thumb|ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ହେଉଛି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ଦଶ ଅହେ ଅତିଗତେ କୃତ ଶୌଚୋ ନୃପ ଆତ୍ମଜଃ । ଦ୍ଵାଦଶେ ଅହନି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମାଣି ଅକାରଯତ୍ ॥୨-୭୭-
ତାପରେ ଦଶ ଦିନ କଟିଯିବା ପରେ ଶୌଚ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ରତ୍ନମ୍ ଧନମ୍ ଅନ୍ନମ୍ ଚ ପୁଷ୍କଲମ୍ । ଵାସାମ୍ସି ଚ ମହାର୍ହାଣି ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଧନ, ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଶାକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ।
ବାସ୍ତିକମ୍ ବହୁ ଶୁକ୍ଲମ୍ ଚ ଗାଃ ଚ ଅପି ଶତଶଃ ତଥା । ଦାସୀ ଦାସମ୍ ଚ ଯାନମ୍ ଚ ଵେଶ୍ମାନି ସୁମହାନ୍ତି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶ ଗାଈ, ଦାସୀ-ଦାସ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ପୁତ୍ରଃ ରାଜ୍ଞଃ ତସ୍ଯ ଔର୍ଧ୍ଵଦୈହିକମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶେ ॥୨-୭୭-
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ କଲେ; ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ଭୋରେ—
ଵିଲଲାପ ମହା ବାହୁର୍ ଭରତଃ ଶୋକ ମୂର୍ଚିତଃ । ଶବ୍ଦ ଅପିହିତ କଣ୍ଠଃ ଚ ଶୋଧନ ଅର୍ଥମ୍ ଉପାଗତଃ ॥୨-୭୭-
ମହାବାହୁ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, କଣ୍ଠ ଭରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦରେ, ଶୌଚ ପାଇଁ ଆସି ବିଳାପ କଲେ।
ଚିତା ମୂଲେ ପିତୁର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆହ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ । ତାତ ଯସ୍ମିନ୍ ନିଷୃଷ୍ଟଃ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତରି ରାଘଵେ ॥୨-୭୭-
ଚିତାର ତଳେ, ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ତସ୍ମିନ୍ ଵନମ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଶୂନ୍ଯେ ତ୍ଯକ୍ତଃ ଅସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା । ଯଥା ଗତିର୍ ଅନାଥାଯାଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ଵନମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯିଏ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ଏପରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଅନାଥ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାମ୍ ଅମ୍ବାମ୍ ତାତ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମ୍ କ୍ଵ ଗତଃ ନୃପ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମ ଅରୁଣମ୍ ତଚ୍ ଚ ଦଗ୍ଧ ଅସ୍ଥି ସ୍ଥାନ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ତୋତେ ପଚାରୁଛି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଖାକ ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିଲି—
ପିତୁଃ ଶରୀର ନିର୍ଵାଣମ୍ ନିଷ୍ଟନନ୍ ଵିଷସାଦ ହ । ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ ଦୀନଃ ପପାତ ଧରଣୀ ତଲେ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଦେହ ନାଶ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯମାନଃ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ର ଧ୍ଵଜୈଵ ଚ୍ଯୁତଃ । ଅଭିପେତୁସ୍ ତତଃ ସର୍ଵେ ତସ୍ଯ ଅମାତ୍ଯାଃ ଶୁଚି ଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୭୭-
ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ସମୟରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଝଣ୍ଡା ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଅନ୍ତ କାଲେ ନିପତିତମ୍ ଯଯାତିମ୍ ଋଷଯୋ ଯଥା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଚ ଅପି ଭରତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକ ପରିପ୍ଲୁତମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ଶେଷରେ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ, ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଵିସମ୍ଜ୍ଞୋ ନ୍ଯପତତ୍ ଭୂମୌ ଭୂମି ପାଲମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତୈଵ ନିଶ୍ଚେତା ଵିଲଲାପ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କୁ ମନେପକାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସ୍ମୃତିହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ; ମନ୍ତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଗୁଣ ଅନ୍ଗାନି ତନି ତାନି ତଦା ତଦା । ମନ୍ଥରା ପ୍ରଭଵଃ ତୀଵ୍ରଃ କୈକେଯୀ ଗ୍ରାହ ସମ୍କୁଲଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣକୁ ପୁନିପୁନି ମନେପକାଇ, ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
ଵର ଦାନମଯୋ ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଅମଜ୍ଜଯତ୍ ଶୋକ ସାଗରଃ । ସୁକୁମାରମ୍ ଚ ବାଲମ୍ ଚ ସତତମ୍ ଲାଲିତମ୍ ତ୍ଵଯା ॥୨-୭୭-
ବର ଦେଇଥିବା ଦୁଃଖରୁପାନ୍ତ ଅପାର ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ଡୁବିଗଲେ; ଏବଂ ସେ ସଦା ଲାଡ଼ପ୍ୟାଳା ଓ କମଳମନ୍ଦ ଶିଶୁ—
କ୍ଵ ତାତ ଭରତମ୍ ହିତ୍ଵା ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଗତଃ ଭଵାନ୍ । ନନୁ ଭୋଜ୍ଯେଷୁ ପାନେଷୁ ଵସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଆଭରଣେଷୁ ଚ ॥୨-୭୭-
ହେ ପିତା, ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା ଦେବା କି ଆପଣ ନଥିଲେ କି?
ପ୍ରଵାରଯସି ନଃ ସର୍ଵାମ୍ସ୍ ତନ୍ ନଃ କୋ ଅଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯତି । ଅଵଦାରଣ କାଲେ ତୁ ପୃଥିଵୀ ନ ଅଵଦୀର୍ଯତେ ॥୨-୭୭-
ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଆମକୁ ଯାହା ଦରକାର ଦେଇଥିଲେ—ଏବେ ଏହା କିଏ କରିବ? ତଥାପି ବିଦାୟ ସମୟରେ ଏ ଭୂମି ଭାଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିହୀନା ଯା ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ମହାତ୍ମନା । ପିତରି ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆପନ୍ନେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୭୭-
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆମେ ବଞ୍ଚିଛୁ; ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି—
କିମ୍ ମେ ଜୀଵିତ ସାମର୍ଥ୍ଯମ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତ ଅଶନମ୍ । ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପିତ୍ରା ଚ ଶୂନ୍ଯାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ପାଲିତାମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୋ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କଣ ରହିଗଲା? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ଛାଡ଼ି, ଶୂନ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟରେ—
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତପୋ ଵନମ୍ । ତଯୋଃ ଵିଲପିତମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯସନମ୍ ଚ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ତତ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି। ସେମାନଙ୍କର କନ୍ଦନ ଶୁଣି ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖି—
ଭୃଶମ୍ ଆର୍ତତରା ଭୂଯଃ ସର୍ଵଏଵ ଅନୁଗାମିନଃ । ତତଃ ଵିଷଣ୍ଣୌ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଚ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତାଵ୍ ଉଭୌ ॥୨-୭୭-
ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ—
ଧରଣ୍ଯାମ୍ ସମ୍ଵ୍ଯଚେଷ୍ଟେତାମ୍ ଭଗ୍ନ ଶୃନ୍ଗାଵ୍ ଇଵ ଋଷଭୌ । ତତଃ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ ଵୈଦ୍ଯଃ ପିତୁର୍ ଏଷାମ୍ ପୁରୋହିତଃ ॥୨-୭୭-
ଭୂମିରେ ଲୁଟିଲେ, ଭଙ୍ଗା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଦୁଇଟି ବଳଦ ପରି; ଏବେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ନୀତି ଜଣା ବୈଦ୍ୟ ପୁରୋହିତ—
ଵସିଷ୍ଠୋ ଭରତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ତମ୍ ଉଵାଚ ହ । ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଯମ୍ ଦିଵସଃ ପିତୁର୍ଵୃତ୍ତସ୍ଯ ତେ ଵିଭୋ ॥୨-୭୭-
ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ: 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକ ହେବାର ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ।'
ସାଵଶେଷାସ୍ଥିନିଚଯେ କିମିହ ତ୍ଵମ୍ ଵିଲମ୍ବସେ । ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ଭୂତେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଅଵିଶେଷତଃ ॥୨-୭୭-
'କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ଏଠାରେ ତୁମେ କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସେ।'
ତେଷୁ ଚ ଅପରିହାର୍ଯେଷୁ ନ ଏଵମ୍ ଭଵିତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ସୁମନ୍ତ୍ରଃ ଚ ଅପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ଅଭିପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚ ॥୨-୭୭-
'ଏହି ଅଟଳ ଘଟଣାରେ ଏପରି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଶ୍ରାଵଯାମ୍ ଆସ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵ ଭୂତ ଭଵ ଅଭଵୌ । ଉତ୍ଥିତୌ ତୌ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ପ୍ରକାଶେତେ ଯଶସ୍ଵିନୌ ॥୨-୭୭-
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣାଇଲେ; ସେ ଦୁଇଜଣ ବୀର, ଉଠି ତାଙ୍କର ଯଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ।
ଵର୍ଷ ଆତପ ପରିକ୍ଲିନ୍ନୌ ପୃଥଗ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ଵଜାଵ୍ ଇଵ । ଅଶ୍ରୂଣି ପରିମୃଦ୍ନନ୍ତୌ ରକ୍ତ ଅକ୍ଷୌ ଦୀନ ଭାଷିଣୌ ॥୨-୭୭-
ବର୍ଷା ଓ ଧୂପରେ ଭିଜି ଓ ଜଳି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ନୟନରୁ ଲୁହ ମୁଛୁଥିଲେ, ଲାଲ ଆଖି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
thumb|ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତତିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅତ୍ର ଯାତ୍ରାମ୍ ସମୀହନ୍ତମ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଜଃ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୮-
ଏହିଠାରେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗତିର୍ ଯଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ଦୁହ୍ଖେ କିମ୍ ପୁନର୍ ଆତ୍ମନଃ । ସ ରାମଃ ସତ୍ତ୍ଵ ସମ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ଵନମ୍ ॥୨-୭୮-
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି! ସେହି ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି।