ଉତ୍ଥାପ୍ଯମାନଃ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ର ଧ୍ଵଜୈଵ ଚ୍ଯୁତଃ । ଅଭିପେତୁସ୍ ତତଃ ସର୍ଵେ ତସ୍ଯ ଅମାତ୍ଯାଃ ଶୁଚି ଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୭୭-
ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ସମୟରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଝଣ୍ଡା ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଅନ୍ତ କାଲେ ନିପତିତମ୍ ଯଯାତିମ୍ ଋଷଯୋ ଯଥା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଚ ଅପି ଭରତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକ ପରିପ୍ଲୁତମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ଶେଷରେ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ, ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଵିସମ୍ଜ୍ଞୋ ନ୍ଯପତତ୍ ଭୂମୌ ଭୂମି ପାଲମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତୈଵ ନିଶ୍ଚେତା ଵିଲଲାପ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କୁ ମନେପକାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସ୍ମୃତିହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ; ମନ୍ତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଗୁଣ ଅନ୍ଗାନି ତନି ତାନି ତଦା ତଦା । ମନ୍ଥରା ପ୍ରଭଵଃ ତୀଵ୍ରଃ କୈକେଯୀ ଗ୍ରାହ ସମ୍କୁଲଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣକୁ ପୁନିପୁନି ମନେପକାଇ, ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
ଵର ଦାନମଯୋ ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଅମଜ୍ଜଯତ୍ ଶୋକ ସାଗରଃ । ସୁକୁମାରମ୍ ଚ ବାଲମ୍ ଚ ସତତମ୍ ଲାଲିତମ୍ ତ୍ଵଯା ॥୨-୭୭-
ବର ଦେଇଥିବା ଦୁଃଖରୁପାନ୍ତ ଅପାର ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ଡୁବିଗଲେ; ଏବଂ ସେ ସଦା ଲାଡ଼ପ୍ୟାଳା ଓ କମଳମନ୍ଦ ଶିଶୁ—
କ୍ଵ ତାତ ଭରତମ୍ ହିତ୍ଵା ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଗତଃ ଭଵାନ୍ । ନନୁ ଭୋଜ୍ଯେଷୁ ପାନେଷୁ ଵସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଆଭରଣେଷୁ ଚ ॥୨-୭୭-
ହେ ପିତା, ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା ଦେବା କି ଆପଣ ନଥିଲେ କି?
ପ୍ରଵାରଯସି ନଃ ସର୍ଵାମ୍ସ୍ ତନ୍ ନଃ କୋ ଅଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯତି । ଅଵଦାରଣ କାଲେ ତୁ ପୃଥିଵୀ ନ ଅଵଦୀର୍ଯତେ ॥୨-୭୭-
ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଆମକୁ ଯାହା ଦରକାର ଦେଇଥିଲେ—ଏବେ ଏହା କିଏ କରିବ? ତଥାପି ବିଦାୟ ସମୟରେ ଏ ଭୂମି ଭାଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିହୀନା ଯା ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ମହାତ୍ମନା । ପିତରି ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆପନ୍ନେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୭୭-
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆମେ ବଞ୍ଚିଛୁ; ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି—
କିମ୍ ମେ ଜୀଵିତ ସାମର୍ଥ୍ଯମ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତ ଅଶନମ୍ । ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପିତ୍ରା ଚ ଶୂନ୍ଯାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ପାଲିତାମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୋ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କଣ ରହିଗଲା? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ଛାଡ଼ି, ଶୂନ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟରେ—
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତପୋ ଵନମ୍ । ତଯୋଃ ଵିଲପିତମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯସନମ୍ ଚ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ତତ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି। ସେମାନଙ୍କର କନ୍ଦନ ଶୁଣି ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖି—
ଭୃଶମ୍ ଆର୍ତତରା ଭୂଯଃ ସର୍ଵଏଵ ଅନୁଗାମିନଃ । ତତଃ ଵିଷଣ୍ଣୌ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତାଵ୍ ଉଭୌ ॥୨-୭୭-
ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ—
ଧରଣ୍ଯାମ୍ ସମ୍ଵ୍ଯଚେଷ୍ଟେତାମ୍ ଭଗ୍ନ ଶୃନ୍ଗାଵ୍ ଇଵ ଋଷଭୌ । ତତଃ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ଵୈଦ୍ଯଃ ପିତୁର୍ ଏଷାମ୍ ପୁରୋହିତଃ ॥୨-୭୭-
ଭୂମିରେ ଲୁଟିଲେ, ଭଙ୍ଗା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଦୁଇଟି ବଳଦ ପରି; ଏବେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ନୀତି ଜଣା ବୈଦ୍ୟ ପୁରୋହିତ—
ଵସିଷ୍ଠୋ ଭରତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ତମ୍ ଉଵାଚ ହ । ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଯମ୍ ଦିଵସଃ ପିତୁର୍ଵୃତ୍ତସ୍ଯ ତେ ଵିଭୋ ॥୨-୭୭-
ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକ ହେବାର ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ।'
ସାଵଶେଷାସ୍ଥିନିଚଯେ କିମିହ ତ୍ଵମ୍ ଵିଲମ୍ବସେ । ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ଭୂତେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଅଵିଶେଷତଃ ॥୨-୭୭-
'କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ଏଠାରେ ତୁମେ କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସେ।'
ତେଷୁ ଚ ଅପରିହାର୍ଯେଷୁ ନ ଏଵମ୍ ଭଵିତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚ ଅପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ଅଭିପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚ ॥୨-୭୭-
'ଏହି ଅଟଳ ଘଟଣାରେ ଏପରି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଶ୍ରାଵଯାମ୍ ଆସ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵ ଭୂତ ଭଵ ଅଭଵୌ । ଉତ୍ଥିତୌ ତୌ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ପ୍ରକାଶେତେ ଯଶସ୍ଵିନୌ ॥୨-୭୭-
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣାଇଲେ; ସେ ଦୁଇଜଣ ବୀର, ଉଠି ତାଙ୍କର ଯଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ।
ଵର୍ଷ ଆତପ ପରିକ୍ଲିନ୍ନୌ ପୃଥଗ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ଵଜାଵ୍ ଇଵ । ଅଶ୍ରୂଣି ପରିମୃଦ୍ନନ୍ତୌ ରକ୍ତ ଅକ୍ଷୌ ଦୀନ ଭାଷିଣୌ ॥୨-୭୭-
ବର୍ଷା ଓ ଧୂପରେ ଭିଜି ଓ ଜଳି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ନୟନରୁ ଲୁହ ମୁଛୁଥିଲେ, ଲାଲ ଆଖି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
thumb|ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତତିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅତ୍ର ଯାତ୍ରାମ୍ ସମୀହନ୍ତମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜଃ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୮-
ଏହିଠାରେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗତିର୍ ଯଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ଦୁହ୍ଖେ କିମ୍ ପୁନର୍ ଆତ୍ମନଃ । ସ ରାମଃ ସତ୍ତ୍ଵ ସମ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ଵନମ୍ ॥୨-୭୮-
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି! ସେହି ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି।
ବଲଵାନ୍ ଵୀର୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ନାମ ଯୋ ଅପି ଅସୌ । କିମ୍ ନ ମୋଚଯତେ ରାମମ୍ କୃତ୍ଵା ଅପି ପିତୃ ନିଗ୍ରହମ୍ ॥୨-୭୮-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ ରାମଙ୍କୁ କାହିଁକି ମୁକ୍ତ କରୁନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ତା'ପାଇଁ ବାପାଙ୍କୁ ଅଟକାଇବାକୁ ପଡେ?
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ତୁ ନିଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ନଯ ଅନଯୌ । ଉତ୍ପଥମ୍ ଯଃ ସମାରୂଢୋ ନାର୍ଯା ରାଜା ଵଶମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୮-
ଯିଏ ଜଣାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ି ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ ଦୁହିଁ ଦେଖି ମାନେ ଅନ୍ୟାୟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେହି ବାପାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।
ଇତି ସମ୍ଭାଷମାଣେ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜେ । ପ୍ରାଗ୍ ଦ୍ଵାରେ ଅଭୂତ୍ ତଦା କୁବ୍ଜା ସର୍ଵ ଆଭରଣ ଭୂଷିତା ॥୨-୭୮-
ଏଭଳି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା କୁବ୍ଜା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ।
ଲିପ୍ତା ଚନ୍ଦନ ସାରେଣ ରାଜ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ବିଭ୍ରତୀ । ଵିଵିଧମ୍ ଵିଵିଧୈସ୍ତୈସ୍ତୈର୍ଭୂଷଣୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତା ॥୨-୭୮-
ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ମେଖଲା ଦାମଭିଃ ଚିତ୍ରୈ ରଜ୍ଜୁ ବଦ୍ଧା ଇଵ ଵାନରୀ । ବଭାସେ ବହୁଭିର୍ବଦ୍ଧା ରଜ୍ଜୁବଦ୍ଦେଵ ଵାନରୀ ॥୨-୭୮-
ଚମକୁଥିବା କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଦଡ଼ି ପିନ୍ଧି, ସେ ଅନେକ ଦଡ଼ିରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ବାନରୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତାମ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତଦା ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥୋ ଭୃଶମ୍ ପାପସ୍ଯ କାରିଣୀମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଅକରୁଣମ୍ କୁବ୍ଜାମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ॥୨-୭୮-
ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ନିଷ୍ଠୁର କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ।
ଯସ୍ଯାଃ କୃତେ ଵନେ ରାମଃ ନ୍ଯସ୍ତ ଦେହଃ ଚ ଵଃ ପିତା । ସା ଇଯମ୍ ପାପା ନୃଶମ୍ସା ଚ ତସ୍ଯାଃ କୁରୁ ଯଥା ମତି ॥୨-୭୮-
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ ଓ ତୁମର ବାପା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେହି ପାପିନୀ ଓ ନିଷ୍ଠୁରା ଏଠି ଅଛି—ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଯେପରି ଚାହଁ, ସେପରି କର।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଚ ତତ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ଵଚନମ୍ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ଅନ୍ତଃ ପୁର ଚରାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଇତି ଉଵାଚ ଧୃତ ଵ୍ରତଃ ॥୨-୭୮-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତୀଵ୍ରମ୍ ଉତ୍ପାଦିତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଭ୍ରାତୃଋଣାମ୍ ମେ ତଥା ପିତୁଃ । ଯଯା ସା ଇଯମ୍ ନୃଶମ୍ସସ୍ଯ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍ ଅଶ୍ନୁତାମ୍ ॥୨-୭୮-
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଭାଇମାନେ ଓ ବାପାଙ୍କୁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ମିଳିଛି, ସେହି ନିଷ୍ଠୁରା ଏବେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତା ଚ ତେନ ଆଶୁ ସଖୀ ଜନ ସମାଵୃତା । ଗୃହୀତା ବଲଵତ୍ କୁବ୍ଜା ସା ତତ୍ ଗୃହମ୍ ଅନାଦଯତ୍ ॥୨-୭୮-
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସହୋଗିନୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ତୁରନ୍ତ ଜୋରକରି ଧରାଗଲା ଓ ଘରକୁ ଟାଣି ନେବା ସମୟରେ ସେ କନ୍ଦୁଥିଲେ।