ସୋ ଅହମ୍ କଥମ୍ ଇମମ୍ ଭାରମ୍ ମହା ଧୁର୍ଯ ସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ଦମ୍ଯୋ ଧୁରମ୍ ଇଵ ଆସାଦ୍ଯ ସହେଯମ୍ କେନ ଚ ଓଜସା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏହି ଭାରୀ ଭାର ବହିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ, କିପରି ଏହି ଭାର ସହିପାରିବି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା?
ଅଥ ଵା ମେ ଭଵେତ୍ ଶକ୍ତିର୍ ଯୋଗୈଃ ବୁଦ୍ଧି ବଲେନ ଵା । ସକାମାମ୍ ନ କରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାମ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ର ଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯଦି ମୋତେ ଯୋଗ ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତଥାପି ମୁଁ କେବେ ତୁମର ପୁଅ ପ୍ରତି ଲୋଭ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ।
ନ ମେ ଵିକାଙ୍ଖା ଜାଯେତ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯଦି ରାମସ୍ଯ ନାଵେକ୍ଷା ତ୍ଵଯି ସ୍ଯାନ୍ମାତୃଵତ୍ସଦା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କେବେ ଚାହିବିନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ପାପ ନିଷ୍ଠା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ପରି ଦେଖିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ପନ୍ନା ତୁ କଥମ୍ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଵେଯମ୍ ପାପଦର୍ଶିନି । ସାଧୁଚାରିତ୍ରଵିଭ୍ରାଷ୍ଟେ ପୂର୍ଵେଷାମ୍ ନୋ ଵିଗର୍ହିତା ॥୨-୭୩-
ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ରକୁ ଗର୍ହିଥିଲେ, ତୁମେ ଏହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ପାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା, ଏପରି ଚିନ୍ତା କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା?
ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ହି ସର୍ଵେଷାମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ଅପରେ ଭ୍ରାତରସ୍ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସମାହିତାଃ ॥୨-୭୩-
ଏହି ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନୋଯୋଗରେ ମାନନ୍ତି।
ନ ହି ମନ୍ଯେ ନୃଶସେ ତ୍ଵମ୍ ରାଜଧର୍ମମଵେକ୍ଷସେ । ଗତିମ୍ ଵା ନ ଵିଜାନାସି ରାଜଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ତୁମେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଅଟୁ, ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହାଁ; ରାଜାଙ୍କ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଚରଣର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବୁଝିନାହାଁ।
ସତତମ୍ ରାଜଵୃତ୍ତେ ହି ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞାମେତତ୍ସମମ୍ ତତ୍ସ୍ଯାଦିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୭୩-
ରାଜପରମ୍ପରାରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଏହି ରୀତି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶେଷକରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ, ପ୍ରଚଳିତ।
ତେଷାମ୍ ଧର୍ମୈକରକ୍ଷାଣାମ୍ କୁଲଚାରିତ୍ରଯୋଗିନାମ୍ । ଅତ୍ର ଚାରିତ୍ରଶୌଣ୍ଡୀର୍ଯମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତତମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବଂଶର ଚାଳିତ ରୀତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ଗର୍ବ ତୁମକୁ ଦେଖି ହରାଇଯାଇଛି।
ତଵାପି ସୁମହାଭାଗା ଜନେନ୍ଦ୍ରାଃ କୁଲପୂର୍ଵଗାଃ । ବୁଦ୍ଧେର୍ମୋହଃ କଥମଯମ୍ ସମ୍ଭୂତସ୍ତ୍ଵଯି ଗର୍ହିତଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ଯେତେବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଉଛ, ତଥାପି ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ ଭ୍ରମ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଗଲା?
ନ ତୁ କାମମ୍ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଽହ୍ମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯେ । ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯସନମାରବ୍ଧମ୍ ଜୀଵିତାନ୍ତକରମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କିନ୍ତୁ ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଯେ ଅପକାର ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଆସିଛି।
ଏଷ ତ୍ଵିଦାନୀମେଵାହମପ୍ରିଯାର୍ଥମ୍ ତଵନଘମ୍ । ନିଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵନାତ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ସ୍ଵଜନ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବି; ମୋ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
ନିଵର୍ତଯିତ୍ଵା ରାମମ୍ ଚ ତସ୍ଯାହମ୍ ଦୀପ୍ତତେଜନଃ । ଦାସଭୂତୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁସ୍ଥିରେଣାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୨-୭୩-
ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ମନରେ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେବି ଏବଂ ମନର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ ରହିବି।
ଇତି ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ପ୍ରିଯ ଇତରୈଃ ଵାକ୍ଯ ଗଣୈଅଃ ତୁଦମ୍ସ୍ ତାମ୍ । ଶୋକ ଆତୁରଃ ଚ ଅପି ନନାଦ ଭୂଯଃ । ସିମ୍ହୋ ଯଥା ପର୍ଵତ ଗହ୍ଵରସ୍ଥଃ ॥୨-୭୩-
ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ପୁନି ସିଂହ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେପରି ଚିତ୍କାର କଲେ।
thumb|ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚଉହଁସତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ତାମ୍ ତଥା ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ତୁ ମାତରମ୍ ଭରତଃ ତଦା । ରୋଷେଣ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟଃ ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୪-
ଏପରି ଭାବରେ ମାଆଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଭରତ ତେଜ ରୋଷରେ ପୁଣି କହିଲେ—
ରାଜ୍ଯାତ୍ ଭ୍ରମ୍ଶସ୍ଵ କୈକେଯି ନୃଶମ୍ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣି । ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଚ ଧର୍ମେଣ ମା ମୃତମ୍ ରୁଦତୀ ଭଵ ॥୨-୭୪-
କୈକେୟୀ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ; ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ମରିଲେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ନାହିଁ।
କିମ୍ ନୁ ତେ ଅଦୂଷଯଦ୍ ରାଜା ରାମଃ ଵା ଭୃଶ ଧାର୍ମିକଃ । ଯଯୋଃ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଵିଵାସଃ ଚ ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ତୁଲ୍ଯମ୍ ଆଗତୌ ॥୨-୭୪-
ରାଜା କିମ୍ବା ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମ, ତୁମେ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ? ତୁମ କାରଣରେ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ସମାନ ଭାବେ ଆସିଛି।
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମ୍ ଅସି ପ୍ରାପ୍ତା କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଵିନାଶନାତ୍ । କୈକେଯି ନରକମ୍ ଗଚ୍ଚ ମା ଚ ଭର୍ତୁଃ ସଲୋକତାମ୍ ॥୨-୭୪-
ଏହି ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଜଣେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ଦୋଷୀ ହେଲ; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଅନାହିଁ।
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ହୀଦୃଶମ୍ ପାପମ୍ କୃତମ୍ ଘୋରେଣ କର୍ମଣା । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯମ୍ ହିତ୍ଵା ମମାପ୍ଯାପାଦିତମ୍ ଭଯମ୍ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆସିଛି।
ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ମେ ପିତା ଵୃତ୍ତଃ ରାମଃ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ଅଯଶୋ ଜୀଵ ଲୋକେ ଚ ତ୍ଵଯା ଅହମ୍ ପ୍ରତିପାଦିତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ କାରଣରେ ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଜଗତରେ କୁଖ୍ୟାତି ଦେଇଛ।
ମାତୃ ରୂପେ ମମ ଅମିତ୍ରେ ନୃଶମ୍ସେ ରାଜ୍ଯ କାମୁକେ । ନ ତେ ଅହମ୍ ଅଭିଭାଷ୍ଯୋ ଅସ୍ମି ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ପତି ଘାତିନି ॥୨-୭୪-
ମୋ ମାଆ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ରାଜ୍ୟଲୋଭୀ; ମୁଁ ତୁମ ସହ କଥା ହେବିନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱାମୀ ନାଶକ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଃ ଚ ଅନ୍ଯା ମମ ମାତରଃ । ଦୁହ୍ଖେନ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟାଃ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ କୁଲ ଦୂଷିଣୀମ୍ ॥୨-୭୪-
କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ମୋ ଅନ୍ୟ ମାଆମାନେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ତୁମ ପରି ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଜଣେ ମାଆକୁ ପାଇଁ।
ନ ତ୍ଵମ୍ ଅଶ୍ଵ ପତେଃ କନ୍ଯା ଧର୍ମ ରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ରାକ୍ଷସୀ ତତ୍ର ଜାତା ଅସି କୁଲ ପ୍ରଧ୍ଵମ୍ସିନୀ ପିତୁଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ନୁହଁ। ତୁମେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଯିଏ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛ।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ଧାର୍ମିକୋ ରାମଃ ନିତ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯ ପରାଯଣଃ । ଵନମ୍ ପ୍ରସ୍ଥାପିତଃ ଦୁହ୍ଖାତ୍ ପିତା ଚ ତ୍ରିଦିଵମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ ପାଇଁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଆମ ପିତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଯତ୍ ପ୍ରଧାନା ଅସି ତତ୍ ପାପମ୍ ମଯି ପିତ୍ରା ଵିନା କୃତେ । ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାମ୍ ଚ ପରିତ୍ଯକ୍ତେ ସର୍ଵ ଲୋକସ୍ଯ ଚ ଅପ୍ରିଯେ ॥୨-୭୪-
ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତୁମେ ପ୍ରଧାନ ହେଲ, ମୋ ଓ ପିତା ବିନା ଏକା, ଭାଇମାନେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଅପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
କୌସଲ୍ଯାମ୍ ଧର୍ମ ସମ୍ଯୁକ୍ତାମ୍ ଵିଯୁକ୍ତାମ୍ ପାପ ନିଶ୍ଚଯେ । କୃତ୍ଵା କମ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ତୁ ଅଦ୍ଯ ଲୋକମ୍ ନିରଯ ଗାମିନୀ ॥୨-୭୪-
ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ତୁମେ ପାପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ, ଏହି ଦିନେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପାଇବ, ତୁମର ଗତି ତ ନରକ।
କିମ୍ ନ ଅଵବୁଧ୍ଯସେ କ୍ରୂରେ ନିଯତମ୍ ବନ୍ଧୁ ସମ୍ଶ୍ରଯମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ ପିତୃ ସମମ୍ ରାମମ୍ କୌସଲ୍ଯାଯ ଆତ୍ମ ସମ୍ଭଵମ୍ ॥୨-୭୪-
ନିଷ୍ଠୁରିକେ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି, ବଡ଼ ପୁଅ ରାମ, ଯିଏ ପିତା ସମାନ ଓ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛି, ସେଇ ପରିବାରର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଶ୍ରୟ?
ଅନ୍ଗ ପ୍ରତ୍ଯନ୍ଗଜଃ ପୁତ୍ରଃ ହୃଦଯାଚ୍ ଚ ଅପି ଜାଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରିଯତରଃ ମାତୁଃ ପ୍ରିଯତ୍ଵାନ୍ ନ ତୁ ବାନ୍ଧଵଃ ॥୨-୭୪-
ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଦେହ ଓ ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ତେଣୁ ସେ ମାଆ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କେବଳ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ନୁହଁ।
ଅନ୍ଯଦା କିଲ ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୁରଭିଃ ସୁର ସମ୍ମତା । ଵହମାନୌ ଦଦର୍ଶ ଉର୍ଵ୍ଯାମ୍ ପୁତ୍ରୌ ଵିଗତ ଚେତସୌ ॥୨-୭୪-
ଏକ ସମୟରେ, ଧର୍ମଜ୍ଞା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସୁରଭି ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଦୁଃଖିତ ପୁଅକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।
ତାଵ୍ ଅର୍ଧ ଦିଵସେ ଶ୍ରାନ୍ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୌ ମହୀ ତଲେ । ରୁରୋଦ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ବାଷ୍ପ ପର୍ଯାକୁଲ ଈକ୍ଷଣା ॥୨-୭୪-
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦୁଇ ଥକିଥିବା ପୁଅକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସେ ପୁଅ ଶୋକରେ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରି କାନ୍ଦିଲେ।