏହି ବଡ଼ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଆତ୍ମାକୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କର ଏବଂ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।'