ତଥା ତୁ ଶପଥୈଃ କଷ୍ଟୈଃ ଶପମାନମ୍ ଅଚେତନମ୍ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି କଷ୍ଟଦାୟକ ଶପଥ କରୁଥିବା, ଅଚେତନ ଓ ଶୋକରେ ତପ୍ତ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ।
ମମ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଇଦମ୍ ପୁତ୍ର ଭୂଯଃ ସମୁପଜାଯତେ । ଶପଥୈଃ ଶପମାନୋ ହି ପ୍ରାଣାନ୍ ଉପରୁଣତ୍ସି ମେ ॥୨-୭୫-
ପୁଅ, ତୁମେ ଏମିତି ଶପଥ କରୁଥିବାରୁ, ମୋର ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ବି ନେଉଛ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ନ ଚଲିତଃ ଧର୍ମାତ୍ ଆତ୍ମା ତେ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଵତ୍ସ ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞୋ ମେ ସତାମ୍ ଲୋକାନ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି ॥୨-୭୫-
ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଧର୍ମରୁ ଅଟୁଟ ରହିଛ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେପରି ଦେଖାଇଛ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାଙ୍କମାନୀଯ ଭରତମ୍ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମହାବାହୁମ୍ ରୁରୋଦ ଭୃଶଦୁଃଖିତା ॥୨-୭୫-
ଏହିପରି କହି, ସେ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ବସାଇଲେ, ତାଙ୍କର ମଜବୁତ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମୋହାଚ୍ ଚ ଶୋକ ସମ୍ରୋଧାତ୍ ବଭୂଵ ଲୁଲିତମ୍ ମନଃ ॥୨-୭୫-
ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମନ ମୋହ ଓ ଶୋକ ଦମନରୁ ବିକଳ ହେଇଗଲା।
ଲାଲପ୍ଯମାନସ୍ଯ ଵିଚେତନସ୍ଯ । ପ୍ରନଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧେଃ ପତିତସ୍ଯ ଭୂମୌ । ମୁହୁର୍ ମୁହୁର୍ ନିହ୍ଶ୍ଵସତଃ ଚ ଦୀର୍ଘମ୍ । ସା ତସ୍ଯ ଶୋକେନ ଜଗାମ ରାତ୍ରିଃ ॥୨-୭୫-
ସେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶୋକରେ ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ଚାଲିଗଲା।
thumb|ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଶଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଏଠାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମ୍ ଏଵମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଭରତମ୍ କେକଯୀ ସୁତମ୍ । ଉଵାଚ ଵଦତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଗ୍ ଋଷିଃ ॥୨-୭୬-
ଏଭଳି ଶୋକରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିବା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ, ମହାମୁନି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ଅଲମ୍ ଶୋକେନ ଭଦ୍ରମ୍ ତେ ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ପ୍ରାପ୍ତ କାଲମ୍ ନର ପତେଃ କୁରୁ ସମ୍ଯାନମ୍ ଉତ୍ତରମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ, ଏବେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼। ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କର ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଧାରଣାମ୍ ଗତଃ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି କାରଯାମ୍ ଆସ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥୨-୭୬-
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଧରିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଶବ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ।
ଉଦ୍ଧୃତମ୍ ତୈଲ ସମ୍କ୍ଲେଦାତ୍ ସ ତୁ ଭୂମୌ ନିଵେଶିତମ୍ । ଆପୀତ ଵର୍ଣ ଵଦନମ୍ ପ୍ରସୁପ୍ତମ୍ ଇଵ ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୭୬-
ତେଲରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କର ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିଲା, ସେ ଶୁଏଇଁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସମ୍ଵେଶ୍ଯ ଶଯନେ ଚ ଅଗ୍ର୍ଯେ ନାନା ରତ୍ନ ପରିଷ୍କୃତେ । ତତଃ ଦଶରଥମ୍ ପୁତ୍ରଃ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୭୬-
ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ସୁଶୋଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ।
କିମ୍ ତେ ଵ୍ଯଵସିତମ୍ ରାଜନ୍ ପ୍ରୋଷିତେ ମଯ୍ଯ୍ ଅନାଗତେ । ଵିଵାସ୍ଯ ରାମମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବଲମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ ଏବଂ ମୁଁ ଫେରିନଥିବା ସମୟରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ବନବାସ ଦେଇ, ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ?
କ୍ଵ ଯାସ୍ଯସି ମହା ରାଜ ହିତ୍ଵା ଇମମ୍ ଦୁହ୍ଖିତମ୍ ଜନମ୍ । ହୀନମ୍ ପୁରୁଷ ସିମ୍ହେନ ରାମେଣ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣା ॥୨-୭୬-
ମହାରାଜ, ରାମ ଭଳି ନିଷ୍ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିନା, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ?
ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ତୁ ତେ ରାଜନ୍ କୋ ଅସ୍ମିନ୍ କଲ୍ପଯିତା ପୁରେ । ତ୍ଵଯି ପ୍ରଯାତେ ସ୍ଵଃ ତାତ ରାମେ ଚ ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତେ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ଏହି ସହରର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା କିଏ ଦେଖିବ?
ଵିଧଵା ପୃଥିଵୀ ରାଜମ୍ସ୍ ତ୍ଵଯା ହୀନା ନ ରାଜତେ । ହୀନ ଚନ୍ଦ୍ରା ଇଵ ରଜନୀ ନଗରୀ ପ୍ରତିଭାତି ମାମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜା, ଆପଣ ବିନା ଏହି ପୃଥିବୀ ବିଧବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ଯେପରି, ଏହି ସହର ମୋତେ ସେପରି ଲାଗୁଛି।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନମ୍ ତମ୍ ଭରତମ୍ ଦୀନ ମାନସମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚନମ୍ ଭୂଯୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ତୁ ମହାନ୍ ଋଷିଃ ॥୨-୭୬-
ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ପୁଣିଥରେ କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରେତ କାର୍ଯାଣି ଯାନି ଅସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯାନି ଵିଶାମ୍ପତେଃ । ତାନି ଅଵ୍ଯଗ୍ରମ୍ ମହା ବାହୋ କ୍ରିଯତାମ୍ ଅଵିଚାରିତମ୍ ॥୨-୭୬-
ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ମହାବାହୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର କର।
ତଥା ଇତି ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଅଭିପୂଜ୍ଯ ତତ୍ । ଋତ୍ଵିକ୍ ପୁରୋହିତ ଆଚାର୍ଯାମ୍ସ୍ ତ୍ଵରଯାମ୍ ଆସ ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୬-
ଭରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂରୋହିତ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକିଲେ।
ଯେ ତୁ ଅଗ୍ରତଃ ନର ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାଗ୍ନି ଅଗାରାତ୍ ବହିଷ୍ କୃତାଃ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ଯାଜକୈଃ ଚୈଵ ତେ ହ୍ରିଯନ୍ତେ ଯଥା ଵିଧି ॥୨-୭୬-
ଯେମାନେ ନରେଶଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନେଇଯାଇଥିଲେ।
ଶିବିଲାଯାମ୍ ଅଥ ଆରୋପ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଗତ ଚେତନମ୍ । ବାଷ୍ପ କଣ୍ଠା ଵିମନସଃ ତମ୍ ଊହୁଃ ପରିଚାରକାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ଶିବିଳାରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ଚାକରମାନେ କଣ୍ଠ ଭରି କନ୍ଦୁଥିବା ଏବଂ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ହିରଣ୍ଯମ୍ ଚ ସୁଵର୍ଣମ୍ ଚ ଵାସାମ୍ସି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପ୍ରକିରନ୍ତଃ ଜନା ମାର୍ଗମ୍ ନୃପତେର୍ ଅଗ୍ରତଃ ଯଯୁଃ ॥୨-୭୬-
ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଆଗରେ ଚାଲି, ମାର୍ଗରେ ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ବିଛାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ଚନ୍ଦନ ଅଗୁରୁ ନିର୍ଯାସାନ୍ ସରଲମ୍ ପଦ୍ମକମ୍ ତଥା । ଦେଵ ଦାରୂଣି ଚ ଆହୃତ୍ଯ ଚିତାମ୍ ଚକ୍ରୁସ୍ ତଥା ଅପରେ ॥୨-୭୬-
ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ସରଳ, ପଦ୍ମକ ଓ ଦେବଦାରୁ ଆଣି, ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଗନ୍ଧାନ୍ ଉଚ୍ଚ ଅଵଚାମଃ ଚ ଅନ୍ଯାମ୍ସ୍ ତତ୍ର ଦତ୍ତ୍ଵା ଅଥ ଭୂମିପମ୍ । ତତଃ ସମ୍ଵେଶଯାମ୍ ଆସୁଃ ଚିତା ମଧ୍ଯେ ତମ୍ ଋତ୍ଵିଜଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ସାଧାରଣ ସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ।
ତଥା ହୁତ ଅଶନମ୍ ହୁତ୍ଵା ଜେପୁସ୍ ତସ୍ଯ ତଦା ଋତ୍ଵିଜଃ । ଜଗୁଃ ଚ ତେ ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ତତ୍ର ସାମାନି ସାମଗାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମିତ ହୋମ କରି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ; ସାମବେଦ ଗାଇଥିବା ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ଶିବିକାଭିଃ ଚ ଯାନୈଃ ଚ ଯଥା ଅର୍ହମ୍ ତସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ । ନଗରାନ୍ ନିର୍ଯଯୁସ୍ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୈଃ ପରିଵୃତାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ତାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଶିବିକା ଓ ଯାନରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସହର ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରସଵ୍ଯମ୍ ଚ ଅପି ତମ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଅଗ୍ନି ଚିତମ୍ ନୃପମ୍ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଚ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାଃ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରମୁଖାଃ ତଦା ॥୨-୭୬-
ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ଆଦି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
କ୍ରୌନ୍ଚୀନାମ୍ ଇଵ ନାରୀଣାମ୍ ନିନାଦଃ ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରୁଵେ । ଆର୍ତାନାମ୍ କରୁଣମ୍ କାଲେ କ୍ରୋଶନ୍ତୀନାମ୍ ସହସ୍ରଶଃ ॥୨-୭୬-
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଦୁଃଖିତ ମହିଳାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ, କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଣାଗଲା।
ତତଃ ରୁଦନ୍ତ୍ଯୋ ଵିଵଶା ଵିଲପ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯାନେଭ୍ଯଃ ସରଯୂ ତୀରମ୍ ଅଵତେରୁର୍ ଵର ଅନ୍ଗନାଃ ॥୨-୭୬-
ତାପରେ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ପୁନିପୁନି ବିଳାପ କରି, ଯାନରୁ ଅବତରି ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ।
କୃତ ଉଦକମ୍ ତେ ଭରତେନ ସାର୍ଧମ୍ । ନୃପ ଅନ୍ଗନା ମନ୍ତ୍ରି ପୁରୋହିତାଃ ଚ । ପୁରମ୍ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଅଶ୍ରୁ ପରୀତ ନେତ୍ରା । ଭୂମୌ ଦଶ ଅହମ୍ ଵ୍ଯନଯନ୍ତ ଦୁହ୍ଖମ୍ ॥୨-୭୬-
ଭରତ, ରାଜାଙ୍କର ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ; ପରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲେ।