ଅନାଶିତକୁଟୁମ୍ବାନି ପ୍ରଭାହୀନଜନାନି ଚ । ଅଲକ୍ସ୍ମୀକାନି ପଶ୍ଯାମି କୁଟୁମ୍ବିଭଵନାନ୍ଯହମ୍ ॥୨-୭୧-
"ମୁଁ ଦେଖୁଛି କିଛି ପରିବାର ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଘରଗୁଡ଼ିକ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଅପେତମାଲ୍ଯଶୋଭାନି ଅସମ୍ମୃଷ୍ଟାଜିରାଣି ଚ । ଦେଵାଗାରାଣି ଶୂନ୍ଯାନି ନ ଚାଭାନ୍ତି ଯଥାପୁରମ୍ ॥୨-୭୧-
"ଦେବାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମାଳାର ଶୋଭା ହରାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗନା ଅସଫା, ଦେବାଳୟ ଖାଲି ଅଛି, ଏବଂ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପରି ଚମକୁନାହାନ୍ତି।"
ଦେଵତାର୍ଚାଃ ପ୍ରଵିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞ୍ଗୋଷ୍ଠ୍ଯସ୍ତଥାଵିଧାଃ । ମାଲ୍ଯାପଣେଷୁ ରାଜନ୍ତେ ନାଦ୍ଯ ପଣ୍ଯାନି ଵା ତଥା ॥୨-୭୧-
"ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଅର୍ପଣ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ମାଳା ବଜାରରେ ଏବେ ନ ମାଳା ଦେଖାଯାଉଛି, ନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀ।"
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵଣିଜୋଽପ୍ଯଦ୍ଯ ନ ଯଥାପୂର୍ଵମତ୍ରଵୈ । ଧ୍ଯାନସମ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯାଃ ନଷ୍ଟଵ୍ଯାପାରଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥୨-୭୧-
"ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ବ୍ୟାପାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଦେଵାଯତନଚୈତ୍ଯେଷୁଦୀନାଃ ପକ୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା ॥୨-୭୧-
"ଦେବାଳୟ ଓ ଚୈତ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।"
ମଲିନମ୍ ଚ ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ଅକ୍ଷମ୍ ଦୀନମ୍ ଧ୍ଯାନ ପରମ୍ କୃଶମ୍ । ସସ୍ତ୍ରୀ ପୁମ୍ସମ୍ ଚ ପଶ୍ଯାମି ଜନମ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତମ୍ ପୁରେ ॥୨-୭୧-
"ମୁଁ ସହରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସଫା, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଏବଂ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ଦେଖୁଛି; ସେମାନେ ଅତି ଆତୁର ଅଛନ୍ତି।"
ଇତି ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭରତଃ ସୂତମ୍ ତମ୍ ଦୀନ ମାନସଃ । ତାନି ଅନିଷ୍ଟାନି ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜ ଗୃହମ୍ ଯଯୌ ॥୨-୭୧-
ଏଭଳି କହି, ଭରତ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦେଖି, ରାଜପାଳିସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାମ୍ ଶୂନ୍ଯ ଶୃନ୍ଗ ଅଟକ ଵେଶ୍ମ ରଥ୍ଯାମ୍ । ରଜୋ ଅରୁଣ ଦ୍ଵାର କପାଟ ଯନ୍ତ୍ରାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୀମ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁରୀ ପ୍ରକାଶାମ୍ । ଦୁହ୍ଖେନ ସମ୍ପୂର୍ଣତରଃ ବଭୂଵ ॥୨-୭୧-
ଖାଲି ମହଳ ଓ ଟାଙ୍କି, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଲାଲ୍ ଦ୍ୱାର ଓ ଦ୍ୱାରପଟ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ବହୂନି ପଶ୍ଯନ୍ ମନସୋ ଅପ୍ରିଯାଣି । ଯାନି ଅନ୍ନ୍ଯଦା ନ ଅସ୍ଯ ପୁରେ ବଭୂଵୁଃ । ଅଵାକ୍ ଶିରା ଦୀନ ମନା ନହୃଷ୍ଟଃ । ପିତୁର୍ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ଵେଶ୍ମ ॥୨-୭୧-
ଏମିତି ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯାହା କେବେ ଏହି ସହରରେ ହୋଇନଥିଲା, ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତରି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅପଶ୍ଯମ୍ସ୍ ତୁ ତତଃ ତତ୍ର ପିତରମ୍ ପିତୁର୍ ଆଲଯେ । ଜଗାମ ଭରତଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ମାତରମ୍ ମାତୁର୍ ଆଲଯେ ॥୨-୭୨-
ତା'ପରେ, ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଅନୁପ୍ରାପ୍ତମ୍ ତୁ ତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୈକେଯୀ ପ୍ରୋଷିତମ୍ ସୁତମ୍ । ଉତ୍ପପାତ ତଦା ହୃଷ୍ଟା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୌଵର୍ଣ ମାନସମ୍ ॥୨-୭୨-
ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ଫେରିଥିଲେ, କୈକେୟୀ ଖୁସିରେ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଯାଇଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଏଵ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ସ୍ଵ ଗୃହମ୍ ଶ୍ରୀ ଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଭରତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଜନନ୍ଯାଃ ଚରଣୌ ଶୁଭୌ ॥୨-୭୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏବେ ଆରମ୍ଭର ଚମକ ନଥିଲା। ସେ ମାଆଁକୁ ଦେଖି, ଆଦରରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ପାଦ ଧରିଲେ।
ସା ତମ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ସମୁପାଘ୍ରାଯ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ । ଅଙ୍କେ ଭରତମ୍ ଆରୋପ୍ଯ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୨-୭୨-
ମାଆଁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ବରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଂକୁରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ତେ କତିଚିତ୍ ରାତ୍ର୍ଯଃ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଆର୍ଯକ ଵେଶ୍ମନଃ । ଅପି ନ ଅଧ୍ଵ ଶ୍ରମଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ରଥେନ ଆପତତଃ ତଵ ॥୨-୭୨-
ତୁମେ ଆଜି କେତେ ରାତି ହେଲା ଦାଦୁଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଆସିଛ? ରଥରେ ଦ୍ରୁତ ଯାତ୍ରା କରିବାର କ୍ଲାନ୍ତି କି ତୁମକୁ ଭୋଗାଇନାହିଁ?
ଆର୍ଯକଃ ତେ ସୁକୁଶଲୋ ଯୁଧା ଜିନ୍ ମାତୁଲଃ ତଵ । ପ୍ରଵାସାଚ୍ ଚ ସୁଖମ୍ ପୁତ୍ର ସର୍ଵମ୍ ମେ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୭୨-
ତୁମର ଦାଦୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି? ତୁମର ମାମା ଯୁଧାଜିତ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ପୁଅ, ଯାତ୍ରା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ।
ଏଵମ୍ ପୃଷ୍ଠଃ ତୁ କୈକେଯ୍ଯା ପ୍ରିଯମ୍ ପାର୍ଥିଵ ନନ୍ଦନଃ । ଆଚଷ୍ଟ ଭରତଃ ସର୍ଵମ୍ ମାତ୍ରେ ରାଜୀଵ ଲୋଚନଃ ॥୨-୭୨-
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ପଦ୍ମନୟନ ବରତ, ତାଙ୍କର ମାଆଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସପ୍ତମୀ ରାତ୍ରିଃ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଆର୍ଯକ ଵେଶ୍ମନଃ । ଅମ୍ବାଯାଃ କୁଶଲୀ ତାତଃ ଯୁଧାଜିନ୍ ମାତୁଲଃ ଚ ମେ ॥୨-୭୨-
ମା, ଆଜି ସପ୍ତମ ରାତି ହେଲା ମୁଁ ଦାଦୁଙ୍କ ଘରୁ ଚାଲିଆସିଛି। ମୋ ଦାଦୁ ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତ ଭଲ ଅଛନ୍ତି।
ଯନ୍ ମେ ଧନମ୍ ଚ ରତ୍ନମ୍ ଚ ଦଦୌ ରାଜା ପରମ୍ ତପଃ । ପରିଶ୍ରାନ୍ତମ୍ ପଥି ଅଭଵତ୍ ତତଃ ଅହମ୍ ପୂର୍ଵମ୍ ଆଗତଃ ॥୨-୭୨-
ରାଜା ମୋତେ ଧନ ଓ ମଣିମାଳା ଦେଇଥିଲେ। ଯାତ୍ରାରେ ମୁଁ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଗରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲି।
ରାଜ ଵାଲ୍ଯ ହରୈଃ ଦୂତୈଅଃ ତ୍ଵର୍ଯମାଣୋ ଅହମ୍ ଆଗତଃ । ଯଦ୍ ଅହମ୍ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ତତ୍ ଅମ୍ବା ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ॥୨-୭୨-
ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛି। ମା, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ।
ଶୂନ୍ଯୋ ଅଯମ୍ ଶଯନୀଯଃ ତେ ପର୍ଯନ୍କୋ ହେମ ଭୂଷିତଃ । ନ ଚ ଅଯମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ଜନଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ॥୨-୭୨-
ତୁମ ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶୟନ ଖାଲି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ବି ମୋତେ ଖୁସି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି।
ରାଜା ଭଵତି ଭୂଯିଷ୍ଠ୍ଗମ୍ ଇହ ଅମ୍ବାଯା ନିଵେଶନେ । ତମ୍ ଅହମ୍ ନ ଅଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚନ୍ନ୍ ଇହ ଆଗତଃ ॥୨-୭୨-
ମା, ରାଜା ସାଧାରଣତଃ ଏଠାରେ ତୁମ ଘରେ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ପିତୁର୍ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯେ ଚରଣୌ ତମ୍ ମମ ଆଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଚତଃ । ଆହୋସ୍ଵିଦ୍ ଅମ୍ବ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାଃ କୌସଲ୍ଯାଯା ନିଵେଶନେ ॥୨-୭୨-
ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କର ପାଦ ଧରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମେ କହ, ସେ କେଉଁଠି? ନାହିଁଲେ, ମା, ସେ କି ବଡ଼ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଘରେ ଅଛନ୍ତି?
ତମ୍ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୈକେଯୀ ପ୍ରିଯଵଦ୍ ଘୋରମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ଅଜାନନ୍ତମ୍ ପ୍ରଜାନନ୍ତୀ ରାଜ୍ଯ ଲୋଭେନ ମୋହିତା ॥୨-୭୨-
କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ମନ ପସନ୍ଦ କଥାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟ କହିଲେ। ସେ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖାଇଲେ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଯା ଗତିଃ ସର୍ଵ ଭୂତାନାମ୍ ତାମ୍ ଗତିମ୍ ତେ ପିତା ଗତଃ । ରାଜା ମହାତ୍ମା ତେଜସ୍ଵୀ ଯାଯଜୂକଃ ସତାମ୍ ଗତିଃ ॥୨-୭୨-
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଗତି ଆସେ, ସେଇ ଗତିକୁ ତୁମ ବାପା ପାଇଛନ୍ତି। ମହାତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଯଜ୍ଞନିଷ୍ଠ ରାଜା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପଥକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ଧର୍ମ ଅଭିଜନଵାନ୍ ଶୁଚିଃ । ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ପିତୃ ଶୋକ ବଲ ଅର୍ଦିତଃ ॥୨-୭୨-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ବାପାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହା ହାତୋଽସ୍ମୀତି କୃପଣାମ୍ ଦୀନାମ୍ ଵାଚମୁଦୀରଯନ୍ । ନିପପାତ ମହାବାହୁର୍ବାହୁ ଵିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୨-୭୨-
ହା, ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲି!—ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା କହି, ବଳବାନ ବରତ ଦୁଇହାତ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ଶୋକେନ ସମ୍ଵୀତଃ ପିତୁର୍ ମରଣ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ଵିଲଲାପ ମହା ତେଜା ଭ୍ରାନ୍ତ ଆକୁଲିତ ଚେତନଃ ॥୨-୭୨-
ତାପରେ, ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶୋକିତ ବରତ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏତତ୍ ସୁରୁଚିରମ୍ ଭାତି ପିତୁର୍ ମେ ଶଯନମ୍ ପୁରା । ଶଶିନେଵାମଲମ୍ ରାତ୍ରୌ ଗଗନମ୍ ତୋଯଦାତ୍ଯଯେ ॥୨-୭୨-
ଏହି ଶୟନ ପୂର୍ବେ ମୋ ବାପାଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆଭା ଥିଲା, ଯେମିତି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ମେଘ ହୀନ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ନ ଵିଭାତି ଅଦ୍ଯ ଵିହୀନମ୍ ତେନ ଧୀମତା । ଵ୍ଯୋମେଵ ଶ୍ଶିନା ହୀନମପ୍ଭୁଷ୍କ ଇଵ ସାଗରଃ ॥୨-୭୨-
କିନ୍ତୁ ଏବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା, ଏହା ଆଜି ଆଭାହୀନ। ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ, ଯେମିତି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ସାଗର।