ଅପଶ୍ଯମ୍ସ୍ ତୁ ତତଃ ତତ୍ର ପିତରମ୍ ପିତୁର୍ ଆଲଯେ । ଜଗାମ ଭରତଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ମାତରମ୍ ମାତୁର୍ ଆଲଯେ ॥୨-୭୨-
ତା'ପରେ, ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତମ୍ ତୁ ତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୈକେଯୀ ପ୍ରୋଷିତମ୍ ସୁତମ୍ । ଉତ୍ପପାତ ତଦା ହୃଷ୍ଟା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୌଵର୍ଣ ମାନସମ୍ ॥୨-୭୨-
ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ଫେରିଥିଲେ, କୈକେୟୀ ଖୁସିରେ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଯାଇଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଏଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ସ୍ଵ ଗୃହମ୍ ଶ୍ରୀ ଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଭରତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଜନନ୍ଯାଃ ଚରଣୌ ଶୁଭୌ ॥୨-୭୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏବେ ଆରମ୍ଭର ଚମକ ନଥିଲା। ସେ ମାଆଁକୁ ଦେଖି, ଆଦରରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ପାଦ ଧରିଲେ।
ସା ତମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ସମୁପାଘ୍ରାଯ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ଅଙ୍କେ ଭରତମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୨-୭୨-
ମାଆଁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ବରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଂକୁରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ତେ କତିଚିତ୍ ରାତ୍ର୍ଯଃ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଆର୍ଯକ ଵେଶ୍ମନଃ । ଅପି ନ ଅଧ୍ଵ ଶ୍ରମଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରଥେନ ଆପତତଃ ତଵ ॥୨-୭୨-
ତୁମେ ଆଜି କେତେ ରାତି ହେଲା ଦାଦୁଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଆସିଛ? ରଥରେ ଦ୍ରୁତ ଯାତ୍ରା କରିବାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ଭୋଗାଇନାହିଁ?
ଆର୍ଯକଃ ତେ ସୁକୁଶଲୋ ଯୁଧା ଜିନ୍ ମାତୁଲଃ ତଵ । ପ୍ରଵାସାଚ୍ ଚ ସୁଖମ୍ ପୁତ୍ର ସର୍ଵମ୍ ମେ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୭୨-
ତୁମର ଦାଦୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ପୁଅ, ଯାତ୍ରା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।
ଏଵମ୍ ପୃଷ୍ଠଃ ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ପ୍ରିଯମ୍ ପାର୍ଥିଵ ନନ୍ଦନଃ । ଆଚଷ୍ଟ ଭରତଃ ସର୍ଵମ୍ ମାତ୍ରେ ରାଜୀଵ ଲୋଚନଃ ॥୨-୭୨-
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ପଦ୍ମନୟନ ବରତ, ତାଙ୍କର ମାଆଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସପ୍ତମୀ ରାତ୍ରିଃ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଆର୍ଯକ ଵେଶ୍ମନଃ । ଅମ୍ବାଯାଃ କୁଶଲୀ ତାତଃ ଯୁଧାଜିନ୍ ମାତୁଲଃ ଚ ମେ ॥୨-୭୨-
ମା, ଆଜି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଲା ମୁଁ ଦାଦୁଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଆସିଛି। ମୋ ଦାଦୁ ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି।
ଯନ୍ ମେ ଧନମ୍ ଚ ରତ୍ନମ୍ ଚ ଦଦୌ ରାଜା ପରମ୍ ତପଃ । ପରିଶ୍ରାନ୍ତମ୍ ପଥି ଅଭଵତ୍ ତତଃ ଅହମ୍ ପୂର୍ଵମ୍ ଆଗତଃ ॥୨-୭୨-
ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣିମାଳା ଦେଇଥିଲେ। ଯାତ୍ରାରେ ମୁଁ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଗରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲି।
ରାଜ ଵାଲ୍ଯ ହରୈଃ ଦୂତୈଅଃ ତ୍ଵର୍ଯମାଣୋ ଅହମ୍ ଆଗତଃ । ଯଦ୍ ଅହମ୍ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ତତ୍ ଅମ୍ବା ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୭୨-
ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ।
ଶୂନ୍ଯୋ ଅଯମ୍ ଶଯନୀଯଃ ତେ ପର୍ଯନ୍କୋ ହେମ ଭୂଷିତଃ । ନ ଚ ଅଯମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ଜନଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥୨-୭୨-
ତୁମ ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶୟନ ଖାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ବି ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି।
ରାଜା ଭଵତି ଭୂଯିଷ୍ଠ୍ଗମ୍ ଇହ ଅମ୍ବାଯା ନିଵେଶନେ । ତମ୍ ଅହମ୍ ନ ଅଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚନ୍ନ୍ ଇହ ଆଗତଃ ॥୨-୭୨-
ମା, ରାଜା ସାଧାରଣତଃ ଏଠାରେ ତୁମ ଘରେ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପିତୁର୍ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯେ ଚରଣୌ ତମ୍ ମମ ଆଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଚତଃ । ଆହୋସ୍ଵିଦ୍ ଅମ୍ବ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାଃ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନେ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କହ, ସେ କେଉଁଠି? ନାହିଁଲେ, ମା, ସେ କି ବଡ଼ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି?
ତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୈକେଯୀ ପ୍ରିଯଵଦ୍ ଘୋରମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ଅଜାନନ୍ତମ୍ ପ୍ରଜାନନ୍ତୀ ରାଜ୍ଯ ଲୋଭେନ ମୋହିତା ॥୨-୭୨-
କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ମନ ପସନ୍ଦ କଥାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିଲେ। ସେ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖାଇଲେ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଯା ଗତିଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ତାମ୍ ଗତିମ୍ ତେ ପିତା ଗତଃ । ରାଜା ମହାତ୍ମା ତେଜସ୍ଵୀ ଯାଯଜୂକଃ ସତାମ୍ ଗତିଃ ॥୨-୭୨-
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଗତି ଆସେ, ସେଇ ଗତିକୁ ତୁମ ବାପା ପାଇଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ରାଜା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପଥକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଧର୍ମ ଅଭିଜନଵାନ୍ ଶୁଚିଃ । ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ପିତୃ ଶୋକ ବଲ ଅର୍ଦିତଃ ॥୨-୭୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ବାପାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହା ହାତୋଽସ୍ମୀତି କୃପଣାମ୍ ଦୀନାମ୍ ଵାଚମୁଦୀରଯନ୍ । ନିପପାତ ମହାବାହୁର୍ବାହୁ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୨-୭୨-
ହା, ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲି!—ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା କହି, ବଳବାନ ବରତ ଦୁଇହାତ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ଶୋକେନ ସମ୍ଵୀତଃ ପିତୁର୍ ମରଣ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ଵିଲଲାପ ମହା ତେଜା ଭ୍ରାନ୍ତ ଆକୁଲିତ ଚେତନଃ ॥୨-୭୨-
ତାପରେ, ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶୋକିତ ବରତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏତତ୍ ସୁରୁଚିରମ୍ ଭାତି ପିତୁର୍ ମେ ଶଯନମ୍ ପୁରା । ଶଶିନେଵାମଲମ୍ ରାତ୍ରୌ ଗଗନମ୍ ତୋଯଦାତ୍ଯଯେ ॥୨-୭୨-
ଏହି ଶୟନ ପୂର୍ବେ ମୋ ବାପାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆଭା ଥିଲା, ଯେମିତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ମେଘ ହୀନ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ନ ଵିଭାତି ଅଦ୍ଯ ଵିହୀନମ୍ ତେନ ଧୀମତା । ଵ୍ଯୋମେଵ ଶ୍ଶିନା ହୀନମପ୍ଭୁଷ୍କ ଇଵ ସାଗରଃ ॥୨-୭୨-
କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା, ଏହା ଆଜି ଆଭାହୀନ। ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ, ଯେମିତି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ସାଗର।
ବାଷ୍ପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କଣ୍ଠେ ସ୍ଵାତ୍ମନା ପରିପୀଡିତଃ । ଆଚ୍ଚାଦ୍ଯ ଵଦନମ୍ ଶ୍ରୀମଦ୍ଵସ୍ତ୍ରେଣ ଜଯତାମ୍ ଵରଃ ॥୨-୭୨-
ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଭରି ଗଲା, ଗଳା ଭିତରେ ଅଶ୍ରୁ ଚାପି ରଖି, ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଣେ ଜଣେ ତାଙ୍କର ମୁହଁଟିକୁ ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଲେ।
ତମ୍ ଆର୍ତମ୍ ଦେଵ ସମ୍କାଶମ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତମ୍ ଭୁଵି । ନିକୃତ୍ତମିଵ ସାଲସ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧମ୍ ପରଶୁନା ଵନେ ॥୨-୭୨-
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଥିବା, ଜଙ୍ଗଲରେ ପାରଶୁ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଥିବା ସାଳ ଗଛର ଡାଳ ପରି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ଦେଖୁଥିଲେ।
ମତ୍ତମାତଙ୍ଗସମ୍କାଶମ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କସଦୃଶମ୍ ଭୁଵଃ । ଉତ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଶୋକ ଆର୍ତମ୍ ଵଚନମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୭୨-
ମଦ ଭରିଥିବା ହାତୀ ପରି, ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇ, ସମସ୍ତେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କିମ୍ ଶେଷେ ରାଜ ପୁତ୍ର ମହା ଯଶଃ । ତ୍ଵଦ୍ ଵିଧା ନ ହି ଶୋଚନ୍ତି ସନ୍ତଃ ସଦସି ସମ୍ମତାଃ ॥୨-୭୨-
ଉଠ, ଉଠ! କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଇ ରହିଛ, ରାଜାପୁତ୍ର, ବଡ଼ ଯଶସ୍ବୀ? ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସମ୍ମାନିତ, ସଭାରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦାନଯଜ୍ଞାଧିକାରା ହି ଶୀଲଶ୍ରୁତିଵଚୋନୁଗା । ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭେଵାର୍କସ୍ଯ ମନ୍ଦିରେ ॥୨-୭୨-
ତୁମେ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ, ତୁମର ଆଚରଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ କଥା ଉତ୍ତମ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ରାଜମହଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛ।
ସ ରୁଦତ୍ଯା ଚିରମ୍ କାଲମ୍ ଭୂମୌ ଵିପରିଵୃତ୍ଯ ଚ । ଜନନୀମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଇଦମ୍ ଶୋକୈଃ ବହୁଭିର୍ ଆଵୃତଃ ॥୨-୭୨-
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ, ଜନନୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ରାମମ୍ ତୁ ରାଜା ଯଜ୍ଞମ୍ ନୁ ଯକ୍ଷ୍ଯତି । ଇତି ଅହମ୍ କୃତ ସମ୍କଲ୍ପୋ ହୃଷ୍ଟଃ ଯାତ୍ରାମ୍ ଅଯାସିଷମ୍ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଏହି ଭାବରେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରାକୁ ନିକଳିଥିଲି।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ହି ଅନ୍ଯଥା ଭୂତମ୍ ଵ୍ଯଵଦୀର୍ଣମ୍ ମନୋ ମମ । ପିତରମ୍ ଯୋ ନ ପଶ୍ଯାମି ନିତ୍ଯମ୍ ପ୍ରିଯ ହିତେ ରତମ୍ ॥୨-୭୨-
କିନ୍ତୁ ଏବେ ସବୁ କଥା ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, ମୋର ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯିଏ ସଦା ପ୍ରିୟ ଓ ଭଲ କଥାରେ ଲଗିଥିଲେ।
ଅମ୍ବ କେନ ଅତ୍ଯଗାତ୍ ରାଜା ଵ୍ଯାଧିନା ମଯ୍ଯ୍ ଅନାଗତେ । ଧନ୍ଯା ରାମ ଆଦଯଃ ସର୍ଵେ ଯୈଃ ପିତା ସମ୍ସ୍କୃତଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥୨-୭୨-
ମା, କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ମୋ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଗଲେ? ଧନ୍ୟ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁଠି ପିତା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ।
ନ ନୂନମ୍ ମାମ୍ ମହା ରାଜଃ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଜାନାତି କୀର୍ତିମାନ୍ । ଉପଜିଘ୍ରେଦ୍ଦ୍ ହି ମାମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ତାତଃ ସମ୍ନମ୍ଯ ସତ୍ଵରମ୍ ॥୨-୭୨-
ନିଶ୍ଚୟ ମହାରାଜ ମୋ ଆସିବାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ମୋ ପିତା ତୁରନ୍ତ ମୋର ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଦେଇ ଶିର ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ।