ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ହି ପିତା ମେ.ଦ୍ଯ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ମହାଯଶାଃ । ତୀଵ୍ରଦୁଃଖାଭିସମ୍ତପ୍ତୋ ଵୃତ୍ତୋ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପରେ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ।
ଵିନାଶିତୋ ମହାରାଜଃ ପିତା ମେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ । କସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମଃ କସ୍ମାଦେଵ ଵନମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୩-
ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାରାଜା ମୋ ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ କାହିଁକି ନିଷ୍କାଷିତ କରାଗଲା? ସେ କାହିଁକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ?
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଅଭିପୀଡିତେ । ଦୁଷ୍କରମ୍ ଯଦି ଜୀଵେତାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵାମ୍ ଜନନୀମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ମୋ ମା ହେବା ପରେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ନନୁ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅପି ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଯି ଵୃତ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ଵର୍ତତେ ଗୁରୁ ଵୃତ୍ତିଜ୍ଞୋ ଯଥା ମାତରି ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ମହାନ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ସଦା ମାତା ପାଇଁ ପୁଅ ଯେପରି ଆଦର କରିଥାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରେ।
ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶିନୀ । ତ୍ଵଯି ଧର୍ମମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଭଗିନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ମୋ ପ୍ରଥମ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତୁମପ୍ରତି ଧର୍ମ ଅନୁସରି ଭଗିନୀ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଚରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଚୀର ଵଲ୍କଲ ଵାସସମ୍ । ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଵନ ଵାସାଯ କଥମ୍ ପାପେ ନ ଶୋଚସି ॥୨-୭୩-
ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଚିର ଓ ବାଘା ଚାମ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଏପରି ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ପରେ, ତୁମେ ଏପରି ପାପିନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁନାହେ?
ଅପାପ ଦର୍ଶିନମ୍ ଶୂରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଚୀର ଵସନମ୍ କିମ୍ ନୁ ପଶ୍ଯସି କାରଣମ୍ ॥୨-୭୩-
ଅପାପ, ସୂର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚିର ବସନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଜଣେକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ତୁମେ ଏହା ପାଇଁ କଣ କାରଣ ଦେଖୁଛ?
ଲୁବ୍ଧାଯା ଵିଦିତଃ ମନ୍ଯେ ନ ତେ ଅହମ୍ ରାଘଵମ୍ ପ୍ରତି । ତଥା ହି ଅନର୍ଥୋ ରାଜ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ତ୍ଵଯା ନୀତଃ ମହାନ୍ ଅଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ରାଘବ ପ୍ରତି ତୁମର ଲୋଭ ମୋତେ ଅଜଣା ଥିଲା ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ଆଣିଛ।
ଅହମ୍ ହି ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଵ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । କେନ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭାଵେନ ରାଜ୍ଯମ୍ ରକ୍ଷିତୁମ୍ ଉତ୍ସହେ ॥୨-୭୩-
ପୁରୁଷ ସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା, ମୁଁ କିପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି?
ତମ୍ ହି ନିତ୍ଯମ୍ ମହା ରାଜୋ ବଲଵନ୍ତମ୍ ମହା ବଲଃ । ଉଅପାଶ୍ରିତଃ ଅଭୂଦ୍ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ମେରୁର୍ ମେରୁ ଵନମ୍ ଯଥା ॥୨-୭୩-
ମହାବଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ରାଜା ସଦା ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ କଥମ୍ ଇମମ୍ ଭାରମ୍ ମହା ଧୁର୍ଯ ସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ଦମ୍ଯୋ ଧୁରମ୍ ଇଵ ଆସାଦ୍ଯ ସହେଯମ୍ କେନ ଚ ଓଜସା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏହି ଭାରୀ ଭାର ବହିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ, କିପରି ଏହି ଭାର ସହିପାରିବି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା?
ଅଥ ଵା ମେ ଭଵେତ୍ ଶକ୍ତିର୍ ଯୋଗୈଃ ବୁଦ୍ଧି ବଲେନ ଵା । ସକାମାମ୍ ନ କରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାମ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ର ଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯଦି ମୋତେ ଯୋଗ ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତଥାପି ମୁଁ କେବେ ତୁମର ପୁଅ ପ୍ରତି ଲୋଭ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ।
ନ ମେ ଵିକାଙ୍ଖା ଜାଯେତ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯଦି ରାମସ୍ଯ ନାଵେକ୍ଷା ତ୍ଵଯି ସ୍ଯାନ୍ମାତୃଵତ୍ସଦା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କେବେ ଚାହିବିନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ପାପ ନିଷ୍ଠା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ପରି ଦେଖିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ପନ୍ନା ତୁ କଥମ୍ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଵେଯମ୍ ପାପଦର୍ଶିନି । ସାଧୁଚାରିତ୍ରଵିଭ୍ରାଷ୍ଟେ ପୂର୍ଵେଷାମ୍ ନୋ ଵିଗର୍ହିତା ॥୨-୭୩-
ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ରକୁ ଗର୍ହିଥିଲେ, ତୁମେ ଏହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ପାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା, ଏପରି ଚିନ୍ତା କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା?
ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ହି ସର୍ଵେଷାମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ଅପରେ ଭ୍ରାତରସ୍ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସମାହିତାଃ ॥୨-୭୩-
ଏହି ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନୋଯୋଗରେ ମାନନ୍ତି।
ନ ହି ମନ୍ଯେ ନୃଶସେ ତ୍ଵମ୍ ରାଜଧର୍ମମଵେକ୍ଷସେ । ଗତିମ୍ ଵା ନ ଵିଜାନାସି ରାଜଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ତୁମେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଅଟୁ, ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହାଁ; ରାଜାଙ୍କ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଚରଣର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବୁଝିନାହାଁ।
ସତତମ୍ ରାଜଵୃତ୍ତେ ହି ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞାମେତତ୍ସମମ୍ ତତ୍ସ୍ଯାଦିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୭୩-
ରାଜପରମ୍ପରାରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଏହି ରୀତି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶେଷକରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ, ପ୍ରଚଳିତ।
ତେଷାମ୍ ଧର୍ମୈକରକ୍ଷାଣାମ୍ କୁଲଚାରିତ୍ରଯୋଗିନାମ୍ । ଅତ୍ର ଚାରିତ୍ରଶୌଣ୍ଡୀର୍ଯମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତତମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବଂଶର ଚାଳିତ ରୀତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ଗର୍ବ ତୁମକୁ ଦେଖି ହରାଇଯାଇଛି।
ତଵାପି ସୁମହାଭାଗା ଜନେନ୍ଦ୍ରାଃ କୁଲପୂର୍ଵଗାଃ । ବୁଦ୍ଧେର୍ମୋହଃ କଥମଯମ୍ ସମ୍ଭୂତସ୍ତ୍ଵଯି ଗର୍ହିତଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ଯେତେବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଉଛ, ତଥାପି ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ ଭ୍ରମ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଗଲା?
ନ ତୁ କାମମ୍ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଽହ୍ମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯେ । ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯସନମାରବ୍ଧମ୍ ଜୀଵିତାନ୍ତକରମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କିନ୍ତୁ ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଯେ ଅପକାର ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଆସିଛି।
ଏଷ ତ୍ଵିଦାନୀମେଵାହମପ୍ରିଯାର୍ଥମ୍ ତଵନଘମ୍ । ନିଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵନାତ୍ ଭ୍ରାତରମ୍ ସ୍ଵଜନ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିବି; ମୋ ପରିବାରର ପ୍ରିୟ ଭାଇକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।
ନିଵର୍ତଯିତ୍ଵା ରାମମ୍ ଚ ତସ୍ଯାହମ୍ ଦୀପ୍ତତେଜନଃ । ଦାସଭୂତୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ସୁସ୍ଥିରେଣାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୨-୭୩-
ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ମନରେ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେବି ଏବଂ ମନର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ ରହିବି।
ଇତି ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ପ୍ରିଯ ଇତରୈଃ ଵାକ୍ଯ ଗଣୈଅଃ ତୁଦମ୍ସ୍ ତାମ୍ । ଶୋକ ଆତୁରଃ ଚ ଅପି ନନାଦ ଭୂଯଃ । ସିମ୍ହୋ ଯଥା ପର୍ଵତ ଗହ୍ଵରସ୍ଥଃ ॥୨-୭୩-
ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଅନେକ କଠୋର କଥା କହି, ପୁନି ସିଂହ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଗର୍ଜନ କରେ, ସେପରି ଚିତ୍କାର କଲେ।
thumb|ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଚଉହଁସତି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ତାମ୍ ତଥା ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ତୁ ମାତରମ୍ ଭରତଃ ତଦା । ରୋଷେଣ ମହତା ଆଵିଷ୍ଟଃ ପୁନର୍ ଏଵ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୪-
ଏପରି ଭାବରେ ମାଆଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଭରତ ତେଜ ରୋଷରେ ପୁଣି କହିଲେ—
ରାଜ୍ଯାତ୍ ଭ୍ରମ୍ଶସ୍ଵ କୈକେଯି ନୃଶମ୍ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚାରିଣି । ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଚ ଧର୍ମେଣ ମା ମୃତମ୍ ରୁଦତୀ ଭଵ ॥୨-୭୪-
କୈକେୟୀ, ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉ; ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ମରିଲେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ନାହିଁ।
କିମ୍ ନୁ ତେ ଅଦୂଷଯଦ୍ ରାଜା ରାମଃ ଵା ଭୃଶ ଧାର୍ମିକଃ । ଯଯୋଃ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଵିଵାସଃ ଚ ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ତୁଲ୍ଯମ୍ ଆଗତୌ ॥୨-୭୪-
ରାଜା କିମ୍ବା ଅତି ଧର୍ମିକ ରାମ, ତୁମେ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲେ? ତୁମ କାରଣରେ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବନବାସ ସମାନ ଭାବେ ଆସିଛି।
ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମ୍ ଅସି ପ୍ରାପ୍ତା କୁଲସ୍ଯ ଅସ୍ଯ ଵିନାଶନାତ୍ । କୈକେଯି ନରକମ୍ ଗଚ୍ଚ ମା ଚ ଭର୍ତୁଃ ସଲୋକତାମ୍ ॥୨-୭୪-
ଏହି ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରି, ତୁମେ ଜଣେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ହତ୍ୟାର ଦୋଷୀ ହେଲ; କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଅନାହିଁ।
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ହୀଦୃଶମ୍ ପାପମ୍ କୃତମ୍ ଘୋରେଣ କର୍ମଣା । ସର୍ଵଲୋକପ୍ରିଯମ୍ ହିତ୍ଵା ମମାପ୍ଯାପାଦିତମ୍ ଭଯମ୍ ॥୨-୭୪-
ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଆସିଛି।
ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ମେ ପିତା ଵୃତ୍ତଃ ରାମଃ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ଅଯଶୋ ଜୀଵ ଲୋକେ ଚ ତ୍ଵଯା ଅହମ୍ ପ୍ରତିପାଦିତଃ ॥୨-୭୪-
ତୁମ କାରଣରେ ମୋ ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଜଗତରେ କୁଖ୍ୟାତି ଦେଇଛ।