ମାତୃ ରୂପେ ମମ ଅମିତ୍ରେ ନୃଶମ୍ସେ ରାଜ୍ଯ କାମୁକେ । ନ ତେ ଅହମ୍ ଅଭିଭାଷ୍ଯୋ ଅସ୍ମି ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ପତି ଘାତିନି ॥୨-୭୪-
ମୋ ମାଆ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ରାଜ୍ୟଲୋଭୀ; ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବିନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱାମୀ ନାଶକ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଃ ଚ ଅନ୍ଯା ମମ ମାତରଃ । ଦୁହ୍ଖେନ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟାଃ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ କୁଲ ଦୂଷିଣୀମ୍ ॥୨-୭୪-
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋ ଅନ୍ୟ ମାଆମାନେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ତୁମ ପରି ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଜଣେ ମାଆକୁ ପାଇଁ।
ନ ତ୍ଵମ୍ ଅଶ୍ଵ ପତେଃ କନ୍ଯା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ରାକ୍ଷସୀ ତତ୍ର ଜାତା ଅସି କୁଲ ପ୍ରଧ୍ଵମ୍ସିନୀ ପିତୁଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ନୁହଁ। ତୁମେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଯିଏ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛ।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଧାର୍ମିକୋ ରାମଃ ନିତ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯ ପରାଯଣଃ । ଵନମ୍ ପ୍ରସ୍ଥାପିତଃ ଦୁହ୍ଖାତ୍ ପିତା ଚ ତ୍ରିଦିଵମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ ପାଇଁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଆମ ପିତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଯତ୍ ପ୍ରଧାନା ଅସି ତତ୍ ପାପମ୍ ମଯି ପିତ୍ରା ଵିନା କୃତେ । ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାମ୍ ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵ ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅପ୍ରିଯେ ॥୨-୭୪-
ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ହେଲ, ମୋ ଓ ପିତା ବିନା ଏକା, ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଧର୍ମ ସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ ଵିଯୁକ୍ତାମ୍ ପାପ ନିଶ୍ଚଯେ । କୃତ୍ଵା କମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତୁ ଅଦ୍ଯ ଲୋକମ୍ ନିରଯ ଗାମିନୀ ॥୨-୭୪-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତୁମେ ପାପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ, ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପାଇବ, ତୁମର ଗତି ତ ନରକ।
କିମ୍ ନ ଅଵବୁଧ୍ଯସେ କ୍ରୂରେ ନିଯତମ୍ ବନ୍ଧୁ ସମ୍ଶ୍ରଯମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପିତୃ ସମମ୍ ରାମମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯ ଆତ୍ମ ସମ୍ଭଵମ୍ ॥୨-୭୪-
ନିଷ୍ଠୁରିକେ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି, ବଡ଼ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ପିତା ସମାନ ଓ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛି, ସେଇ ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ?
ଅନ୍ଗ ପ୍ରତ୍ଯନ୍ଗଜଃ ପୁତ୍ରଃ ହୃଦଯାଚ୍ ଚ ଅପି ଜାଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରିଯତରଃ ମାତୁଃ ପ୍ରିଯତ୍ଵାନ୍ ନ ତୁ ବାନ୍ଧଵଃ ॥୨-୭୪-
ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଦେହ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ମାଆ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ନୁହଁ।
ଅନ୍ଯଦା କିଲ ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୁରଭିଃ ସୁର ସମ୍ମତା । ଵହମାନୌ ଦଦର୍ଶ ଉର୍ଵ୍ଯାମ୍ ପୁତ୍ରୌ ଵିଗତ ଚେତସୌ ॥୨-୭୪-
ଏକ ସମୟରେ, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।
ତାଵ୍ ଅର୍ଧ ଦିଵସେ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୌ ମହୀ ତଲେ । ରୁରୋଦ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ବାଷ୍ପ ପର୍ଯାକୁଲ ଈକ୍ଷଣା ॥୨-୭୪-
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦୁଇ ଥକିଥିବା ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ଶୋକରେ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରି କାନ୍ଦିଲେ।
ଅଧସ୍ତାତ୍ ଵ୍ରଜତଃ ତସ୍ଯାଃ ସୁର ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ବିନ୍ଦଵଃ ପତିତା ଗାତ୍ରେ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ ସୁରଭି ଗନ୍ଧିନଃ ॥୨-୭୪-
ସେ ମହାତ୍ମା ଦେବତାରାଜଙ୍କ ତଳେ ଚାଲିବାବେଳେ, ସୁରଭିର ଶରୀରରୁ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଝରଣା ତାଙ୍କ ଗାଉଁ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ଯଶ୍ରୁନିପାତମ୍ ତମ୍ ସ୍ଵଗାତ୍ରେ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧିନମ୍ । ସୁରଭିମ୍ ମନ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂଯସୀମ୍ ତାମ୍ ସୁରେଶ୍ଵରଃ ॥୨-୭୪-
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଲୁହ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ନିରୀକ୍ସମାଣଃ ଶକ୍ରସ୍ତାମ୍ ଦଦର୍ଶ ସୁରଭିମ୍ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଆକାଶେ ଵିଷ୍ଠିତାମ୍ ଦୀନାମ୍ ରୁଦତୀମ୍ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍ ॥୨-୭୪-
ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରେ ଦୁଃଖିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଅତି ଶୋକାକୁଳ ସୁରଭିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାମ୍ ଵଜ୍ର ପାଣିର୍ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସୁର ରାଜୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୪-
ତାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ ଦେଖି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଭଯମ୍ କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଚ ଅସ୍ମାସୁ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । କୁତଃ ନିମିତ୍ତଃ ଶୋକଃ ତେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵ ହିତ ଏଷିଣି ॥୨-୭୪-
ମନେ କରୁଛି, ଆମ ଉପରେ କୌଣସି ବଡ଼ ଆପଦ ନାହିଁ। କିଏ ତୁମକୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି? ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ତୁମେ ମୋତେ କହ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତା ତୁ ସୁରଭିଃ ସୁର ରାଜେନ ଧୀମତା । ପତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ ଧୀରା ଵାକ୍ଯମ୍ ଵାକ୍ଯ ଵିଶାରଦା ॥୨-୭୪-
ଏପରି କହିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବତାରାଜ, ତାପରେ ଧୈର୍ୟବାନ୍ ଓ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁରଭି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶାନ୍ତମ୍ ପାତମ୍ ନ ଵଃ କିମ୍ଚିତ୍ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ଅମର ଅଧିପ । ଅହମ୍ ତୁ ମଗ୍ନୌ ଶୋଚାମି ସ୍ଵ ପୁତ୍ରୌ ଵିଷମେ ସ୍ଥିତୌ ॥୨-୭୪-
ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି, ତୁମେ ମାନେ କୌଣସି ଆପଦରେ ନାହଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖିତ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୋକ କରୁଛି।
ଏତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷୌ ଦୀନୌ ସୂର୍ଯ ରଶ୍ମି ପ୍ରତାପିନୌ । ଅର୍ଧ୍ଯମାନୌ ବଲୀ ଵର୍ଦୌ କର୍ଷକେଣ ସୁର ଅଧିପ ॥୨-୭୪-
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଷୀଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୋଡ଼ି, ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
ମମ କାଯାତ୍ ପ୍ରସୂତୌ ହି ଦୁହ୍ଖିତୌ ଭାର ପୀଡିତୌ । ଯୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତପ୍ଯେ ଅହମ୍ ନ ଅସ୍ତି ପୁତ୍ର ସମଃ ପ୍ରିଯଃ ॥୨-୭୪-
ମୋ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭାରରେ ଦବାଯାଇଥିବା ପୁଅମାନେ ଦେଖି ମୋ ମନ ଜଳିଯାଏ; ପୁଅ ପରି ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ର ସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନମ୍ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦମ୍ ଜଗତ୍ । ତାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦତୀମ୍ ଶକ୍ରୋ ନ ସୁତାନ୍ମନ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥୨-୭୪-
ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ହଜାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭରିଥାଏ, ସେ ମାଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ର ପାଇଁ ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।
ସଦାଽପ୍ରତିମଵୃତ୍ତାଯା ଲୋକଧାରଣକାମ୍ଯଯା । ଶ୍ରୀମତ୍ଯା ଗୁଣନିତ୍ଯାଯାଃ ସ୍ଵଭାଵପରିଚେଷ୍ଟଯା ॥୨-୭୪-
ଯିଏ ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚରିତ୍ରରେ, ସଦା ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଓ ଧୃଢ଼ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସାପି ଶୋଚୈ କାମଧୁକ୍ । କିମ୍ ପୁନର୍ ଯା ଵିନା ରାମମ୍ କୌସଲ୍ଯା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୭୪-
ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାର ଝିଅପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏମିତି ଦୁଃଖିତ; ତେବେ ରାମ ବିନା କୌଶଳ୍ୟା କିପରି ରହିପାରିବେ?
ଏକ ପୁତ୍ରା ଚ ସାଧ୍ଵୀ ଚ ଵିଵତ୍ସା ଇଯମ୍ ତ୍ଵଯା କୃତା । ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵମ୍ ସତତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚ ଇହ ଚ ଲପ୍ସ୍ଯସେ ॥୨-୭୪-
ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଏକ ସତୀ ନାରୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ବିନା କରିଦେଲ; ଏହି କାରଣରେ, ତୁମେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସଦା ଦୁଃଖ ପାଇବା।
ଅହମ୍ ହି ଅପଚିତିମ୍ ଭ୍ରାତୁଃ ପିତୁଃ ଚ ସକଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଵର୍ଧନମ୍ ଯଶସଃ ଚ ଅପି କରିଷ୍ଯାମି ନ ସମ୍ଶଯଃ ॥୨-୭୪-
ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇ ଓ ବାପାଙ୍କ ଋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧିବି, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବଢ଼େଇବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆନାଯଯିତ୍ଵା ତନଯମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯା ମହା ଦ୍ଯୁତିମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଵନମ୍ ମୁନି ନିଷେଵିତମ୍ ॥୨-୭୪-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅଙ୍କୁ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ନିଜେ ସନ୍ତମ୍ବିତ ମୁନିମାନେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ନ ହ୍ଯହମ୍ ପାପସମ୍କଲ୍ପେ ପାପେ ପାପମ୍ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ । ଶକ୍ତୋ ଧାରଯିତୁମ୍ ପୌରୈରଶ୍ରୁକଣ୍ଠୈ ର୍ନିରୀକ୍ଷିତଃ ॥୨-୭୪-
ମୁଁ ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ଅପରାଧ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବକୁ ସହିପାରୁନି, ନାଗରିକମାନେ କନ୍ଠ ଭରି ଲୁହ ଝରାଉଥିବାବେଳେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି।
ସା ତ୍ଵମଗ୍ନିମ୍ ପ୍ରଵିଶ ଵା ସ୍ଵଯମ୍ ଵା ଦଣ୍ଡକାନ୍ଵିଶ । ରଜ୍ଜୁମ୍ ବଧାନ ଵା କଣ୍ଠେ ନ ହି ତେଽନ୍ଯତ୍ପରାଯଣମ୍ ॥୨-୭୪-
ତେଣୁ, ଚାହୁଁଥିଲେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ନିଜେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଗଳାକୁ ରସି ଦେଇ ମର; ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଅହମପ୍ଯଵନିମ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ରାମେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମେ । କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ଵିପ୍ରଵାସିତକଲ୍ମଷଃ ॥୨-୭୪-
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ରାମ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ନିର୍ମଳ ହେବି।
ଇତି ନାଗୈଵ ଅରଣ୍ଯେ ତୋମର ଅନ୍କୁଶ ଚୋଦିତଃ । ପପାତ ଭୁଵି ସମ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ନ୍ ଇଵ ପନ୍ନଗଃ ॥୨-୭୪-
ଏଭଳି କହି, ଅରଣ୍ୟରେ ତୀର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀ ପରି, ସେ କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସାପ ପରି ଫୁସିଲେ।
ସମ୍ରକ୍ତ ନେତ୍ରଃ ଶିଥିଲ ଅମ୍ବରଃ ତଦା । ଵିଧୂତ ସର୍ଵ ଆଭରଣଃ ପରମ୍ତପଃ । ବଭୂଵ ଭୂମୌ ପତିତଃ ନୃପ ଆତ୍ମଜଃ । ଶଚୀ ପତେଃ କେତୁର୍ ଇଵ ଉତ୍ସଵ କ୍ଷଯେ ॥୨-୭୪-
ତାଙ୍କର ଆଖି ରକ୍ତିମ, ପୋଷାକ ଢିଲା, ସମସ୍ତ ଗହଣା ଖସିଯାଇଛି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟକୁ ଦେଇଥିବା ରାଜପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଉତ୍ସବ ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି।