ସଦାଽପ୍ରତିମଵୃତ୍ତାଯା ଲୋକଧାରଣକାମ୍ଯଯା । ଶ୍ରୀମତ୍ଯା ଗୁଣନିତ୍ଯାଯାଃ ସ୍ଵଭାଵପରିଚେଷ୍ଟଯା ॥୨-୭୪-
ଯିଏ ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚରିତ୍ରରେ, ସଦା ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଓ ଧୃଢ଼ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସାପି ଶୋଚୈ କାମଧୁକ୍ । କିମ୍ ପୁନର୍ ଯା ଵିନା ରାମମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୪-
ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାର ଝିଅପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏମିତି ଦୁଃଖିତ; ତେବେ ରାମ ବିନା କୌଶଳ୍ୟା କିପରି ରହିପାରିବେ?
ଏକ ପୁତ୍ରା ଚ ସାଧ୍ଵୀ ଚ ଵିଵତ୍ସା ଇଯମ୍ ତ୍ଵଯା କୃତା । ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵମ୍ ସତତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚ ଇହ ଚ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ॥୨-୭୪-
ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଏକ ସତୀ ନାରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ବିନା କରିଦେଲ; ଏହି କାରଣରେ, ତୁମେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ପାଇବା।
ଅହମ୍ ହି ଅପଚିତିମ୍ ଭ୍ରାତୁଃ ପିତୁଃ ଚ ସକଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଵର୍ଧନମ୍ ଯଶସଃ ଚ ଅପି କରିଷ୍ଯାମି ନ ସମ୍ଶଯଃ ॥୨-୭୪-
ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇ ଓ ବାପାଙ୍କ ଋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼େଇବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆନାଯଯିତ୍ଵା ତନଯମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯା ମହା ଦ୍ଯୁତିମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଵନମ୍ ମୁନି ନିଷେଵିତମ୍ ॥୨-୭୪-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅଙ୍କୁ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ସନ୍ତମ୍ବିତ ମୁନିମାନେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ନ ହ୍ଯହମ୍ ପାପସମ୍କଲ୍ପେ ପାପେ ପାପମ୍ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ । ଶକ୍ତୋ ଧାରଯିତୁମ୍ ପୌରୈରଶ୍ରୁକଣ୍ଠୈ ର୍ନିରୀକ୍ଷିତଃ ॥୨-୭୪-
ମୁଁ ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ଅପରାଧ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବକୁ ସହିପାରୁନି, ନାଗରିକମାନେ କନ୍ଠ ଭରି ଲୁହ ଝରାଉଥିବାବେଳେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି।
ସା ତ୍ଵମଗ୍ନିମ୍ ପ୍ରଵିଶ ଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଵା ଦଣ୍ଡକାନ୍ଵିଶ । ରଜ୍ଜୁମ୍ ବଧାନ ଵା କଣ୍ଠେ ନ ହି ତେଽନ୍ଯତ୍ପରାଯଣମ୍ ॥୨-୭୪-
ତେଣୁ, ଚାହୁଁଥିଲେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାକୁ ରସି ଦେଇ ମର; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଅହମପ୍ଯଵନିମ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାମେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମେ । କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଵିପ୍ରଵାସିତକଲ୍ମଷଃ ॥୨-୭୪-
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ନିର୍ମଳ ହେବି।
ଇତି ନାଗୈଵ ଅରଣ୍ଯେ ତୋମର ଅନ୍କୁଶ ଚୋଦିତଃ । ପପାତ ଭୁଵି ସମ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ନ୍ ଇଵ ପନ୍ନଗଃ ॥୨-୭୪-
ଏଭଳି କହି, ଅରଣ୍ୟରେ ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀ ପରି, ସେ କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସାପ ପରି ଫୁସିଲେ।
ସମ୍ରକ୍ତ ନେତ୍ରଃ ଶିଥିଲ ଅମ୍ବରଃ ତଦା । ଵିଧୂତ ସର୍ଵ ଆଭରଣଃ ପରମ୍ତପଃ । ବଭୂଵ ଭୂମୌ ପତିତଃ ନୃପ ଆତ୍ମଜଃ । ଶଚୀ ପତେଃ କେତୁର୍ ଇଵ ଉତ୍ସଵ କ୍ଷଯେ ॥୨-୭୪-
ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତିମ, ପୋଷାକ ଢିଲା, ସମସ୍ତ ଗହଣା ଖସିଯାଇଛି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟକୁ ଦେଇଥିବା ରାଜପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି।
thumb|ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ ସର୍ଗ—ଶୁଣ।
ଦୀର୍ଘକାଲାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ସମ୍ଜ୍ଞାମ୍ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମ୍ ଦୀନାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାତରମ୍ ॥୨-୭୫-
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଚେତନ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ଆଖି ଲୁହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ ମାଆକୁ ଚାହିଲେ।
ସୋଽମାତ୍ଯମଧ୍ଯେଭରତୋ ଜନନୀମଭ୍ଯକୁତ୍ସଯତ୍ । ରାଜ୍ଯମ୍ ନ କାମଯେ ଜାତୁ ମନ୍ତ୍ରଯେ ନାପି ମାତରମ୍ ॥୨-୭୫-
ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭରତ ନିଜ ମାଆକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ: 'ମୁଁ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ମାଆ ସହିତ କିଛି ଆଲୋଚନା କରିବିନି।'
ଅଭିଷେକମ୍ ନ ଜାନାମି ଯୋ.ଭୂଦ୍ରଜ୍Jନା ସମୀକ୍ଷିତଃ । ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ହ୍ଯହମ୍ ଦେଶେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତୋଽଵସମ୍ ॥୨-୭୫-
'ମୁଁ ଏହି ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେନି, ଯାହା ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଦୂର ଦେଶରେ ଥିଲି।'
ଵନଵାସମ୍ ନ ଜାନାମି ରାମସ୍ଯହମ୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଵାସନମ୍ ଵା ସୌମିତ୍ରେଃ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଯଥାଭଵତ୍ ॥୨-୭୫-
'ମୁଁ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣେନି, ନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିମ୍ବା ସୀତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ, ଏହା କିପରି ହେଲା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି।'
ତଥୈଵ କ୍ରୋଶତଃ ତସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କୌସଲ୍ଯା ଶବ୍ଦମ୍ ଆଜ୍ଞାଯ ସୁମିତ୍ରାମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଶୁଣି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
ଆଗତଃ କ୍ରୂର କାର୍ଯାଯାଃ କୈକେଯ୍ଯା ଭରତଃ ସୁତଃ । ତମ୍ ଅହମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ଭରତମ୍ ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶିନମ୍ ॥୨-୭୫-
'ଏହି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସୁମିତ୍ରାମ୍ ସା ଵିଵର୍ଣା ମଲିନ ଅମ୍ବରା । ପ୍ରତସ୍ଥେ ଭରତଃ ଯତ୍ର ଵେପମାନା ଵିଚେତନା ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କହି, ସେ ମୁହଁ ହରାଇ, ମେଳ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମ୍ପିଥିବା ଓ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭରତ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତୁ ରାମ ଅନୁଜଃ ଚ ଅପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତଃ ତଦା । ପ୍ରତସ୍ଥେ ଭରତଃ ଯତ୍ର କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୭୫-
ସେତେବେଳେ ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ରାମଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତୌ କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁହ୍ଖିତୌ । ପର୍ଯଷ୍ଵଜେତାମ୍ ଦୁହ୍ଖ ଆର୍ତାମ୍ ପତିତାମ୍ ନଷ୍ଟ ଚେତନାମ୍ ॥୨-୭୫-
ତାଁଠାରେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ।
ରୁଦନ୍ତୌ ରୁଦତୀମ୍ ଦୁଃଖାତ୍ସମେତ୍ଯାର୍ଯାମ୍ ମନସ୍ସ୍ଵିନୀମ୍ । ଭରତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତା ॥୨-୭୫-
ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ମନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମହିଳା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ତାପରେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଦମ୍ ତେ ରାଜ୍ଯ କାମସ୍ଯ ରାଜ୍ଯମ୍ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅକଣ୍ଟକମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ବତ କୈକେଯ୍ଯା ଶୀଘ୍ରମ୍ କ୍ରୂରେଣ କର୍ମଣା ॥୨-୭୫-
ଏବେ ତୁମେ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଚାହାଁଥିଲେ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ଅବରୋଧ ବିନା ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ନିଶ୍ଚୟ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ହସଲ କରିଛନ୍ତି।
ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଚୀର ଵସନମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମେ ଵନ ଵାସିନମ୍ । କୈକେଯୀ କମ୍ ଗୁଣମ୍ ତତ୍ର ପଶ୍ଯତି କ୍ରୂର ଦର୍ଶିନୀ ॥୨-୭୫-
ମୋ ପୁଅକୁ ଚୀରବସନ ପିନ୍ଧାଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ପଠାଇଦେଇ, ଏହି କୃର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା କୈକେୟୀ ଏଥିରେ କେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖୁଛନ୍ତି?
କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମାମ୍ ଅପି କୈକେଯୀ ପ୍ରସ୍ଥାପଯିତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ହିରଣ୍ଯ ନାଭୋ ଯତ୍ର ଆସ୍ତେ ସୁତଃ ମେ ସୁମହା ଯଶାଃ ॥୨-୭୫-
ଶୀଘ୍ର ହେବ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପଠାଇଦେବେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ, ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା, ବସିଛନ୍ତି।
ଅଥଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଅହମ୍ ସୁମିତ୍ର ଅନୁଚରା ସୁଖମ୍ । ଅଗ୍ନି ହୋତ୍ରମ୍ ପୁରଃ କୃତ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାସ୍ଯେ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ ॥୨-୭୫-
ନହେଲେ, ମୁଁ ନିଜେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଯିବି, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିହୋମ କରି, ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଅଛନ୍ତି।
କାମମ୍ ଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଅଦ୍ଯ ତତ୍ର ମାମ୍ ନେତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ଯତ୍ର ଅସୌ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ତପ୍ଯତେ ମେ ତପଃ ସୁତଃ ॥୨-୭୫-
ନାହିଁଲେ, ତୁମେ ଚାହିଲେ ଆଜି ମୋତେ ନିଜେ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପୁଅ, ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ଇଦମ୍ ହି ତଵ ଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍ ଧନ ଧାନ୍ଯ ସମାଚିତମ୍ । ହସ୍ତି ଅଶ୍ଵ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ନିର୍ଯାତିତମ୍ ତଯା ॥୨-୭୫-
ଦେଖ, ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଆ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯାଦିବହୁଭିର୍ଵାକ୍ଯୈଃ କ୍ରୂରୈଃ ସମ୍ଭର୍ସ୍ତିତୋଽନଘଃ । ଵିଵ୍ଯଥେ ଭରତସ୍ତୀଵ୍ରମ୍ ଵ୍ରଣେ ତୁଦ୍ଯେଵ ସୂଚିନା ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି ଅନେକ କଠୋର କଥାରେ ଦୋଷହୀନ ଭରତ ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଗଲେ, ଯେପରି ଘାଉରେ ସୁଇ ଲାଗିଥାଏ।
ପପାତ ଚରଣୌ ତସ୍ଯାସ୍ତଦା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତନଃ । ଵିଲପ୍ଯ ବହୁଧାଽସମ୍ଜ୍ଞୋ ଲବ୍ଧସମ୍ଜ୍ଞ୍ସ୍ତତଃ ସ୍ଥିତଃ ॥୨-୭୫-
ସେତେବେଳେ, ଭରତ ଭୟଭିତ ମନେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଡ଼େ ପଡିଗଲେ, ବହୁପ୍ରକାର ଦୁଃଖ କରି କାନ୍ଦିଲେ, ଅଚେତନ ହେଲେ, ପରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଉଭୋଇ ରହିଲେ।
ଏଵମ୍ ଵିଲପମାନାମ୍ ତାମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିସ୍ ତଦା । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ ଶୋକୈଃ ବହୁଭିର୍ ଆଵୃତାମ୍ ॥୨-୭୫-
ଏଭଳି କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ହାତ ଜୋଡି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅନେକ ଶୋକରେ ଢାକିଯାଇଥିଲେ, କହିଲେ।