ଋଷୀନ୍ ଯକ୍ଷାନ୍ ସଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନସୁରାଂସ୍ତଦା । ଅତିକ୍ରାମତି ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଵରଦାନେନ ମୋହିତଃ ॥୧-୧୫-
ସେ ବର ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନୀ ହୋଇ, ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ନୈନଂ ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରତପତି ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵାତି ନ ମାରୁତଃ । ଚଲୋର୍ମିମାଲୀ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁଦ୍ରୋଽପି ନ କମ୍ପତେ ॥୧-୧୫-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ତାପି ଦେଇନାହିଁ, ପାଖରେ ପବନ ବହେନାହିଁ; ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠେନାହିଁ।
ତନ୍ମହନ୍ନୋ ଭଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ ରାକ୍ଷସାଦ୍ ଘୋରଦର୍ଶନାତ୍ । ଵଧାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ନୁପାଯଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୧୫-
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖା ଥିବା ରାକ୍ଷସ ଠାରୁ ବଡ଼ ଭୟ ଅଛି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜିବା ଦରକାର।
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ହନ୍ତାଯଂ ଵିଦିତସ୍ତସ୍ଯ ଵଧୋପାଯୋ ଦୁରାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୫-
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, "ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉପାୟ ଏବେ ଜଣା ପଡିଛି।"
ତେନ ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷାଣାଂ ଦେଵଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍ । ଅଵଧ୍ଯୋଽସ୍ମୀତି ଵାଗୁକ୍ତା ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ତନ୍ମଯା ॥୧-୧୫-
ସେ ରାକ୍ଷସ କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦେବ, ଦାନବ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମାରିବାଠାରୁ ଅଜୟ।" ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ସ୍୵ୀକାର କରିଥିଲି।
ନାକୀର୍ତଯଦଵଜ୍ଞାନାତ୍ ତଦ୍ ରକ୍ଷୋ ମାନୁଷାଂସ୍ତଦା । ତସ୍ମାତ୍ ସ ମାନୁଷାଦ୍ ଵଧ୍ଯୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ନାନ୍ଯୋଽସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୧-୧୫-
ଅବମାନରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିନଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵିଷ୍ଣୁରୁପଯାତୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିଃ ପୀତଵାସା ଜଗତ୍ପତିଃ ॥୧-୧୫-
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ମହାତ୍ୱ ଅପରିମିତ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଏବଂ ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଆସିଲେ।
ଵୈନତେଯଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଭାସ୍କରସ୍ତୋଯଦମ୍ ଯଥା । ତପ୍ତହାଟକକେଯୂରୋ ଵନ୍ଦ୍ଯମାନଃ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ ॥୧-୧୫-
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି, ବର୍ଷା ମେଘ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି, ତପ୍ତ ସୁନା ଦେହରେ ଭାସ୍କର ଭାଙ୍ଗି ଲାଗିଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଗାନ୍ତି କରୁଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ସମାଗତ୍ଯ ତତ୍ର ତସ୍ଥୌ ସମାହିତଃ । ତମବ୍ରୁଵନ୍ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସମଭିଷ୍ଟୂଯ ସଂନତାଃ ॥୧-୧୫-
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଆସି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ନମ୍ର ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵାଂ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯାମହେ ଵିଷ୍ଣୋ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ତ୍ଵମଯୋଧ୍ଯାଧିପତେର୍ଵିଭୋ ॥୧-୧୫-
ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଆମେ ତୁମକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରୁଛୁ; ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ତୁମେ ଆସିବା ଦରକାର।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ଵଦାନ୍ଯସ୍ଯ ମହର୍ଷିସମତେଜସଃ । ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାସୁ ତିସୃଷୁ ହ୍ରୀଶ୍ରୀକୀର୍ତ୍ଯୁପମାସୁ ଚ ॥୧-୧୫-
ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଦାନଶୀଳ, ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ; ତାଙ୍କର ତିନି ଜଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ ଓ କୀର୍ତି ସମାନ।
ଵିଷ୍ଣୋ ପୁତ୍ରତ୍ଵମାଗଚ୍ଛ କୃତ୍ଵାଽଽତ୍ମାନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ମାନୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଲୋକକଣ୍ଟକମ୍ ॥୧-୧୫-
ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେବାକୁ ଚାରି ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନିଅ; ମାନବ ଭାବରେ ଆସି, ଜଗତର ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟକୁ ନଶ୍ଟ କର।
ଅଵଧ୍ଯଂ ଦୈଵତୈର୍ଵିଷ୍ଣୋ ସମରେ ଜହି ରାଵଣମ୍ । ସ ହି ଦେଵାନ୍ ସଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ ସିଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଋଷିସତ୍ତମାନ୍ ॥୧-୧୫-
ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଉଁଥିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାର; ସେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛି।
ରାକ୍ଷସୋ ରାଵଣୋ ମୂର୍ଖୋ ଵୀର୍ଯୋଦ୍ରେକେଣ ବାଧତେ । ଋଷଯଶ୍ଚ ତତସ୍ତେନ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସସ୍ତଥା ॥୧-୧୫-
ସେ ମୂର୍ଖ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ, ଅତି ଶକ୍ତିରେ ଅଭିମାନୀ, ମୁନିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
କ୍ରୀଡନ୍ତୋ ନନ୍ଦନଵନେ ରୌଦ୍ରେଣ ଵିନିପାତିତାଃ । ଵଧାର୍ଥଂ ଵଯମାଯାତାସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ମୁନିଭିଃ ସହ ॥୧-୧୫-
ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କ ନିର୍ଦୟତା ଦ୍ୱାରା ଅପମାନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଆମେ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିଛୁ।
ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷାଶ୍ଚ ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ଶ୍ରରଣଂ ଗତାଃ । ତ୍ଵଂ ଗତିଃ ପରମା ଦେଵ ସର୍ଵେଷାମ୍ ନଃ ପରଂତପଃ ॥୧-୧୫-
ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି; ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।
ଵଧାଯ ଦେଵଶତୄଣାଂ ନୃଣାଂ ଲୋକେ ମନଃ କୁରୁ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତୁ ଦେଵେଶୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ରିଦଶପୁଂଗଵଃ ॥୧-୧୫-
ହେ ଦେବ, ଦେବତା ଓ ମାନବମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେର ବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମର ଚିନ୍ତା କର; ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାୟକ।
ପିତାମହପୁରୋଗାଂସ୍ତାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତ୍ରିଦଶାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମେତାନ୍ ଧର୍ମସଂହିତାନ୍ ॥୧-୧୫-
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଗ୍ରଣୀ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ହିତାର୍ଥଂ ଯୁଧି ରାଵଣମ୍ । ସପୁତ୍ରପୌତ୍ରଂ ସାମାତ୍ଯଂ ସମନ୍ତ୍ରିଜ୍ଞାତିବାନ୍ଧଵମ୍ ॥୧-୧୫-
ଭୟ ଛାଡ଼, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମର ଭଲ ପାଇଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପଉତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମାରିଦେବି।
ହତ୍ଵା କ୍ରୂରଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ଦେଵର୍ଷୀଣାଂ ଭଯାଵହମ୍ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦଶଵର୍ଷଶତାନି ଚ ॥୧-୧୫-
ସେ ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁର୍ଜୟ, ଦେବ ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଭୟ ଦେଇଥିବାକୁ ମାରି, ଦଶ ହଜାର ଓ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ମାନବ ଲୋକରେ ବସିବି।
ଵତ୍ସ୍ଯାମି ମାନୁଷେ ଲୋକେ ପାଲଯନ୍ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ଦେଵୋ ଦେଵାନାଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମଵାନ୍ ॥୧-୧୫-
ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ଲୋକରେ ଏତିକି ସମୟ ରହି, ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି; ଏପରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ବର ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ କଥା କହିଲେ।
ମାନୁଷ୍ଯେ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଜନ୍ମଭୂମିମଥାତ୍ମନଃ । ତତଃ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷଃ କୃତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ॥୧-୧୫-
ମାନବ ଲୋକରେ ନିଜ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ବିଚାର କରି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ, ନିଜକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କଲେ।
ପିତରଂ ରୋଚଯାମାସ ତଦା ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ । ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସରୁଦ୍ରାଃ ସାପ୍ସରୋଗଣାଃ । ସ୍ତୁତିଭିର୍ଦିଵ୍ଯରୂପାଭିସ୍ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ମଧୁସୂଦନମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ସମୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜାକୁ ପିତା ଭାବେ ଚୟନ କଲେ; ତାପରେ, ଦେବତା, ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଷ୍ଟୁତି କରି, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତମୁଦ୍ଧତଂ ରାଵଣମୁଗ୍ରତେଜସଂ :::ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଦର୍ପଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଵିରାଵଣଂ ସାଧୁ ତପସ୍ଵିକଣ୍ଟକଂ :::ତପସ୍ଵିନାମୁଦ୍ଧର ତଂ ଭଯାଵହମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ଅଭିମାନୀ ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର ତେଜ, ଅତି ଦର୍ପ ଭର୍ତ୍ତି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ରୋଷରେ ଚିତ୍କାର କରେ, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ; ତାଙ୍କୁ, ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଭୟ ଦେଇଥିବାକୁ ଦୂର କର।
ତମେଵ ହତ୍ଵା ସବଲଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍ :::ଵିରାଵଣଂ ରାଵଣମୁଗ୍ରପୌରୁଷମ୍ । ସ୍ଵର୍ଲୋକମାଗଚ୍ଛ ଗତଜ୍ଵରଶ୍ଚିରଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଂ ଗତଦୋଷକଲ୍ମଷମ୍ ॥୧-୧୫-
ସେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ରମ, ସେ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମାରି, ଦେବଲୋକକୁ ଯାଅ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଦୋଷ ଓ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହି ଦିବ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଉଦାର ଦୁଇଟି ହାତରେ ନିଜେ ଧରିଥିଲେ, ଏହା ମାୟାର ତିଆରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ନାରାଯଣୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନିଯୁକ୍ତଃ ସୁରସତ୍ତମୈଃ । ଜାନନ୍ନପି ସୁରାନେଵଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧୬-
ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ନାରାୟଣ ବିଷ୍ଣୁ, ସବୁ କଥା ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉପାଯଃ କୋ ଵଧେ ତସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଧିପତେଃ ସୁରାଃ । ଯମହଂ ତଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନିହନ୍ଯାମୃଷିକଣ୍ଟକମ୍ ॥୧-୧୬-
ହେ ଦେବମାନେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟ ଅପନାଇ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିପାରିବି?
ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ । ମାନୁଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣଂ ଜହି ସଂଯୁଗେ ॥୧-୧୬-
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମାନବ ରୂପ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ।'
ସ ହି ତେପେ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଦୀର୍ଘକାଲମରିନ୍ଦମଃ । ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୃଲ୍ଲୋକପୂର୍ଵଜଃ ॥୧-୧୬-
ସେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ରାବଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।