thumb|ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ—ଶୁଣ।
ଦୀର୍ଘକାଲାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ସମ୍ଜ୍ଞାମ୍ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମ୍ ଦୀନାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାତରମ୍ ॥୨-୭୫-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଚେତନ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ଆଖି ଲୁହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ ମାଆକୁ ଚାହିଲେ।
ସୋଽମାତ୍ଯମଧ୍ଯେଭରତୋ ଜନନୀମଭ୍ଯକୁତ୍ସଯତ୍ । ରାଜ୍ଯମ୍ ନ କାମଯେ ଜାତୁ ମନ୍ତ୍ରଯେ ନାପି ମାତରମ୍ ॥୨-୭୫-
ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ ନିଜ ମାଆକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ: 'ମୁଁ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାଆ ସହିତ କିଛି ଆଲୋଚନା କରିବିନି।'
ଅଭିଷେକମ୍ ନ ଜାନାମି ଯୋ.ଭୂଦ୍ରଜ୍Jନା ସମୀକ୍ଷିତଃ । ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ହ୍ଯହମ୍ ଦେଶେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତୋଽଵସମ୍ ॥୨-୭୫-
'ମୁଁ ଏହି ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେନି, ଯାହା ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଦୂର ଦେଶରେ ଥିଲି।'
ଵନଵାସମ୍ ନ ଜାନାମି ରାମସ୍ଯହମ୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଵାସନମ୍ ଵା ସୌମିତ୍ରେଃ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଯଥାଭଵତ୍ ॥୨-୭୫-
'ମୁଁ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେନି, ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ, ଏହା କିପରି ହେଲା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି।'
ତଥୈଵ କ୍ରୋଶତଃ ତସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କୌସଲ୍ଯା ଶବ୍ଦମ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆଗତଃ କ୍ରୂର କାର୍ଯାଯାଃ କୈକେଯ୍ଯା ଭରତଃ ସୁତଃ । ତମ୍ ଅହମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ଭରତମ୍ ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶିନମ୍ ॥୨-୭୫-
'ଏହି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସୁମିତ୍ରାମ୍ ସା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନ ଅମ୍ବରା । ପ୍ରତସ୍ଥେ ଭରତଃ ଯତ୍ର ଵେପମାନା ଵିଚେତନା ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହି, ସେ ମୁହଁ ହରାଇ, ମେଳ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିଥିବା ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭରତ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତୁ ରାମ ଅନୁଜଃ ଚ ଅପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତଃ ତଦା । ପ୍ରତସ୍ଥେ ଭରତଃ ଯତ୍ର କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୭୫-
ସେତେବେଳେ ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତୌ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁହ୍ଖିତୌ । ପର୍ଯଷ୍ଵଜେତାମ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତାମ୍ ପତିତାମ୍ ନଷ୍ଟ ଚେତନାମ୍ ॥୨-୭୫-
ତାଁଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ।
ରୁଦନ୍ତୌ ରୁଦତୀମ୍ ଦୁଃଖାତ୍ସମେତ୍ଯାର୍ଯାମ୍ ମନସ୍ସ୍ଵିନୀମ୍ । ଭରତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତା ॥୨-୭୫-
ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ମନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମହିଳା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ତାପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଦମ୍ ତେ ରାଜ୍ଯ କାମସ୍ଯ ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅକଣ୍ଟକମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ବତ କୈକେଯ୍ଯା ଶୀଘ୍ରମ୍ କ୍ରୂରେଣ କର୍ମଣା ॥୨-୭୫-
ଏବେ ତୁମେ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ଅବରୋଧ ବିନା ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ହସଲ କରିଛନ୍ତି।
ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଚୀର ଵସନମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମେ ଵନ ଵାସିନମ୍ । କୈକେଯୀ କମ୍ ଗୁଣମ୍ ତତ୍ର ପଶ୍ଯତି କ୍ରୂର ଦର୍ଶିନୀ ॥୨-୭୫-
ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସନ ପିନ୍ଧାଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ପଠାଇଦେଇ, ଏହି କୃର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା କୈକେୟୀ ଏଥିରେ କେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି?
କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମାମ୍ ଅପି କୈକେଯୀ ପ୍ରସ୍ଥାପଯିତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ହିରଣ୍ଯ ନାଭୋ ଯତ୍ର ଆସ୍ତେ ସୁତଃ ମେ ସୁମହା ଯଶାଃ ॥୨-୭୫-
ଶୀଘ୍ର ହେବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପଠାଇଦେବେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ, ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ବସିଛନ୍ତି।
ଅଥଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଅହମ୍ ସୁମିତ୍ର ଅନୁଚରା ସୁଖମ୍ । ଅଗ୍ନି ହୋତ୍ରମ୍ ପୁରଃ କୃତ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାସ୍ଯେ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ ॥୨-୭୫-
ନହେଲେ, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯିବି, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିହୋମ କରି, ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଅଛନ୍ତି।
କାମମ୍ ଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଅଦ୍ଯ ତତ୍ର ମାମ୍ ନେତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ଯତ୍ର ଅସୌ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ତପ୍ଯତେ ମେ ତପଃ ସୁତଃ ॥୨-୭୫-
ନାହିଁଲେ, ତୁମେ ଚାହିଲେ ଆଜି ମୋତେ ନିଜେ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପୁଅ, ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ଇଦମ୍ ହି ତଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍ ଧନ ଧାନ୍ଯ ସମାଚିତମ୍ । ହସ୍ତି ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ନିର୍ଯାତିତମ୍ ତଯା ॥୨-୭୫-
ଦେଖ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଆ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯାଦିବହୁଭିର୍ଵାକ୍ଯୈଃ କ୍ରୂରୈଃ ସମ୍ଭର୍ସ୍ତିତୋଽନଘଃ । ଵିଵ୍ଯଥେ ଭରତସ୍ତୀଵ୍ରମ୍ ଵ୍ରଣେ ତୁଦ୍ଯେଵ ସୂଚିନା ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ଅନେକ କଠୋର କଥାରେ ଦୋଷହୀନ ଭରତ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଗଲେ, ଯେପରି ଘାଉରେ ସୁଇ ଲାଗିଥାଏ।
ପପାତ ଚରଣୌ ତସ୍ଯାସ୍ତଦା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତନଃ । ଵିଲପ୍ଯ ବହୁଧାଽସମ୍ଜ୍ଞୋ ଲବ୍ଧସମ୍ଜ୍ଞ୍ସ୍ତତଃ ସ୍ଥିତଃ ॥୨-୭୫-
ସେତେବେଳେ, ଭରତ ଭୟଭିତ ମନେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଡ଼େ ପଡିଗଲେ, ବହୁପ୍ରକାର ଦୁଃଖ କରି କାନ୍ଦିଲେ, ଅଚେତନ ହେଲେ, ପରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଉଭୋଇ ରହିଲେ।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନାମ୍ ତାମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିସ୍ ତଦା । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ ଶୋକୈଃ ବହୁଭିର୍ ଆଵୃତାମ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅନେକ ଶୋକରେ ଢାକିଯାଇଥିଲେ, କହିଲେ।
ଆର୍ଯେ କସ୍ମାତ୍ ଅଜାନନ୍ତମ୍ ଗର୍ହସେ ମାମ୍ ଅକିଲ୍ବିଷମ୍ । ଵିପୁଲାମ୍ ଚ ମମ ପ୍ରୀତିମ୍ ସ୍ଥିରାମ୍ ଜାନାସି ରାଘଵେ ॥୨-୭୫-
ମା, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୋଷହୀନ ଥିବାବେଳେ ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ ଭଲପାଇବା ଅଛି।
କୃତା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଗା ବୁଦ୍ଧିର୍ ମା ଭୂତ୍ ତସ୍ଯ କଦାଚନ । ସତ୍ଯ ସମ୍ଧଃ ସତାମ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ମୋର ମନ ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଦରେ ଚାଲେ, କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସେ ସତ୍ୟବାନ, ସଦ୍ଗୁଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରୈଷ୍ଯମ୍ ପାପୀଯସାମ୍ ଯାତୁ ସୂର୍ଯମ୍ ଚ ପ୍ରତି ମେହତୁ । ହନ୍ତୁ ପାଦେନ ଗାମ୍ ସୁପ୍ତାମ୍ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯେଉଁ ଦାସ ସବୁଠାରୁ ପାପୀ, ସେ ପଠାଯାଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁ, କିମ୍ବା ଘୁମାଉଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦ ଦେଇ ମାଡ଼େ—ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ଦୁଃଖ ହେଉ।
କାରଯିତ୍ଵା ମହତ୍ କର୍ମ ଭର୍ତା ଭୃତ୍ଯମ୍ ଅନର୍ଥକମ୍ । ଅଧର୍ମଃ ଯୋ ଅସ୍ଯ ସୋ ଅସ୍ଯାଃ ତୁ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯଦି କୌଣସି ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାମ କରାଇ, ପରେ ଅପକୃତ କରିଦିଏ, ଏହା ଅନ୍ୟାୟ—ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ହେଉ।
ପରିପାଲଯମାନସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଭୂତାନି ପୁତ୍ରଵତ୍ । ତତଃ ତୁ ଦ୍ରୁହ୍ଯତାମ୍ ପାପମ୍ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯଦି ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ତେବେ ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ପାପ ହେଉ।
ବଲି ଷଡ୍ ଭାଗମ୍ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ନୃପସ୍ଯ ଅରକ୍ଷତଃ ପ୍ରଜାଃ । ଅଧର୍ମଃ ଯୋ ଅସ୍ଯ ସୋ ଅସ୍ଯ ଅସ୍ତୁ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯଦି ରାଜା ନିୟମିତ ଭାଗରେ କର ନେଇ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ପାପ ହେଉ।
ସମ୍ଶ୍ରୁତ୍ଯ ଚ ତପସ୍ଵିଭ୍ଯଃ ସତ୍ରେ ଵୈ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ତାମ୍ ଵିପ୍ରଲପତାମ୍ ପାପମ୍ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଯଦି ଯଜ୍ଞରେ ତପସ୍ୱୀମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ପରେ ଚତୁରାଇରେ ସେଇ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ, ସେ ଅପରାଧ କରୁ।
ହସ୍ତି ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ବାଧେ ଯୁଦ୍ଧେ ଶସ୍ତ୍ର ସମାକୁଲେ । ମା ସ୍ମ କାର୍ଷୀତ୍ ସତାମ୍ ଧର୍ମମ୍ ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଭରିପୁରିଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ, ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ନିଜେ ନିତିମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁନାହିଁ।
ଉପଦିଷ୍ଟମ୍ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥମ୍ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଯତ୍ନେନ ଧୀମତା । ସ ନାଶଯତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଯସ୍ଯ ଆର୍ଯୋ ଅନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶିଖାଇଥିବେ, ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ହୋଇ ସେଠାରେ ଅନର୍ଥ କରୁ।
ମା ଚ ତମ୍ ପ୍ଯୂଢବାହ୍ଵମ୍ସମ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କସମ୍ତେଜନମ୍ । ଦ୍ରାକ୍ଷୀଦ୍ରାଜ୍ଯସ୍ଥମାସୀନମ୍ ଯସ୍ଯାର୍ଯୋଽନୁମତେ ଗତଃ ॥୨-୭୫-
ଯିଏ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ସମ୍ମତି ମିଳିଛି, ସେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିନପାରୁ।