ଉଦ୍ଧୃତମ୍ ତୈଲ ସମ୍କ୍ଲେଦାତ୍ ସ ତୁ ଭୂମୌ ନିଵେଶିତମ୍ । ଆପୀତ ଵର୍ଣ ଵଦନମ୍ ପ୍ରସୁପ୍ତମ୍ ଇଵ ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୭୬-
ତେଲରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କର ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିଲା, ସେ ଶୁଏଇଁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସମ୍ଵେଶ୍ଯ ଶଯନେ ଚ ଅଗ୍ର୍ଯେ ନାନା ରତ୍ନ ପରିଷ୍କୃତେ । ତତଃ ଦଶରଥମ୍ ପୁତ୍ରଃ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୭୬-
ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ସୁଶୋଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ।
କିମ୍ ତେ ଵ୍ଯଵସିତମ୍ ରାଜନ୍ ପ୍ରୋଷିତେ ମଯ୍ଯ୍ ଅନାଗତେ । ଵିଵାସ୍ଯ ରାମମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବଲମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ ଏବଂ ମୁଁ ଫେରିନଥିବା ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ବନବାସ ଦେଇ, ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ?
କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି ମହା ରାଜ ହିତ୍ଵା ଇମମ୍ ଦୁହ୍ଖିତମ୍ ଜନମ୍ । ହୀନମ୍ ପୁରୁଷ ସିମ୍ହେନ ରାମେଣ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣା ॥୨-୭୬-
ମହାରାଜ, ରାମ ଭଳି ନିଷ୍ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିନା, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ?
ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ତୁ ତେ ରାଜନ୍ କୋ ଅସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପଯିତା ପୁରେ । ତ୍ଵଯି ପ୍ରଯାତେ ସ୍ଵଃ ତାତ ରାମେ ଚ ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ଏହି ସହରର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା କିଏ ଦେଖିବ?
ଵିଧଵା ପୃଥିଵୀ ରାଜମ୍ସ୍ ତ୍ଵଯା ହୀନା ନ ରାଜତେ । ହୀନ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ରଜନୀ ନଗରୀ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ଆପଣ ବିନା ଏହି ପୃଥିବୀ ବିଧବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ଯେପରି, ଏହି ସହର ମୋତେ ସେପରି ଲାଗୁଛି।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନମ୍ ତମ୍ ଭରତମ୍ ଦୀନ ମାନସମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚନମ୍ ଭୂଯୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ତୁ ମହାନ୍ ଋଷିଃ ॥୨-୭୬-
ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ପୁଣିଥରେ କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରେତ କାର୍ଯାଣି ଯାନି ଅସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯାନି ଵିଶାମ୍ପତେଃ । ତାନି ଅଵ୍ଯଗ୍ରମ୍ ମହା ବାହୋ କ୍ରିଯତାମ୍ ଅଵିଚାରିତମ୍ ॥୨-୭୬-
ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ମହାବାହୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର କର।
ତଥା ଇତି ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଅଭିପୂଜ୍ଯ ତତ୍ । ଋତ୍ଵିକ୍ ପୁରୋହିତ ଆଚାର୍ଯାମ୍ସ୍ ତ୍ଵରଯାମ୍ ଆସ ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୬-
ଭରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂରୋହିତ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକିଲେ।
ଯେ ତୁ ଅଗ୍ରତଃ ନର ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଗ୍ନି ଅଗାରାତ୍ ବହିଷ୍ କୃତାଃ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଯାଜକୈଃ ଚୈଵ ତେ ହ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥା ଵିଧି ॥୨-୭୬-
ଯେମାନେ ନରେଶଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନେଇଯାଇଥିଲେ।
ଶିବିଲାଯାମ୍ ଅଥ ଆରୋପ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଗତ ଚେତନମ୍ । ବାଷ୍ପ କଣ୍ଠା ଵିମନସଃ ତମ୍ ଊହୁଃ ପରିଚାରକାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ଶିବିଳାରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ଚାକରମାନେ କଣ୍ଠ ଭରି କନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ହିରଣ୍ଯମ୍ ଚ ସୁଵର୍ଣମ୍ ଚ ଵାସାମ୍ସି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପ୍ରକିରନ୍ତଃ ଜନା ମାର୍ଗମ୍ ନୃପତେର୍ ଅଗ୍ରତଃ ଯଯୁଃ ॥୨-୭୬-
ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଆଗରେ ଚାଲି, ମାର୍ଗରେ ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ବିଛାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ଚନ୍ଦନ ଅଗୁରୁ ନିର୍ଯାସାନ୍ ସରଲମ୍ ପଦ୍ମକମ୍ ତଥା । ଦେଵ ଦାରୂଣି ଚ ଆହୃତ୍ଯ ଚିତାମ୍ ଚକ୍ରୁସ୍ ତଥା ଅପରେ ॥୨-୭୬-
ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ସରଳ, ପଦ୍ମକ ଓ ଦେବଦାରୁ ଆଣି, ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଗନ୍ଧାନ୍ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚାମଃ ଚ ଅନ୍ଯାମ୍ସ୍ ତତ୍ର ଦତ୍ତ୍ଵା ଅଥ ଭୂମିପମ୍ । ତତଃ ସମ୍ଵେଶଯାମ୍ ଆସୁଃ ଚିତା ମଧ୍ଯେ ତମ୍ ଋତ୍ଵିଜଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ସାଧାରଣ ସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ।
ତଥା ହୁତ ଅଶନମ୍ ହୁତ୍ଵା ଜେପୁସ୍ ତସ୍ଯ ତଦା ଋତ୍ଵିଜଃ । ଜଗୁଃ ଚ ତେ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ତତ୍ର ସାମାନି ସାମଗାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମିତ ହୋମ କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ; ସାମବେଦ ଗାଇଥିବା ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ଶିବିକାଭିଃ ଚ ଯାନୈଃ ଚ ଯଥା ଅର୍ହମ୍ ତସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ । ନଗରାନ୍ ନିର୍ଯଯୁସ୍ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଵୃତାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ତାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଶିବିକା ଓ ଯାନରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସହର ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରସଵ୍ଯମ୍ ଚ ଅପି ତମ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଅଗ୍ନି ଚିତମ୍ ନୃପମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଚ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାଃ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରମୁଖାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ଆଦି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
କ୍ରୌନ୍ଚୀନାମ୍ ଇଵ ନାରୀଣାମ୍ ନିନାଦଃ ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରୁଵେ । ଆର୍ତାନାମ୍ କରୁଣମ୍ କାଲେ କ୍ରୋଶନ୍ତୀନାମ୍ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଦୁଃଖିତ ମହିଳାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ, କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଣାଗଲା।
ତତଃ ରୁଦନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵଶା ଵିଲପ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯାନେଭ୍ଯଃ ସରଯୂ ତୀରମ୍ ଅଵତେରୁର୍ ଵର ଅନ୍ଗନାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ପୁନିପୁନି ବିଳାପ କରି, ଯାନରୁ ଅବତରି ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ।
କୃତ ଉଦକମ୍ ତେ ଭରତେନ ସାର୍ଧମ୍ । ନୃପ ଅନ୍ଗନା ମନ୍ତ୍ରି ପୁରୋହିତାଃ ଚ । ପୁରମ୍ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଅଶ୍ରୁ ପରୀତ ନେତ୍ରା । ଭୂମୌ ଦଶ ଅହମ୍ ଵ୍ଯନଯନ୍ତ ଦୁହ୍ଖମ୍ ॥୨-୭୬-
ଭରତ, ରାଜାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ; ପରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲେ।
thumb|ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହି ହେଉଛି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତତମ ସର୍ଗ।
ତତଃ ଦଶ ଅହେ ଅତିଗତେ କୃତ ଶୌଚୋ ନୃପ ଆତ୍ମଜଃ । ଦ୍ଵାଦଶେ ଅହନି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମାଣି ଅକାରଯତ୍ ॥୨-୭୭-
ତାପରେ ଦଶ ଦିନ କଟିଯିବା ପରେ ଶୌଚ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ରତ୍ନମ୍ ଧନମ୍ ଅନ୍ନମ୍ ଚ ପୁଷ୍କଲମ୍ । ଵାସାମ୍ସି ଚ ମହାର୍ହାଣି ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଧନ, ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଶାକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ।
ବାସ୍ତିକମ୍ ବହୁ ଶୁକ୍ଲମ୍ ଚ ଗାଃ ଚ ଅପି ଶତଶଃ ତଥା । ଦାସୀ ଦାସମ୍ ଚ ଯାନମ୍ ଚ ଵେଶ୍ମାନି ସୁମହାନ୍ତି ଚ ॥୨-୭୭-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶ ଗାଈ, ଦାସୀ-ଦାସ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ପୁତ୍ରଃ ରାଜ୍ଞଃ ତସ୍ଯ ଔର୍ଧ୍ଵଦୈହିକମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତ ସମଯେ ଦିଵସେ ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶେ ॥୨-୭୭-
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ କଲେ; ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ଭୋରେ—
ଵିଲଲାପ ମହା ବାହୁର୍ ଭରତଃ ଶୋକ ମୂର୍ଚିତଃ । ଶବ୍ଦ ଅପିହିତ କଣ୍ଠଃ ଚ ଶୋଧନ ଅର୍ଥମ୍ ଉପାଗତଃ ॥୨-୭୭-
ମହାବାହୁ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, କଣ୍ଠ ଭରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶବ୍ଦରେ, ଶୌଚ ପାଇଁ ଆସି ବିଳାପ କଲେ।
ଚିତା ମୂଲେ ପିତୁର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ଆହ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ । ତାତ ଯସ୍ମିନ୍ ନିଷୃଷ୍ଟଃ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା ଭ୍ରାତରି ରାଘଵେ ॥୨-୭୭-
ଚିତାର ତଳେ, ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ତସ୍ମିନ୍ ଵନମ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଶୂନ୍ଯେ ତ୍ଯକ୍ତଃ ଅସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ତ୍ଵଯା । ଯଥା ଗତିର୍ ଅନାଥାଯାଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଃ ଵନମ୍ ॥୨-୭୭-
ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯିଏ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ଏପରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଅନାଥ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାମ୍ ଅମ୍ବାମ୍ ତାତ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଵମ୍ କ୍ଵ ଗତଃ ନୃପ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମ ଅରୁଣମ୍ ତଚ୍ ଚ ଦଗ୍ଧ ଅସ୍ଥି ସ୍ଥାନ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥୨-୭୭-
ମୁଁ ତୋତେ ପଚାରୁଛି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଖାକ ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିଲି—
ପିତୁଃ ଶରୀର ନିର୍ଵାଣମ୍ ନିଷ୍ଟନନ୍ ଵିଷସାଦ ହ । ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦନ୍ ଦୀନଃ ପପାତ ଧରଣୀ ତଲେ ॥୨-୭୭-
ପିତାଙ୍କ ଦେହ ନାଶ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।