ତଥା ପୃଷ୍ଟା ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଖ୍ଯାତୁମ୍ ଉପଚକ୍ରମେ । ମାତା ଅସ୍ଯ ଯୁଗପଦ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଵିପ୍ରିଯମ୍ ପ୍ରିଯ ଶନ୍କଯା ॥୨-୭୨-
ଏପରି ପଚାରାଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ମାଆଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯଦିଓ ଏହି କଥା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ଥିଲା, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ଭୟରେ କହିଲେ।
ସ ହି ରାଜ ସୁତଃ ପୁତ୍ର ଚୀର ଵାସା ମହା ଵନମ୍ । ଦଣ୍ଡକାନ୍ ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନୁଚରଃ ଗତଃ ॥୨-୭୨-
ମୋ ପୁଅ, ରାଜପୁତ୍ର ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବଡ଼ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ, ବୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ତ୍ରସ୍ତଃ ଭ୍ରାତୁଃ ଚାରିତ୍ର ଶନ୍କଯା । ସ୍ଵସ୍ଯ ଵମ୍ଶସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୨-୭୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଭାଇଙ୍କ ଆଚରଣ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରି ଭୟଭୀତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ବଂଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ମନେପକାଇ, ସେ ପୁଣି ପଚାରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଵଧମ୍ ହୃତମ୍ ରାମେଣ କସ୍ଯଚିତ୍ । କଚ୍ଚିନ୍ ନ ଆଢ୍ଯୋ ଦରିଦ୍ରଃ ଵା ତେନ ଅପାପୋ ଵିହିମ୍ସିତଃ ॥୨-୭୨-
ନିଶ୍ଚୟ ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଲୋକଙ୍କର ଧନ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇନାହାନ୍ତି? ସେ କୌଣସି ଦୋଷହୀନ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି ତୋ?
କଚ୍ଚିନ୍ ନ ପର ଦାରାନ୍ ଵା ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ଅଭିମନ୍ଯତେ । କସ୍ମାତ୍ ସ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ଯେ ଭ୍ରୂଣହା ଇଵ ଵିଵାସିତଃ ॥୨-୭୨-
ନିଶ୍ଚୟ ରାଜପୁତ୍ର କୌଣସି ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କରିନାହାନ୍ତି? ତେବେ କାହିଁକି, ଗର୍ଭହତ୍ୟା ପାପୀ ପରି, ସେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?
ଅଥ ଅସ୍ଯ ଚପଲା ମାତା ତତ୍ ସ୍ଵ କର୍ମ ଯଥା ତଥମ୍ । ତେନ ଏଵ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ଵଭାଵେନ ଵ୍ଯାହର୍ତୁମ୍ ଉପଚକ୍ରମେ ॥୨-୭୨-
ତାପରେ, ତାଙ୍କ ମାଆଁ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜନନୀ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ଵଚନମ୍ ହୃଷ୍ଟା ମୂଢା ପଣ୍ଡିତମାନିନୀ ॥୨-୭୨-
ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଓ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଥିଲେ, ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନମ୍ କିମ୍ଚିଦ୍ଦ୍ ହୃତମ୍ ରାମେଣ କସ୍ଯଚିତ୍ । କଶ୍ଚିନ୍ ନ ଆଢ୍ଯୋ ଦରିଦ୍ରଃ ଵା ତେନ ଅପାପୋ ଵିହିମ୍ସିତଃ ॥୨-୭୨-
ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ ନେଇନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ସେ କୌଣସି ଦୋଷହୀନ ଧନୀ କିମ୍ବା ଗରିବକୁ କ୍ଷତି କରିନାହାନ୍ତି।
ନ ରାମଃ ପର ଦାରାମଃ ଚ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମ୍ ଅପି ପଶ୍ଯତି । ମଯା ତୁ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଏଵ ରାମସ୍ଯ ଏଵ ଅଭିଷେଚନମ୍ ॥୨-୭୨-
ରାମ କେବେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଶୁଣିଲି,
ଯାଚିତଃ ତେ ପିତା ରାଜ୍ଯମ୍ ରାମସ୍ଯ ଚ ଵିଵାସନମ୍ । ସ ସ୍ଵ ଵୃତ୍ତିମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ପିତା ତେ ତତ୍ ତଥା ଅକରୋତ୍ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ତୋର ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ତୋ ପାଇଁ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ତୋର ପିତା ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି କଥା ମାନିଲେ।
ରାମଃ ଚ ସହ ସୌମିତ୍ରିଃ ପ୍ରେଷିତଃ ସହ ସୀତଯା । ତମ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ମହୀ ପାଲୋ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୭୨-
ରାମ, ସୌମିତ୍ରି ଓ ସୀତା ସହିତ ପଠାଯିଲେ; ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜା, ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ର ଶୋକ ପରିଦ୍ଯୂନଃ ପନ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଉପପେଦିଵାନ୍ । ତ୍ଵଯା ତୁ ଇଦାନୀମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜତ୍ଵମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍ ॥୨-୭୨-
ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପିତା ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଧାରଣ କର।
ତ୍ଵତ୍ କୃତେ ହି ମଯା ସର୍ଵମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଵିଧମ୍ କୃତମ୍ । ମା ଶୋକମ୍ ମା ଚ ସମ୍ତାପମ୍ ଧୈର୍ଯମାଶ୍ରଯ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୭୨-
ଏହା ସମସ୍ତ ମୁଁ କେବଳ ତୋର ପାଇଁ କରିଛି। ଶୋକ କରନି, ଚିନ୍ତା କରନି; ପୁଅ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର।
ତ୍ଵଦଧୀନା ହି ନଗରୀ ରାଜ୍ଯମ୍ ଚୈତଦନାମଯମ୍ । ତତ୍ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ରମ୍ ଵିଧିନା ଵିଧିଜ୍ଞୈଃ । ଵସିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ଯୈଃ ସହିତଃ ଦ୍ଵିଜ ଇନ୍ଦ୍ରୈଃ । ସମ୍କାଲ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଅଦୀନ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ । ଆତ୍ମାନମ୍ ଉର୍ଵ୍ଯାମ୍ ଅଭିଷେଚଯସ୍ଵ ॥୨-୭୨-
ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୋର ଅଧିନରେ ଏବଂ ନିରାପଦ ଅଛି। ତେଣୁ, ପୁଅ, ଶୀଘ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ, ଦୃଢ଼ ମନେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର।
thumb|ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ପିତରମ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଭ୍ରାତରୁ ଚ ଵିଵାସିତୌ । ଭରତଃ ଦୁହ୍ଖ ସମ୍ତପ୍ତୈଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୩-
ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭାଇମାନେ ବନବାସକୁ ଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିମ୍ ନୁଣ୍କାର୍ଯମ୍ ହତସ୍ଯ ଇହ ମମ ରାଜ୍ଯେନ ଶୋଚତଃ । ଵିହୀନସ୍ଯ ଅଥ ପିତ୍ରା ଚ ଭ୍ରାତ୍ରା ପିତୃ ସମେନ ଚ ॥୨-୭୩-
ମୋ ପିତା ଓ ଭାଇ, ଯେଉଁଠି ପିତା ସମାନ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ଅଛି? ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଏଠି ବସି ରହିଛି।
ଦୁହ୍ଖେ ମେ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଅକରୋର୍ ଵ୍ରଣେ କ୍ଷାରମ୍ ଇଵ ଆଦଧାଃ । ରାଜାନମ୍ ପ୍ରେତ ଭାଵସ୍ଥମ୍ କୃତ୍ଵା ରାମମ୍ ଚ ତାପସମ୍ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଯୋଗାଇଛ, ଯେପରି ଘାଉରେ ଲୁଣ ଦେଇଥାଉ। ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ତପସ୍ବୀ କରିଛ।
କୁଲସ୍ଯ ତ୍ଵମ୍ ଅଭାଵାଯ କାଲ ରାତ୍ରିର୍ ଇଵ ଆଗତା । ଅନ୍ଗାରମ୍ ଉପଗୂହ୍ଯ ସ୍ମ ପିତା ମେ ନ ଅଵବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ଆମ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ବିନାଶରାତି ପରି ଆସିଛ। ମୋ ପିତା ଜଳନ୍ତା କୋଇଳାକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୁମେ ଅଟେ ବୁଝିପାରିନାହେ।
ମୃତ୍ଯୁମାପାଦିତୋ ରାଜା ତ୍ଵଯା ମେ ପାପଦର୍ଶିନି । ସୁଖମ୍ ପରିହୃତମ୍ ମୋହାତ୍କୁଲେଽସ୍ମିନ୍ କୁଲପାମ୍ସନି ॥୨-୭୩-
ତୁମର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଛ। ତୁମ ଭ୍ରମରେ ଏହି ପରିବାରରୁ ସୁଖ ଚାଲିଯାଇଛ, ତୁମେ ଆମ କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛ।
ତ୍ଵାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ହି ପିତା ମେ.ଦ୍ଯ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ମହାଯଶାଃ । ତୀଵ୍ରଦୁଃଖାଭିସମ୍ତପ୍ତୋ ଵୃତ୍ତୋ ଦଶରଥୋ ନୃପଃ ॥୨-୭୩-
ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପରେ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ।
ଵିନାଶିତୋ ମହାରାଜଃ ପିତା ମେ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ । କସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵ୍ରାଜିତୋ ରାମଃ କସ୍ମାଦେଵ ଵନମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୩-
ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାରାଜା ମୋ ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ କାହିଁକି ନିଷ୍କାଷିତ କରାଗଲା? ସେ କାହିଁକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ?
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଅଭିପୀଡିତେ । ଦୁଷ୍କରମ୍ ଯଦି ଜୀଵେତାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵାମ୍ ଜନନୀମ୍ ମମ ॥୨-୭୩-
ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ମୋ ମା ହେବା ପରେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ନନୁ ତୁ ଆର୍ଯୋ ଅପି ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଯି ଵୃତ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ଵର୍ତତେ ଗୁରୁ ଵୃତ୍ତିଜ୍ଞୋ ଯଥା ମାତରି ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ମହାନ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ସଦା ମାତା ପାଇଁ ପୁଅ ଯେପରି ଆଦର କରିଥାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରେ।
ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହି ମେ ମାତା କୌସଲ୍ଯା ଦୀର୍ଘ ଦର୍ଶିନୀ । ତ୍ଵଯି ଧର୍ମମ୍ ସମାସ୍ଥାଯ ଭଗିନ୍ଯାମ୍ ଇଵ ଵର୍ତତେ ॥୨-୭୩-
ମୋ ପ୍ରଥମ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ତୁମପ୍ରତି ଧର୍ମ ଅନୁସରି ଭଗିନୀ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଚରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଚୀର ଵଲ୍କଲ ଵାସସମ୍ । ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଵନ ଵାସାଯ କଥମ୍ ପାପେ ନ ଶୋଚସି ॥୨-୭୩-
ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଚିର ଓ ବାଘା ଚାମ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଏପରି ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇବା ପରେ, ତୁମେ ଏପରି ପାପିନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଦୁଃଖ କରୁନାହେ?
ଅପାପ ଦର୍ଶିନମ୍ ଶୂରମ୍ କୃତ ଆତ୍ମାନମ୍ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯ ଚୀର ଵସନମ୍ କିମ୍ ନୁ ପଶ୍ଯସି କାରଣମ୍ ॥୨-୭୩-
ଅପାପ, ସୂର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚିର ବସନ ପିନ୍ଧିଥିବା ଜଣେକୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରି, ତୁମେ ଏହା ପାଇଁ କଣ କାରଣ ଦେଖୁଛ?
ଲୁବ୍ଧାଯା ଵିଦିତଃ ମନ୍ଯେ ନ ତେ ଅହମ୍ ରାଘଵମ୍ ପ୍ରତି । ତଥା ହି ଅନର୍ଥୋ ରାଜ୍ଯ ଅର୍ଥମ୍ ତ୍ଵଯା ନୀତଃ ମହାନ୍ ଅଯମ୍ ॥୨-୭୩-
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ରାଘବ ପ୍ରତି ତୁମର ଲୋଭ ମୋତେ ଅଜଣା ଥିଲା ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ଅନର୍ଥ ଆଣିଛ।
ଅହମ୍ ହି ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଵ୍ ଅପଶ୍ଯନ୍ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । କେନ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭାଵେନ ରାଜ୍ଯମ୍ ରକ୍ଷିତୁମ୍ ଉତ୍ସହେ ॥୨-୭୩-
ପୁରୁଷ ସିଂହ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା, ମୁଁ କିପରି, କେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି?
ତମ୍ ହି ନିତ୍ଯମ୍ ମହା ରାଜୋ ବଲଵନ୍ତମ୍ ମହା ବଲଃ । ଉଅପାଶ୍ରିତଃ ଅଭୂଦ୍ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ମେରୁର୍ ମେରୁ ଵନମ୍ ଯଥା ॥୨-୭୩-
ମହାବଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ରାଜା ସଦା ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।