କପାଲପାଣିଃ ପୃଥିଵୀମଟତାମ୍ ଚୀରସମ୍ଵୃତଃ । ଭିକ୍ସମାଣୋ ଯଥୋନ୍ମତ୍ତୋ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତହ୍ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଖପର ହାତରେ ଧରି, ଚିର ଗୋପିନ୍ଦା ପିନ୍ଧି, ପ୍ରମାଦୀ ପରି ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଏ ଭୂମିରେ ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉ।
ପାନେ ପ୍ରସକ୍ତୋ ଭଵତୁ ସ୍ତ୍ରୀଷ୍ଵକ୍ଷେଷୁ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । କାମ୍କ୍ରୋଧାଭିଭୂତସ୍ତୁ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ମଦ୍ୟପାନ, ମହିଳା ଓ ଜୁଆରେ ସଦା ଲିପ୍ତ ରହୁ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଧୀନ ହେଉ।
ଯସ୍ଯ ଧର୍ମେ ମନୋ ଭୂଯାଦଧର୍ମମ୍ ସ ନିଷେଵତାମ୍ । ଅପାତ୍ରଵର୍ଷୀ ଭଵତୁ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଧର୍ମରେ ମନ ଦେଉ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମ କରୁ, ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଉ।
ସମ୍ଚିତାନ୍ଯସ୍ଯ ଵିତ୍ତାନି ଵିଵିଧାନି ସହସ୍ରଶଃ । ଦସ୍ଯୁଭିର୍ଵିପ୍ରଲୁପ୍ଯନ୍ତାମ୍ ଯଶ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଯେଉଁ ଧନ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଏବଂ ହଜାର-ହଜାର ଭାବରେ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି, ତାହା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଲୁଟିନେଉନ୍ତୁ।
ଉଭେ ସମ୍ଧ୍ଯେ ଶଯାନସ୍ଯ ଯତ୍ ପାପମ୍ ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ । ତଚ୍ ଚ ପାପମ୍ ଭଵେତ୍ ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଶୋଇ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପାପ ଲାଗେ, ସେଇ ପାପ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯାହାର ସମ୍ମତିରେ ମହାନ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।
ଯଦ୍ ଅଗ୍ନି ଦାଯକେ ପାପମ୍ ଯତ୍ ପାପମ୍ ଗୁରୁ ତଲ୍ପଗେ । ମିତ୍ର ଦ୍ରୋହେ ଚ ଯତ୍ ପାପମ୍ ତତ୍ ପାପମ୍ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତାମ୍ ॥୨-୭୫-
ଯେଉଁ ପାପ ଅଗ୍ନିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନରେ ଯିବାରେ, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରିବାରେ ମିଳେ, ସେଇ ପାପ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯାହାର ସମ୍ମତିରେ ମହାନ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।
ଦେଵତାନାମ୍ ପିତୃଋଣାମ୍ ଚ ମାତା ପିତ୍ରୋସ୍ ତଥୈଵ ଚ । ମା ସ୍ମ କାର୍ଷୀତ୍ ସ ଶୁଶ୍ରୂଷାମ୍ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମାଆ ବା ବାପାଙ୍କୁ କେବେ ସେବା କରିନପାରୁ।
ସତାମ୍ ଲୋକାତ୍ ସତାମ୍ କୀର୍ତ୍ଯାଃ ସଜ୍ ଜୁଷ୍ଟାତ୍ କର୍ମଣଃ ତଥା । ଭ୍ରଶ୍ଯତୁ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଅଦ୍ଯ ଏଵ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଏହି ଦିନେ, ଆଦର୍ଶ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ନାମ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶୀଘ୍ର ଚ୍ୟୁତ ହେଉ।
ଅପାସ୍ଯ ମାତୃଶୁଶ୍ରୂଷାମନର୍ଥେ ସୋଽଵତିଷ୍ଠତାମ୍ । ଦୀର୍ଘବାହୁର୍ମହାଵକ୍ଷା ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽସୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଆଙ୍କ ସେବା ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା ଦଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ।
ବହୁପୁତ୍ରୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ଜ୍ଵରରୋଗସମନ୍ଵିତଃ । ସ ଭୂଯାତ୍ସତତକ୍ଲେଶୀ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ଓ ଜ୍ୱର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ରୁହନ୍ତୁ।
ଆଶାମାଶମ୍ ସମାନାନାମ୍ ଦୀନାନାମୂର୍ଧ୍ଵଚକ୍ଷୁଷାମ୍ । ଆର୍ଥିନାମ୍ ଵିତଥାମ୍ କୁର୍ଯାଦ୍ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶା ଦେଖୁଥିବା ଓ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତୁ।
ମାଯଯା ରମତାମ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ପରୁଷଃ ପିଶୁନୋଽଶୁଚିଃ । ରାଜ୍Jନୋ ଭୀତ ସ୍ତ୍ଵଧର୍ମାତ୍ମା ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ସଦା ଚଳନାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉ, କଠୋର, ଅପବାଦୀ, ଅପବିତ୍ର ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିବା ଅଧର୍ମୀ ହେଉ।
ଋତୁସ୍ନାତାମ୍ ସତୀମ୍ ଭାର୍ଯାମୃତୁକାଲାନୁରୋଧିନୀମ୍ । ଅତିଵର୍ତେତ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି, ନିୟମିତ ଶୂଧ୍ଧ ଓ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତୁ।
ଧର୍ମଦାରାନ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରଦାରାନ୍ନି ଷେଵତାମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମରତିର୍ମୂଢୋ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଶିବାରେ ଲାଗିଯାଉ, ଧର୍ମରୁ ଦୂର ହେଉ।
ଵିପ୍ରଲୁ ପ୍ତପ୍ରଜାତସ୍ଯ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଯତ୍ । ତଦେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯେତ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଯେଉଁ ପାପ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଲାଗେ, ସେଇ ପାପ ତାହାର ଉପରେ ପଡ଼ୁ।
ପାନୀଯଦୂଷକେ ପାପମ୍ ତଥୈଵ ଵିଷଦାଯକେ । ଯତ୍ତଦେକଃ ସ ଲଭତାମ୍ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଜଳ ଦୂଷିତ କରିବା ବା ବିଷ ଦେଇବାର ପାପ ଏକାକି ଭୋଗୁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଯୋଦ୍ଯତାମ୍ ପୂଜାମ୍ ଵିହନ୍ତୁ କଲୁଷେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ବାଲଵତ୍ସାମ୍ ଚ ଗାମ୍ ଦୋଗ୍ଦୁ ଯସ୍ଯର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା ଦିଅନ୍ତୁ, ବା ଛୁଆ ପାଇଁ ରଖାଯାଇଥିବା ଗାଈକୁ ଦୁଧ କଢ଼ନ୍ତୁ।
ତୃଷ୍ଣାର୍ତମ୍ ସତି ପାନୀଯେ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭେନ ଯୋଜଯେତ୍ । ଲଭେତ ତସ୍ଯ ଯତ୍ପାପମ୍ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ପାନୀୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତରସିଥିବା ଲୋକକୁ ଠକାନ୍ତୁ, ଏହି ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଵଦମାନେଷୁ ମାର୍ଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯ ପାପେନ ଯୁଜ୍ଯେତ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାନ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଛି, ସେ ଭକ୍ତି ସହ ତର୍କ କରୁଥିବା ଓ ଠିକ୍ ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ।
ଵିହୀନାମ୍ ପତି ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପାର୍ଥିଵ ଆତ୍ମଜଃ । ଏଵମ୍ ଆଶ୍ଵସଯନ୍ନ୍ ଏଵ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତଃ ନିପପାତ ହ ॥୨-୭୫-
ପତି ଓ ପୁଅ ହାରାଇଥିବା କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଏଭଳି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଭୂମିରେ ଢେଳି ପଡ଼ିଲେ।
ତଥା ତୁ ଶପଥୈଃ କଷ୍ଟୈଃ ଶପମାନମ୍ ଅଚେତନମ୍ । ଭରତମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି କଷ୍ଟଦାୟକ ଶପଥ କରୁଥିବା, ଅଚେତନ ଓ ଶୋକରେ ତପ୍ତ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ।
ମମ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଇଦମ୍ ପୁତ୍ର ଭୂଯଃ ସମୁପଜାଯତେ । ଶପଥୈଃ ଶପମାନୋ ହି ପ୍ରାଣାନ୍ ଉପରୁଣତ୍ସି ମେ ॥୨-୭୫-
ପୁଅ, ତୁମେ ଏମିତି ଶପଥ କରୁଥିବାରୁ, ମୋର ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ବି ନେଉଛ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ନ ଚଲିତଃ ଧର୍ମାତ୍ ଆତ୍ମା ତେ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଵତ୍ସ ସତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞୋ ମେ ସତାମ୍ ଲୋକାନ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି ॥୨-୭୫-
ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଧର୍ମରୁ ଅଟୁଟ ରହିଛ। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଯେପରି ଦେଖାଇଛ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାଙ୍କମାନୀଯ ଭରତମ୍ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍ । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମହାବାହୁମ୍ ରୁରୋଦ ଭୃଶଦୁଃଖିତା ॥୨-୭୫-
ଏହିପରି କହି, ସେ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ବସାଇଲେ, ତାଙ୍କର ମଜବୁତ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନସ୍ଯ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମୋହାଚ୍ ଚ ଶୋକ ସମ୍ରୋଧାତ୍ ବଭୂଵ ଲୁଲିତମ୍ ମନଃ ॥୨-୭୫-
ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମନ ମୋହ ଓ ଶୋକ ଦମନରୁ ବିକଳ ହେଇଗଲା।
ଲାଲପ୍ଯମାନସ୍ଯ ଵିଚେତନସ୍ଯ । ପ୍ରନଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧେଃ ପତିତସ୍ଯ ଭୂମୌ । ମୁହୁର୍ ମୁହୁର୍ ନିହ୍ଶ୍ଵସତଃ ଚ ଦୀର୍ଘମ୍ । ସା ତସ୍ଯ ଶୋକେନ ଜଗାମ ରାତ୍ରିଃ ॥୨-୭୫-
ସେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ବୁଦ୍ଧି ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶୋକରେ ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ଚାଲିଗଲା।
thumb|ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଶଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଏଠାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମ୍ ଏଵମ୍ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତମ୍ ଭରତମ୍ କେକଯୀ ସୁତମ୍ । ଉଵାଚ ଵଦତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଗ୍ ଋଷିଃ ॥୨-୭୬-
ଏଭଳି ଶୋକରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିବା କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ, ମହାମୁନି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ଅଲମ୍ ଶୋକେନ ଭଦ୍ରମ୍ ତେ ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ପ୍ରାପ୍ତ କାଲମ୍ ନର ପତେଃ କୁରୁ ସମ୍ଯାନମ୍ ଉତ୍ତରମ୍ ॥୨-୭୬-
ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ, ଏବେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼। ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କର ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଧାରଣାମ୍ ଗତଃ । ପ୍ରେତ କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି କାରଯାମ୍ ଆସ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥୨-୭୬-
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଧରିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଶବ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ।