ଏଷ ତ୍ଵିଦାନୀମେଵାହମପ୍ରିଯାର୍ଥମ୍ ତଵନଘମ୍ । ନିଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵନାତ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ସ୍ଵଜନ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବି; ମୋ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
ନିଵର୍ତଯିତ୍ଵା ରାମମ୍ ଚ ତସ୍ଯାହମ୍ ଦୀପ୍ତତେଜନଃ । ଦାସଭୂତୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁସ୍ଥିରେଣାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୨-୭୩-
ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ମନରେ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେବି ଏବଂ ମନର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ ରହିବି।
ଇତି ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ପ୍ରିଯ ଇତରୈଃ ଵାକ୍ଯ ଗଣୈଅଃ ତୁଦମ୍ସ୍ ତାମ୍ । ଶୋକ ଆତୁରଃ ଚ ଅପି ନନାଦ ଭୂଯଃ । ସିମ୍ହୋ ଯଥା ପର୍ଵତ ଗହ୍ଵରସ୍ଥଃ ॥୨-୭୩-
ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ପୁନି ସିଂହ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେପରି ଚିତ୍କାର କଲେ।
thumb|ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚଉହଁସତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ତାମ୍ ତଥା ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ତୁ ମାତରମ୍ ଭରତଃ ତଦା । ରୋଷେଣ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟଃ ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୪-
ଏପରି ଭାବରେ ମାଆଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଭରତ ତେଜ ରୋଷରେ ପୁଣି କହିଲେ—
ରାଜ୍ଯାତ୍ ଭ୍ରମ୍ଶସ୍ଵ କୈକେଯି ନୃଶମ୍ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣି । ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଚ ଧର୍ମେଣ ମା ମୃତମ୍ ରୁଦତୀ ଭଵ ॥୨-୭୪-
କୈକେୟୀ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ; ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ମରିଲେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ନାହିଁ।
କିମ୍ ନୁ ତେ ଅଦୂଷଯଦ୍ ରାଜା ରାମଃ ଵା ଭୃଶ ଧାର୍ମିକଃ । ଯଯୋଃ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଵିଵାସଃ ଚ ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ତୁଲ୍ଯମ୍ ଆଗତୌ ॥୨-୭୪-
ରାଜା କିମ୍ବା ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମ, ତୁମେ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ? ତୁମ କାରଣରେ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ସମାନ ଭାବେ ଆସିଛି।
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମ୍ ଅସି ପ୍ରାପ୍ତା କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଵିନାଶନାତ୍ । କୈକେଯି ନରକମ୍ ଗଚ୍ଚ ମା ଚ ଭର୍ତୁଃ ସଲୋକତାମ୍ ॥୨-୭୪-
ଏହି ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଜଣେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ଦୋଷୀ ହେଲ; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଅନାହିଁ।
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ହୀଦୃଶମ୍ ପାପମ୍ କୃତମ୍ ଘୋରେଣ କର୍ମଣା । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯମ୍ ହିତ୍ଵା ମମାପ୍ଯାପାଦିତମ୍ ଭଯମ୍ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆସିଛି।
ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ମେ ପିତା ଵୃତ୍ତଃ ରାମଃ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ଅଯଶୋ ଜୀଵ ଲୋକେ ଚ ତ୍ଵଯା ଅହମ୍ ପ୍ରତିପାଦିତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ କାରଣରେ ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଜଗତରେ କୁଖ୍ୟାତି ଦେଇଛ।
ମାତୃ ରୂପେ ମମ ଅମିତ୍ରେ ନୃଶମ୍ସେ ରାଜ୍ଯ କାମୁକେ । ନ ତେ ଅହମ୍ ଅଭିଭାଷ୍ଯୋ ଅସ୍ମି ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ପତି ଘାତିନି ॥୨-୭୪-
ମୋ ମାଆ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ରାଜ୍ୟଲୋଭୀ; ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବିନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱାମୀ ନାଶକ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଃ ଚ ଅନ୍ଯା ମମ ମାତରଃ । ଦୁହ୍ଖେନ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟାଃ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ କୁଲ ଦୂଷିଣୀମ୍ ॥୨-୭୪-
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋ ଅନ୍ୟ ମାଆମାନେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ତୁମ ପରି ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଜଣେ ମାଆକୁ ପାଇଁ।
ନ ତ୍ଵମ୍ ଅଶ୍ଵ ପତେଃ କନ୍ଯା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ରାକ୍ଷସୀ ତତ୍ର ଜାତା ଅସି କୁଲ ପ୍ରଧ୍ଵମ୍ସିନୀ ପିତୁଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ନୁହଁ। ତୁମେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଯିଏ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛ।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଧାର୍ମିକୋ ରାମଃ ନିତ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯ ପରାଯଣଃ । ଵନମ୍ ପ୍ରସ୍ଥାପିତଃ ଦୁହ୍ଖାତ୍ ପିତା ଚ ତ୍ରିଦିଵମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ ପାଇଁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଆମ ପିତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଯତ୍ ପ୍ରଧାନା ଅସି ତତ୍ ପାପମ୍ ମଯି ପିତ୍ରା ଵିନା କୃତେ । ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାମ୍ ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵ ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅପ୍ରିଯେ ॥୨-୭୪-
ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ହେଲ, ମୋ ଓ ପିତା ବିନା ଏକା, ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଧର୍ମ ସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ ଵିଯୁକ୍ତାମ୍ ପାପ ନିଶ୍ଚଯେ । କୃତ୍ଵା କମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତୁ ଅଦ୍ଯ ଲୋକମ୍ ନିରଯ ଗାମିନୀ ॥୨-୭୪-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତୁମେ ପାପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ, ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପାଇବ, ତୁମର ଗତି ତ ନରକ।
କିମ୍ ନ ଅଵବୁଧ୍ଯସେ କ୍ରୂରେ ନିଯତମ୍ ବନ୍ଧୁ ସମ୍ଶ୍ରଯମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପିତୃ ସମମ୍ ରାମମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯ ଆତ୍ମ ସମ୍ଭଵମ୍ ॥୨-୭୪-
ନିଷ୍ଠୁରିକେ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି, ବଡ଼ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ପିତା ସମାନ ଓ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛି, ସେଇ ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ?
ଅନ୍ଗ ପ୍ରତ୍ଯନ୍ଗଜଃ ପୁତ୍ରଃ ହୃଦଯାଚ୍ ଚ ଅପି ଜାଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରିଯତରଃ ମାତୁଃ ପ୍ରିଯତ୍ଵାନ୍ ନ ତୁ ବାନ୍ଧଵଃ ॥୨-୭୪-
ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଦେହ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ମାଆ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ନୁହଁ।
ଅନ୍ଯଦା କିଲ ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୁରଭିଃ ସୁର ସମ୍ମତା । ଵହମାନୌ ଦଦର୍ଶ ଉର୍ଵ୍ଯାମ୍ ପୁତ୍ରୌ ଵିଗତ ଚେତସୌ ॥୨-୭୪-
ଏକ ସମୟରେ, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।
ତାଵ୍ ଅର୍ଧ ଦିଵସେ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୌ ମହୀ ତଲେ । ରୁରୋଦ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ବାଷ୍ପ ପର୍ଯାକୁଲ ଈକ୍ଷଣା ॥୨-୭୪-
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦୁଇ ଥକିଥିବା ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ଶୋକରେ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରି କାନ୍ଦିଲେ।
ଅଧସ୍ତାତ୍ ଵ୍ରଜତଃ ତସ୍ଯାଃ ସୁର ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ । ବିନ୍ଦଵଃ ପତିତା ଗାତ୍ରେ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ ସୁରଭି ଗନ୍ଧିନଃ ॥୨-୭୪-
ସେ ମହାତ୍ମା ଦେବତାରାଜଙ୍କ ତଳେ ଚାଲିବାବେଳେ, ସୁରଭିର ଶରୀରରୁ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଝରଣା ତାଙ୍କ ଗାଉଁ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ଯଶ୍ରୁନିପାତମ୍ ତମ୍ ସ୍ଵଗାତ୍ରେ ପୁଣ୍ଯଗନ୍ଧିନମ୍ । ସୁରଭିମ୍ ମନ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂଯସୀମ୍ ତାମ୍ ସୁରେଶ୍ଵରଃ ॥୨-୭୪-
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ସେଇ ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ଲୁହ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଭିଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ନିରୀକ୍ସମାଣଃ ଶକ୍ରସ୍ତାମ୍ ଦଦର୍ଶ ସୁରଭିମ୍ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଆକାଶେ ଵିଷ୍ଠିତାମ୍ ଦୀନାମ୍ ରୁଦତୀମ୍ ଭୃଶଦୁଃଖିତାମ୍ ॥୨-୭୪-
ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆକାଶରେ ଦୁଃଖିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଅତି ଶୋକାକୁଳ ସୁରଭିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାମ୍ ଵଜ୍ର ପାଣିର୍ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାନ୍ଜଲିର୍ ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସୁର ରାଜୋ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୪-
ତାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ପିଡ଼ିତ ଦେଖି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଭଯମ୍ କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଚ ଅସ୍ମାସୁ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । କୁତଃ ନିମିତ୍ତଃ ଶୋକଃ ତେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵ ହିତ ଏଷିଣି ॥୨-୭୪-
ମନେ କରୁଛି, ଆମ ଉପରେ କୌଣସି ବଡ଼ ଆପଦ ନାହିଁ। କିଏ ତୁମକୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି? ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ତୁମେ ମୋତେ କହ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତା ତୁ ସୁରଭିଃ ସୁର ରାଜେନ ଧୀମତା । ପତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ ଧୀରା ଵାକ୍ଯମ୍ ଵାକ୍ଯ ଵିଶାରଦା ॥୨-୭୪-
ଏପରି କହିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବତାରାଜ, ତାପରେ ଧୈର୍ୟବାନ୍ ଓ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁରଭି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶାନ୍ତମ୍ ପାତମ୍ ନ ଵଃ କିମ୍ଚିତ୍ କୁତଶ୍ଚିତ୍ ଅମର ଅଧିପ । ଅହମ୍ ତୁ ମଗ୍ନୌ ଶୋଚାମି ସ୍ଵ ପୁତ୍ରୌ ଵିଷମେ ସ୍ଥିତୌ ॥୨-୭୪-
ହେ ଅମରମଣ୍ଡଳର ଅଧିପତି, ତୁମେ ମାନେ କୌଣସି ଆପଦରେ ନାହଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖିତ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୋକ କରୁଛି।
ଏତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷୌ ଦୀନୌ ସୂର୍ଯ ରଶ୍ମି ପ୍ରତାପିନୌ । ଅର୍ଧ୍ଯମାନୌ ବଲୀ ଵର୍ଦୌ କର୍ଷକେଣ ସୁର ଅଧିପ ॥୨-୭୪-
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଷୀଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୋଡ଼ି, ଚାଷୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
ମମ କାଯାତ୍ ପ୍ରସୂତୌ ହି ଦୁହ୍ଖିତୌ ଭାର ପୀଡିତୌ । ଯୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରିତପ୍ଯେ ଅହମ୍ ନ ଅସ୍ତି ପୁତ୍ର ସମଃ ପ୍ରିଯଃ ॥୨-୭୪-
ମୋ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭାରରେ ଦବାଯାଇଥିବା ପୁଅମାନେ ଦେଖି ମୋ ମନ ଜଳିଯାଏ; ପୁଅ ପରି ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ର ସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନମ୍ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦମ୍ ଜଗତ୍ । ତାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁଦତୀମ୍ ଶକ୍ରୋ ନ ସୁତାନ୍ମନ୍ଯତେ ପରମ୍ ॥୨-୭୪-
ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ହଜାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭରିଥାଏ, ସେ ମାଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ତାକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଶକ୍ର ପାଇଁ ପୁଅଠାରୁ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ।