ଶିବିଲାଯାମ୍ ଅଥ ଆରୋପ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଗତ ଚେତନମ୍ । ବାଷ୍ପ କଣ୍ଠା ଵିମନସଃ ତମ୍ ଊହୁଃ ପରିଚାରକାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ଶିବିଳାରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ଚାକରମାନେ କଣ୍ଠ ଭରି କନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ହିରଣ୍ଯମ୍ ଚ ସୁଵର୍ଣମ୍ ଚ ଵାସାମ୍ସି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପ୍ରକିରନ୍ତଃ ଜନା ମାର୍ଗମ୍ ନୃପତେର୍ ଅଗ୍ରତଃ ଯଯୁଃ ॥୨-୭୬-
ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଆଗରେ ଚାଲି, ମାର୍ଗରେ ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ବିଛାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ଚନ୍ଦନ ଅଗୁରୁ ନିର୍ଯାସାନ୍ ସରଲମ୍ ପଦ୍ମକମ୍ ତଥା । ଦେଵ ଦାରୂଣି ଚ ଆହୃତ୍ଯ ଚିତାମ୍ ଚକ୍ରୁସ୍ ତଥା ଅପରେ ॥୨-୭୬-
ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ସରଳ, ପଦ୍ମକ ଓ ଦେବଦାରୁ ଆଣି, ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଗନ୍ଧାନ୍ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚାମଃ ଚ ଅନ୍ଯାମ୍ସ୍ ତତ୍ର ଦତ୍ତ୍ଵା ଅଥ ଭୂମିପମ୍ । ତତଃ ସମ୍ଵେଶଯାମ୍ ଆସୁଃ ଚିତା ମଧ୍ଯେ ତମ୍ ଋତ୍ଵିଜଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ସାଧାରଣ ସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ।
ତଥା ହୁତ ଅଶନମ୍ ହୁତ୍ଵା ଜେପୁସ୍ ତସ୍ଯ ତଦା ଋତ୍ଵିଜଃ । ଜଗୁଃ ଚ ତେ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ତତ୍ର ସାମାନି ସାମଗାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମିତ ହୋମ କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ; ସାମବେଦ ଗାଇଥିବା ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ଶିବିକାଭିଃ ଚ ଯାନୈଃ ଚ ଯଥା ଅର୍ହମ୍ ତସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ । ନଗରାନ୍ ନିର୍ଯଯୁସ୍ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଵୃତାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ତାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଶିବିକା ଓ ଯାନରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସହର ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରସଵ୍ଯମ୍ ଚ ଅପି ତମ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଅଗ୍ନି ଚିତମ୍ ନୃପମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଚ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାଃ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରମୁଖାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ଆଦି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
କ୍ରୌନ୍ଚୀନାମ୍ ଇଵ ନାରୀଣାମ୍ ନିନାଦଃ ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରୁଵେ । ଆର୍ତାନାମ୍ କରୁଣମ୍ କାଲେ କ୍ରୋଶନ୍ତୀନାମ୍ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଦୁଃଖିତ ମହିଳାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ, କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଣାଗଲା।
ତତଃ ରୁଦନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵଶା ଵିଲପ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯାନେଭ୍ଯଃ ସରଯୂ ତୀରମ୍ ଅଵତେରୁର୍ ଵର ଅନ୍ଗନାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ପୁନିପୁନି ବିଳାପ କରି, ଯାନରୁ ଅବତରି ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ।
କୃତ ଉଦକମ୍ ତେ ଭରତେନ ସାର୍ଧମ୍ । ନୃପ ଅନ୍ଗନା ମନ୍ତ୍ରି ପୁରୋହିତାଃ ଚ । ପୁରମ୍ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଅଶ୍ରୁ ପରୀତ ନେତ୍ରା । ଭୂମୌ ଦଶ ଅହମ୍ ଵ୍ଯନଯନ୍ତ ଦୁହ୍ଖମ୍ ॥୨-୭୬-
ଭରତ, ରାଜାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ; ପରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲେ।
thumb|ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ହେଉଛି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ଦଶ ଅହେ ଅତିଗତେ କୃତ ଶୌଚୋ ନୃପ ଆତ୍ମଜଃ । ଦ୍ଵାଦଶେ ଅହନି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମାଣି ଅକାରଯତ୍ ॥୨-୭୭-
ତାପରେ ଦଶ ଦିନ କଟିଯିବା ପରେ ଶୌଚ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ରତ୍ନମ୍ ଧନମ୍ ଅନ୍ନମ୍ ଚ ପୁଷ୍କଲମ୍ । ଵାସାମ୍ସି ଚ ମହାର୍ହାଣି ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଧନ, ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଶାକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ।
ବାସ୍ତିକମ୍ ବହୁ ଶୁକ୍ଲମ୍ ଚ ଗାଃ ଚ ଅପି ଶତଶଃ ତଥା । ଦାସୀ ଦାସମ୍ ଚ ଯାନମ୍ ଚ ଵେଶ୍ମାନି ସୁମହାନ୍ତି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶ ଗାଈ, ଦାସୀ-ଦାସ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ପୁତ୍ରଃ ରାଜ୍ଞଃ ତସ୍ଯ ଔର୍ଧ୍ଵଦୈହିକମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶେ ॥୨-୭୭-
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ କଲେ; ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ଭୋରେ—
ଵିଲଲାପ ମହା ବାହୁର୍ ଭରତଃ ଶୋକ ମୂର୍ଚିତଃ । ଶବ୍ଦ ଅପିହିତ କଣ୍ଠଃ ଚ ଶୋଧନ ଅର୍ଥମ୍ ଉପାଗତଃ ॥୨-୭୭-
ମହାବାହୁ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, କଣ୍ଠ ଭରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦରେ, ଶୌଚ ପାଇଁ ଆସି ବିଳାପ କଲେ।
ଚିତା ମୂଲେ ପିତୁର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆହ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ । ତାତ ଯସ୍ମିନ୍ ନିଷୃଷ୍ଟଃ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତରି ରାଘଵେ ॥୨-୭୭-
ଚିତାର ତଳେ, ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ତସ୍ମିନ୍ ଵନମ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଶୂନ୍ଯେ ତ୍ଯକ୍ତଃ ଅସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା । ଯଥା ଗତିର୍ ଅନାଥାଯାଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ଵନମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯିଏ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ଏପରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଅନାଥ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାମ୍ ଅମ୍ବାମ୍ ତାତ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମ୍ କ୍ଵ ଗତଃ ନୃପ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମ ଅରୁଣମ୍ ତଚ୍ ଚ ଦଗ୍ଧ ଅସ୍ଥି ସ୍ଥାନ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ତୋତେ ପଚାରୁଛି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଖାକ ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିଲି—
ପିତୁଃ ଶରୀର ନିର୍ଵାଣମ୍ ନିଷ୍ଟନନ୍ ଵିଷସାଦ ହ । ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ ଦୀନଃ ପପାତ ଧରଣୀ ତଲେ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଦେହ ନାଶ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯମାନଃ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ର ଧ୍ଵଜୈଵ ଚ୍ଯୁତଃ । ଅଭିପେତୁସ୍ ତତଃ ସର୍ଵେ ତସ୍ଯ ଅମାତ୍ଯାଃ ଶୁଚି ଵ୍ରତମ୍ ॥୨-୭୭-
ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ସମୟରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଝଣ୍ଡା ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଅନ୍ତ କାଲେ ନିପତିତମ୍ ଯଯାତିମ୍ ଋଷଯୋ ଯଥା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଚ ଅପି ଭରତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକ ପରିପ୍ଲୁତମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ଶେଷରେ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ, ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଵିସମ୍ଜ୍ଞୋ ନ୍ଯପତତ୍ ଭୂମୌ ଭୂମି ପାଲମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତୈଵ ନିଶ୍ଚେତା ଵିଲଲାପ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କୁ ମନେପକାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସ୍ମୃତିହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ; ମନ୍ତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଗୁଣ ଅନ୍ଗାନି ତନି ତାନି ତଦା ତଦା । ମନ୍ଥରା ପ୍ରଭଵଃ ତୀଵ୍ରଃ କୈକେଯୀ ଗ୍ରାହ ସମ୍କୁଲଃ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣକୁ ପୁନିପୁନି ମନେପକାଇ, ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
ଵର ଦାନମଯୋ ଅକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଅମଜ୍ଜଯତ୍ ଶୋକ ସାଗରଃ । ସୁକୁମାରମ୍ ଚ ବାଲମ୍ ଚ ସତତମ୍ ଲାଲିତମ୍ ତ୍ଵଯା ॥୨-୭୭-
ବର ଦେଇଥିବା ଦୁଃଖରୁପାନ୍ତ ଅପାର ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ଡୁବିଗଲେ; ଏବଂ ସେ ସଦା ଲାଡ଼ପ୍ୟାଳା ଓ କମଳମନ୍ଦ ଶିଶୁ—
କ୍ଵ ତାତ ଭରତମ୍ ହିତ୍ଵା ଵିଲପନ୍ତମ୍ ଗତଃ ଭଵାନ୍ । ନନୁ ଭୋଜ୍ଯେଷୁ ପାନେଷୁ ଵସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଆଭରଣେଷୁ ଚ ॥୨-୭୭-
ହେ ପିତା, ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା ଦେବା କି ଆପଣ ନଥିଲେ କି?
ପ୍ରଵାରଯସି ନଃ ସର୍ଵାମ୍ସ୍ ତନ୍ ନଃ କୋ ଅଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯତି । ଅଵଦାରଣ କାଲେ ତୁ ପୃଥିଵୀ ନ ଅଵଦୀର୍ଯତେ ॥୨-୭୭-
ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଆମକୁ ଯାହା ଦରକାର ଦେଇଥିଲେ—ଏବେ ଏହା କିଏ କରିବ? ତଥାପି ବିଦାୟ ସମୟରେ ଏ ଭୂମି ଭାଗିଯାଏ ନାହିଁ।
ଵିହୀନା ଯା ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ମହାତ୍ମନା । ପିତରି ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆପନ୍ନେ ରାମେ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୭୭-
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆମେ ବଞ୍ଚିଛୁ; ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି—
କିମ୍ ମେ ଜୀଵିତ ସାମର୍ଥ୍ଯମ୍ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତ ଅଶନମ୍ । ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପିତ୍ରା ଚ ଶୂନ୍ଯାମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ପାଲିତାମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୋ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କଣ ରହିଗଲା? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ଛାଡ଼ି, ଶୂନ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟରେ—
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ତପୋ ଵନମ୍ । ତଯୋଃ ଵିଲପିତମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯସନମ୍ ଚ ଅନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ତତ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି। ସେମାନଙ୍କର କନ୍ଦନ ଶୁଣି ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖି—