ରାମଃ ଚ ସହ ସୌମିତ୍ରିଃ ପ୍ରେଷିତଃ ସହ ସୀତଯା । ତମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମହୀ ପାଲୋ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୭୨-
ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ସହିତ ପଠାଯିଲେ; ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜା, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ର ଶୋକ ପରିଦ୍ଯୂନଃ ପନ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଉପପେଦିଵାନ୍ । ତ୍ଵଯା ତୁ ଇଦାନୀମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜତ୍ଵମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍ ॥୨-୭୨-
ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପିତା ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଧାରଣ କର।
ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ହି ମଯା ସର୍ଵମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଵିଧମ୍ କୃତମ୍ । ମା ଶୋକମ୍ ମା ଚ ସମ୍ତାପମ୍ ଧୈର୍ଯମାଶ୍ରଯ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୭୨-
ଏହା ସମସ୍ତ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ କରିଛି। ଶୋକ କରନି, ଚିନ୍ତା କରନି; ପୁଅ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର।
ତ୍ଵଦଧୀନା ହି ନଗରୀ ରାଜ୍ଯମ୍ ଚୈତଦନାମଯମ୍ । ତତ୍ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ରମ୍ ଵିଧିନା ଵିଧିଜ୍ଞୈଃ । ଵସିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ଯୈଃ ସହିତଃ ଦ୍ଵିଜ ଇନ୍ଦ୍ରୈଃ । ସମ୍କାଲ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଅଦୀନ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ । ଆତ୍ମାନମ୍ ଉର୍ଵ୍ଯାମ୍ ଅଭିଷେଚଯସ୍ଵ ॥୨-୭୨-
ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୋର ଅଧିନରେ ଏବଂ ନିରାପଦ ଅଛି। ତେଣୁ, ପୁଅ, ଶୀଘ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ, ଦୃଢ଼ ମନେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।
thumb|ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଭ୍ରାତରୁ ଚ ଵିଵାସିତୌ । ଭରତଃ ଦୁହ୍ଖ ସମ୍ତପ୍ତୈଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୩-
ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନବାସକୁ ଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିମ୍ ନୁଣ୍କାର୍ଯମ୍ ହତସ୍ଯ ଇହ ମମ ରାଜ୍ଯେନ ଶୋଚତଃ । ଵିହୀନସ୍ଯ ଅଥ ପିତ୍ରା ଚ ଭ୍ରାତ୍ରା ପିତୃ ସମେନ ଚ ॥୨-୭୩-
ମୋ ପିତା ଓ ଭାଇ, ଯେଉଁଠି ପିତା ସମାନ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ଅଛି? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଏଠି ବସି ରହିଛି।
ଦୁହ୍ଖେ ମେ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଅକରୋର୍ ଵ୍ରଣେ କ୍ଷାରମ୍ ଇଵ ଆଦଧାଃ । ରାଜାନମ୍ ପ୍ରେତ ଭାଵସ୍ଥମ୍ କୃତ୍ଵା ରାମମ୍ ଚ ତାପସମ୍ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗାଇଛ, ଯେପରି ଘାଉରେ ଲୁଣ ଦେଇଥାଉ। ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ କରିଛ।
କୁଲସ୍ଯ ତ୍ଵମ୍ ଅଭାଵାଯ କାଲ ରାତ୍ରିର୍ ଇଵ ଆଗତା । ଅନ୍ଗାରମ୍ ଉପଗୂହ୍ଯ ସ୍ମ ପିତା ମେ ନ ଅଵବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ଆମ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବିନାଶରାତି ପରି ଆସିଛ। ମୋ ପିତା ଜଳନ୍ତା କୋଇଳାକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମେ ଅଟେ ବୁଝିପାରିନାହେ।
ମୃତ୍ଯୁମାପାଦିତୋ ରାଜା ତ୍ଵଯା ମେ ପାପଦର୍ଶିନି । ସୁଖମ୍ ପରିହୃତମ୍ ମୋହାତ୍କୁଲେଽସ୍ମିନ୍ କୁଲପାମ୍ସନି ॥୨-୭୩-
ତୁମର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଛ। ତୁମ ଭ୍ରମରେ ଏହି ପରିବାରରୁ ସୁଖ ଚାଲିଯାଇଛ, ତୁମେ ଆମ କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛ।
ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ହି ପିତା ମେ.ଦ୍ଯ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ମହାଯଶାଃ । ତୀଵ୍ରଦୁଃଖାଭିସମ୍ତପ୍ତୋ ଵୃତ୍ତୋ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପରେ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ।
ଵିନାଶିତୋ ମହାରାଜଃ ପିତା ମେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ । କସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମଃ କସ୍ମାଦେଵ ଵନମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୩-
ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାରାଜା ମୋ ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ କାହିଁକି ନିଷ୍କାଷିତ କରାଗଲା? ସେ କାହିଁକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ?
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଅଭିପୀଡିତେ । ଦୁଷ୍କରମ୍ ଯଦି ଜୀଵେତାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵାମ୍ ଜନନୀମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ମୋ ମା ହେବା ପରେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ନନୁ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅପି ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଯି ଵୃତ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ଵର୍ତତେ ଗୁରୁ ଵୃତ୍ତିଜ୍ଞୋ ଯଥା ମାତରି ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ମହାନ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ସଦା ମାତା ପାଇଁ ପୁଅ ଯେପରି ଆଦର କରିଥାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରେ।
ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶିନୀ । ତ୍ଵଯି ଧର୍ମମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଭଗିନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ମୋ ପ୍ରଥମ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତୁମପ୍ରତି ଧର୍ମ ଅନୁସରି ଭଗିନୀ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଚରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଚୀର ଵଲ୍କଲ ଵାସସମ୍ । ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଵନ ଵାସାଯ କଥମ୍ ପାପେ ନ ଶୋଚସି ॥୨-୭୩-
ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଚିର ଓ ବାଘା ଚାମ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଏପରି ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ପରେ, ତୁମେ ଏପରି ପାପିନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁନାହେ?
ଅପାପ ଦର୍ଶିନମ୍ ଶୂରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଚୀର ଵସନମ୍ କିମ୍ ନୁ ପଶ୍ଯସି କାରଣମ୍ ॥୨-୭୩-
ଅପାପ, ସୂର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚିର ବସନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଜଣେକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ତୁମେ ଏହା ପାଇଁ କଣ କାରଣ ଦେଖୁଛ?
ଲୁବ୍ଧାଯା ଵିଦିତଃ ମନ୍ଯେ ନ ତେ ଅହମ୍ ରାଘଵମ୍ ପ୍ରତି । ତଥା ହି ଅନର୍ଥୋ ରାଜ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ତ୍ଵଯା ନୀତଃ ମହାନ୍ ଅଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ରାଘବ ପ୍ରତି ତୁମର ଲୋଭ ମୋତେ ଅଜଣା ଥିଲା ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ଆଣିଛ।
ଅହମ୍ ହି ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଵ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । କେନ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭାଵେନ ରାଜ୍ଯମ୍ ରକ୍ଷିତୁମ୍ ଉତ୍ସହେ ॥୨-୭୩-
ପୁରୁଷ ସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା, ମୁଁ କିପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି?
ତମ୍ ହି ନିତ୍ଯମ୍ ମହା ରାଜୋ ବଲଵନ୍ତମ୍ ମହା ବଲଃ । ଉଅପାଶ୍ରିତଃ ଅଭୂଦ୍ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ମେରୁର୍ ମେରୁ ଵନମ୍ ଯଥା ॥୨-୭୩-
ମହାବଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ରାଜା ସଦା ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ସୋ ଅହମ୍ କଥମ୍ ଇମମ୍ ଭାରମ୍ ମହା ଧୁର୍ଯ ସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ଦମ୍ଯୋ ଧୁରମ୍ ଇଵ ଆସାଦ୍ଯ ସହେଯମ୍ କେନ ଚ ଓଜସା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ପଶୁ ପରି ଏହି ଭାରୀ ଭାର ବହିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ, କିପରି ଏହି ଭାର ସହିପାରିବି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା?
ଅଥ ଵା ମେ ଭଵେତ୍ ଶକ୍ତିର୍ ଯୋଗୈଃ ବୁଦ୍ଧି ବଲେନ ଵା । ସକାମାମ୍ ନ କରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାମ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ର ଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯଦି ମୋତେ ଯୋଗ ବା ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି ଥାଏ, ତଥାପି ମୁଁ କେବେ ତୁମର ପୁଅ ପ୍ରତି ଲୋଭ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ।
ନ ମେ ଵିକାଙ୍ଖା ଜାଯେତ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ । ଯଦି ରାମସ୍ଯ ନାଵେକ୍ଷା ତ୍ଵଯି ସ୍ଯାନ୍ମାତୃଵତ୍ସଦା ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କେବେ ଚାହିବିନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ପାପ ନିଷ୍ଠା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ମାତା ପରି ଦେଖିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ପନ୍ନା ତୁ କଥମ୍ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଵେଯମ୍ ପାପଦର୍ଶିନି । ସାଧୁଚାରିତ୍ରଵିଭ୍ରାଷ୍ଟେ ପୂର୍ଵେଷାମ୍ ନୋ ଵିଗର୍ହିତା ॥୨-୭୩-
ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ରକୁ ଗର୍ହିଥିଲେ, ତୁମେ ଏହାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ପାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା, ଏପରି ଚିନ୍ତା କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା?
ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ହି ସର୍ଵେଷାମ୍ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ଅପରେ ଭ୍ରାତରସ୍ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସମାହିତାଃ ॥୨-୭୩-
ଏହି ବଂଶରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମନୋଯୋଗରେ ମାନନ୍ତି।
ନ ହି ମନ୍ଯେ ନୃଶସେ ତ୍ଵମ୍ ରାଜଧର୍ମମଵେକ୍ଷସେ । ଗତିମ୍ ଵା ନ ଵିଜାନାସି ରାଜଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ତୁମେ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଅଟୁ, ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହାଁ; ରାଜାଙ୍କ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଚରଣର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବୁଝିନାହାଁ।
ସତତମ୍ ରାଜଵୃତ୍ତେ ହି ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତେ । ରାଜ୍ଞାମେତତ୍ସମମ୍ ତତ୍ସ୍ଯାଦିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୭୩-
ରାଜପରମ୍ପରାରେ ସବୁବେଳେ ବଡ଼ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜା କରାଯାଏ; ଏହି ରୀତି ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବିଶେଷକରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ, ପ୍ରଚଳିତ।
ତେଷାମ୍ ଧର୍ମୈକରକ୍ଷାଣାମ୍ କୁଲଚାରିତ୍ରଯୋଗିନାମ୍ । ଅତ୍ର ଚାରିତ୍ରଶୌଣ୍ଡୀର୍ଯମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତତମ୍ ॥୨-୭୩-
ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବଂଶର ଚାଳିତ ରୀତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆଚରଣର ଗର୍ବ ତୁମକୁ ଦେଖି ହରାଇଯାଇଛି।
ତଵାପି ସୁମହାଭାଗା ଜନେନ୍ଦ୍ରାଃ କୁଲପୂର୍ଵଗାଃ । ବୁଦ୍ଧେର୍ମୋହଃ କଥମଯମ୍ ସମ୍ଭୂତସ୍ତ୍ଵଯି ଗର୍ହିତଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ଯେତେବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଉଛ, ତଥାପି ଏହି ନିନ୍ଦନୀୟ ଭ୍ରମ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଗଲା?
ନ ତୁ କାମମ୍ କରିଷ୍ଯାମି ତଵାଽହ୍ମ୍ ପାପନିଶ୍ଚଯେ । ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯସନମାରବ୍ଧମ୍ ଜୀଵିତାନ୍ତକରମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ କିନ୍ତୁ ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ତୁମେ ଯେ ଅପକାର ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଆସିଛି।