ଶୂନ୍ଯୋ ଅଯମ୍ ଶଯନୀଯଃ ତେ ପର୍ଯନ୍କୋ ହେମ ଭୂଷିତଃ । ନ ଚ ଅଯମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ଜନଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥୨-୭୨-
ତୁମ ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶୟନ ଖାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ବି ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି।
ରାଜା ଭଵତି ଭୂଯିଷ୍ଠ୍ଗମ୍ ଇହ ଅମ୍ବାଯା ନିଵେଶନେ । ତମ୍ ଅହମ୍ ନ ଅଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚନ୍ନ୍ ଇହ ଆଗତଃ ॥୨-୭୨-
ମା, ରାଜା ସାଧାରଣତଃ ଏଠାରେ ତୁମ ଘରେ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପିତୁର୍ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯେ ଚରଣୌ ତମ୍ ମମ ଆଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଚତଃ । ଆହୋସ୍ଵିଦ୍ ଅମ୍ବ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାଃ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନେ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କହ, ସେ କେଉଁଠି? ନାହିଁଲେ, ମା, ସେ କି ବଡ଼ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି?
ତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୈକେଯୀ ପ୍ରିଯଵଦ୍ ଘୋରମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ଅଜାନନ୍ତମ୍ ପ୍ରଜାନନ୍ତୀ ରାଜ୍ଯ ଲୋଭେନ ମୋହିତା ॥୨-୭୨-
କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ମନ ପସନ୍ଦ କଥାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିଲେ। ସେ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖାଇଲେ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଯା ଗତିଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ତାମ୍ ଗତିମ୍ ତେ ପିତା ଗତଃ । ରାଜା ମହାତ୍ମା ତେଜସ୍ଵୀ ଯାଯଜୂକଃ ସତାମ୍ ଗତିଃ ॥୨-୭୨-
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଗତି ଆସେ, ସେଇ ଗତିକୁ ତୁମ ବାପା ପାଇଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ରାଜା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପଥକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଧର୍ମ ଅଭିଜନଵାନ୍ ଶୁଚିଃ । ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ପିତୃ ଶୋକ ବଲ ଅର୍ଦିତଃ ॥୨-୭୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ବାପାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହା ହାତୋଽସ୍ମୀତି କୃପଣାମ୍ ଦୀନାମ୍ ଵାଚମୁଦୀରଯନ୍ । ନିପପାତ ମହାବାହୁର୍ବାହୁ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୨-୭୨-
ହା, ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲି!—ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା କହି, ବଳବାନ ବରତ ଦୁଇହାତ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ଶୋକେନ ସମ୍ଵୀତଃ ପିତୁର୍ ମରଣ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ଵିଲଲାପ ମହା ତେଜା ଭ୍ରାନ୍ତ ଆକୁଲିତ ଚେତନଃ ॥୨-୭୨-
ତାପରେ, ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶୋକିତ ବରତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏତତ୍ ସୁରୁଚିରମ୍ ଭାତି ପିତୁର୍ ମେ ଶଯନମ୍ ପୁରା । ଶଶିନେଵାମଲମ୍ ରାତ୍ରୌ ଗଗନମ୍ ତୋଯଦାତ୍ଯଯେ ॥୨-୭୨-
ଏହି ଶୟନ ପୂର୍ବେ ମୋ ବାପାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆଭା ଥିଲା, ଯେମିତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ମେଘ ହୀନ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ନ ଵିଭାତି ଅଦ୍ଯ ଵିହୀନମ୍ ତେନ ଧୀମତା । ଵ୍ଯୋମେଵ ଶ୍ଶିନା ହୀନମପ୍ଭୁଷ୍କ ଇଵ ସାଗରଃ ॥୨-୭୨-
କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା, ଏହା ଆଜି ଆଭାହୀନ। ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ, ଯେମିତି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ସାଗର।
ବାଷ୍ପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କଣ୍ଠେ ସ୍ଵାତ୍ମନା ପରିପୀଡିତଃ । ଆଚ୍ଚାଦ୍ଯ ଵଦନମ୍ ଶ୍ରୀମଦ୍ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଜଯତାମ୍ ଵରଃ ॥୨-୭୨-
ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଗଲା, ଗଳା ଭିତରେ ଅଶ୍ରୁ ଚାପି ରଖି, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଣେ ଜଣେ ତାଙ୍କର ମୁହଁଟିକୁ ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ।
ତମ୍ ଆର୍ତମ୍ ଦେଵ ସମ୍କାଶମ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତମ୍ ଭୁଵି । ନିକୃତ୍ତମିଵ ସାଲସ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧମ୍ ପରଶୁନା ଵନେ ॥୨-୭୨-
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା, ଜଙ୍ଗଲରେ ପାରଶୁ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଥିବା ସାଳ ଗଛର ଡାଳ ପରି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ଦେଖୁଥିଲେ।
ମତ୍ତମାତଙ୍ଗସମ୍କାଶମ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କସଦୃଶମ୍ ଭୁଵଃ । ଉତ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଶୋକ ଆର୍ତମ୍ ଵଚନମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୨-
ମଦ ଭରିଥିବା ହାତୀ ପରି, ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇ, ସମସ୍ତେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କିମ୍ ଶେଷେ ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ତ୍ଵଦ୍ ଵିଧା ନ ହି ଶୋଚନ୍ତି ସନ୍ତଃ ସଦସି ସମ୍ମତାଃ ॥୨-୭୨-
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଇ ରହିଛ, ରାଜାପୁତ୍ର, ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ? ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସମ୍ମାନିତ, ସଭାରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦାନଯଜ୍ଞାଧିକାରା ହି ଶୀଲଶ୍ରୁତିଵଚୋନୁଗା । ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭେଵାର୍କସ୍ଯ ମନ୍ଦିରେ ॥୨-୭୨-
ତୁମେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ, ତୁମର ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ କଥା ଉତ୍ତମ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ରାଜମହଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛ।
ସ ରୁଦତ୍ଯା ଚିରମ୍ କାଲମ୍ ଭୂମୌ ଵିପରିଵୃତ୍ଯ ଚ । ଜନନୀମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ ଶୋକୈଃ ବହୁଭିର୍ ଆଵୃତଃ ॥୨-୭୨-
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ, ଜନନୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ରାମମ୍ ତୁ ରାଜା ଯଜ୍ଞମ୍ ନୁ ଯକ୍ଷ୍ଯତି । ଇତି ଅହମ୍ କୃତ ସମ୍କଲ୍ପୋ ହୃଷ୍ଟଃ ଯାତ୍ରାମ୍ ଅଯାସିଷମ୍ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଭାବରେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରାକୁ ନିକଳିଥିଲି।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ହି ଅନ୍ଯଥା ଭୂତମ୍ ଵ୍ଯଵଦୀର୍ଣମ୍ ମନୋ ମମ । ପିତରମ୍ ଯୋ ନ ପଶ୍ଯାମି ନିତ୍ଯମ୍ ପ୍ରିଯ ହିତେ ରତମ୍ ॥୨-୭୨-
କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କଥା ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସଦା ପ୍ରିୟ ଓ ଭଲ କଥାରେ ଲଗିଥିଲେ।
ଅମ୍ବ କେନ ଅତ୍ଯଗାତ୍ ରାଜା ଵ୍ଯାଧିନା ମଯ୍ଯ୍ ଅନାଗତେ । ଧନ୍ଯା ରାମ ଆଦଯଃ ସର୍ଵେ ଯୈଃ ପିତା ସମ୍ସ୍କୃତଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୭୨-
ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁଠି ପିତା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ।
ନ ନୂନମ୍ ମାମ୍ ମହା ରାଜଃ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଜାନାତି କୀର୍ତିମାନ୍ । ଉପଜିଘ୍ରେଦ୍ଦ୍ ହି ମାମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ତାତଃ ସମ୍ନମ୍ଯ ସତ୍ଵରମ୍ ॥୨-୭୨-
ନିଶ୍ଚୟ ମହାରାଜ ମୋ ଆସିବାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ମୋ ପିତା ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଶିର ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ।
କ୍ଵ ସ ପାଣିଃ ସୁଖ ସ୍ପର୍ଶଃ ତାତସ୍ଯ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣଃ । ଯେନ ମାମ୍ ରଜସା ଧ୍ଵସ୍ତମ୍ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣମ୍ ପରିମାର୍ଜତି ॥୨-୭୨-
କେଉଁଠି ଅଛି ସେ ହାତ, ଯାହା ସ୍ପର୍ଶରେ ମୃଦୁ ଓ କ୍ଳେଶହୀନ, ମୋ ପିତାଙ୍କର, ଯେଉଁ ହାତରେ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ମୋ ଗା ଉପରୁ ଧୂଳି ପଖାଇଦେଇଥିଲେ?
ଯୋ ମେ ଭ୍ରାତା ପିତା ବନ୍ଧୁର୍ ଯସ୍ଯ ଦାସୋ ଅସ୍ମି ଧୀମତଃ । ତସ୍ଯ ମାମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆଖ୍ଯାହି ରାମସ୍ଯ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ କର୍ମଣଃ ॥୨-୭୨-
ଯିଏ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯାହାର ଦାସ ମୁଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ କହ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା କ୍ଳେଶହୀନ।
ପିତା ହି ଭଵତି ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଧର୍ମମ୍ ଆର୍ଯସ୍ଯ ଜାନତଃ । ତସ୍ଯ ପାଦୌ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ସ ହି ଇଦାନୀମ୍ ଗତିର୍ ମମ ॥୨-୭୨-
ଧର୍ମ ଜଣା ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପିତା ସମାନ ହୁଏ; ଏବେ ସେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବି।
ଧର୍ମଵିଦ୍ଧର୍ମନିତ୍ଯଶ୍ଚ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆର୍ଯେ କିମ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ପିତା ମେ ସତ୍ଯ ଵିକ୍ରମଃ ॥୨-୭୨-
ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଛନ୍ତି—ଏ ଆର୍ଯ୍ୟେ, ମୋର ସତ୍ୟବୀର ପିତା ରାଜା ତାଙ୍କୁ କଣ କହିଥିଲେ?
ପଶ୍ଚିମମ୍ ସାଧୁ ସମ୍ଦେଶମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଇତି ପୃଷ୍ଟା ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵମ୍ କୈକେଯୀ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ଚାହେଁ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ ଉତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ; ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ରାମ ଇତି ରାଜା ଵିଲପନ୍ ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଇତି ଚ । ସ ମହାତ୍ମା ପରମ୍ ଲୋକମ୍ ଗତଃ ଗତିମତାମ୍ ଵରଃ ॥୨-୭୨-
ରାଜା 'ରାମ! ହା ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ପ୍ରଳାପ କରି, ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯାଇଲେ; ଗତିଶୀଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଇମାମ୍ ତୁ ପଶ୍ଚିମାମ୍ ଵାଚମ୍ ଵ୍ଯାଜହାର ପିତା ତଵ । କାଲ ଧର୍ମ ପରିକ୍ଷିପ୍ତଃ ପାଶୈଃ ଇଵ ମହା ଗଜଃ ॥୨-୭୨-
ତୁମର ପିତା, କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଜାଲରେ ପକାଯାଇଥିବା ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି, ଏହି ଶେଷ କଥା କହିଥିଲେ।
ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥାଃ ତୁ ନରା ରାମମ୍ ଆଗତମ୍ ସୀତଯା ସହ । ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଚ ମହା ବାହୁମ୍ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ପୁନର୍ ଆଗତମ୍ ॥୨-୭୨-
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସୀତା ସହିତ ଫେରିଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଓ ବଳବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଷସାଦ ଏଵ ଦ୍ଵିତୀଯା ପ୍ରିଯ ଶମ୍ସନାତ୍ । ଵିଷଣ୍ଣ ଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଚ ମାତରମ୍ ॥୨-୭୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିତୀୟଥର ପ୍ରିୟ ଦୁଃଖଦ ଖବର ମିଳିବାରେ ସେ ମନମର୍ମରିତ ହେଲେ; ମୁହଁ ଅନ୍ଧାରିଗଲା, ପୁଣିଥରେ ସେ ମାଆଁକୁ ପଚାରିଲେ।
କ୍ଵ ଚ ଇଦାନୀମ୍ ସ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା କୌସଲ୍ଯ ଆନନ୍ଦ ଵର୍ଧନଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ସୀତଯା ଚ ସମମ୍ ଗତଃ ॥୨-୭୨-
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ମୋ ଭାଇ, ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ସେ କେଉଁଠିକୁ ଚାଲିଗଲେ?