ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଅଗ୍ରତଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥେ ସାରଥିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଷା ନ ଅତିପ୍ରତୀତା ମେ ପୁଣ୍ଯ ଉଦ୍ଯାନା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥୨-୭୧-
ଅଗ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳି ନଗର ମୋତେ ଚିହ୍ନା ଲାଗୁନାହିଁ।'
ଅଯୋଧ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂରାତ୍ ସାରଥେ ପାଣ୍ଡୁ ମୃତ୍ତିକା । ଯଜ୍ଵଭିର୍ ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନୈଃ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ଵେଦ ପାରଗୈଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଠାର ମାଟି ହଳଦିଆ ଓ ଏଠାରେ ଗୁଣବାନ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହନ୍ତି।'
ଭୂଯିଷ୍ଠମ୍ ଋଷୈଃ ଆକୀର୍ଣା ରାଜ ଋଷି ଵର ପାଲିତା । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ପୁରା ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତୁମୁଲୋ ମହାନ୍ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଋଷିମାନେ ଭରିଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେହି ସମୟରେ ଏହି ନଗରରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।'
ସମନ୍ତାନ୍ ନର ନାରୀଣାମ୍ ତମ୍ ଅଦ୍ଯ ନ ଶୃଣୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ହି ସାଯ ଅହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତ୍ଵା ଉପରତୈଃ ନରୈଃ ॥୨-୭୧-
'କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣୁନାହିଁ, କାରଣ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଦିନର ଖେଳଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।'
ସମନ୍ତାତ୍ ଵିପ୍ରଧାଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମମ ଅନ୍ଯଦା । ତାନି ଅଦ୍ଯ ଅନୁରୁଦନ୍ତି ଇଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି କାମିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକ ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି।'
ଅରଣ୍ଯ ଭୂତା ଇଵ ପୁରୀ ସାରଥେ ପ୍ରତିଭାତି ମେ । ନ ହି ଅତ୍ର ଯାନୈଃ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ଗଜୈଃ ନ ଚ ଵାଜିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗୁଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।'
ନିର୍ଯାନ୍ତଃ ଵା ଅଭିଯାନ୍ତଃ ଵା ନର ମୁଖ୍ଯା ଯଥା ପୁରମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ପୁରା ଭାନ୍ତି ମତ୍ତପ୍ରମୁଦିତାନି ଚ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବବତ୍ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବାହାରୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଥିଲା।'
ଜନାନାମ୍ ରତିସମ୍ଯୋଗେଷ୍ଵତ୍ଯନ୍ତଗୁଣଵନ୍ତି ଚ । ତାନ୍ଯେତାନ୍ଯଦ୍ଯ ଵଶ୍ଯାମି ନିରାନନ୍ଦାନି ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମିଳନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରାନନ୍ଦ।'
ସ୍ରସ୍ତପର୍ଣୈରନୁପଥମ୍ ଵିକ୍ରୋଶଦ୍ଭିରିଵ ଦ୍ରୁମୈଃ । ନାଦ୍ଯାପି ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ମତ୍ତାନାମ୍ ମୃଗପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୭୧-
'ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଗଛମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏଠାରେ ମଦମସ୍ତ ବନ୍ୟପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଏଉଁଠି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'
ସମ୍ରକ୍ତାମ୍ ମଧୁରାମ୍ ଵାଣୀମ୍ କଲମ୍ ଵ୍ଯାହରତାମ୍ ବହୁ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁସମ୍ପୃକ୍ତୋ ଧୂପସମ୍ମୂର୍ଚିତୋଽତୁଲଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ମଧୁର ଓ କମଳ କଥାମାନେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିଲା, ଅପୂର୍ବ ଧୂପରେ ମୁଡ଼ିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'
ପ୍ରଵାତି ପଵନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ କିମ୍ ନୁ ନାଦ୍ଯ ଯଥାପୁରମ୍ । ଭେରୀମୃଦଙ୍ଗଵୀଣାନାମ୍ କୋଣସମ୍ଘଟ୍ଟିତଃ ପୁନଃ ॥୨-୭୧-
'ଶୁଭ ପବନ କାହିଁକି ଆଜି ପୂର୍ବବତ୍ ବହୁନାହିଁ, କୋଣାରେ ମିଶିଥିବା ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଆସୁନାହିଁ?'
କିମଦ୍ଯ ଶବ୍ଦୋ ଵିରତଃ ସଦାଽଦୀନଗତିଃ ପୁରା । ଅନିଷ୍ଟାନି ଚ ପାପାନି ପଶ୍ଯାମି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସଦା ଥିଲା, ସେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆଜି କାହିଁକି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ନଗର ଅତି ମନ୍ଦ ଚଳିଛି? ମୁଁ ବହୁତ ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି।'
ନିମିତ୍ତାନି ଅମନୋଜ୍ଞାନି ତେନ ସୀଦତି ତେ ମନଃ । ସର୍ଵଥା କୁଶଲମ୍ ସୂତ ଦୁର୍ଲଭମ୍ ମମ ବନ୍ଧୁଷୁ ॥୨-୭୧-
'ଏହି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି; ସାରଥି, ମୋ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଦୁର୍ଲଭ ଲାଗୁଛି।'
ତଥା ହ୍ଯସତି ସମ୍ମୋହେ ହୃଦଯମ୍ ସୀଦତୀଵ ମେ । ଵିଷଣ୍ଣଃ ଶାନ୍ତହୃଦଯସ୍ତ୍ରସ୍ତଃ ସୁଲୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୭୧-
'ଏପରି ଭ୍ରମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଭାରି ହେଉଛି; ମୁଁ ମନମରା, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ, ଭୟଭିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।'
ଭରତଃ ପ୍ରଵିଵେଶାଶୁ ପୁରୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପାଲିତାମ୍ । ଦ୍ଵାରେଣ ଵୈଜଯନ୍ତେନ ପ୍ରାଵିଶତ୍ ଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନଃ ॥୨-୭୧-
ଭରତ ତୁରନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ରକ୍ଷିତ ଏହି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଯାଇ, ତାଙ୍କର ଯାନ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥୈଃ ଉତ୍ଥାଯ ଵିଜଯମ୍ ପୃଷ୍ଟଃ ତୈଃ ସହିତଃ ଯଯୌ । ସ ତୁ ଅନେକ ଅଗ୍ର ହୃଦଯୋ ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥମ୍ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତମ୍ ଜନମ୍ ॥୨-୭୧-
ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ିଆମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ସହିତ ଭରତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଭରିଥିଲା, ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସୂତମ୍ ଅଶ୍ଵ ପତେଃ କ୍ଲାନ୍ତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତତ୍ର ରାଘଵଃ । କିମହମ୍ ତ୍ଵରଯାନୀତଃ କାରଣେନ ଵିନାନଘ ॥୨-୭୧-
ସେଠାରେ ରାଘବ ଅଶ୍ୱ ଚଳାଇଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ରୀ, କେଉଁ କାରଣରେ ମୁଁ ଏତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି?"
ଅଶୁଭାଶଙ୍କି ହୃଦଯମ୍ ଶୀଲମ୍ ଚ ପତତୀଵ ମେ । ଶ୍ରୁତା ନୋ ଯାଦୃଶାଃ ପୂର୍ଵମ୍ ନୃପତୀନାମ୍ ଵିନାଶନେ ॥୨-୭୧-
"ମୋ ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ଆଶଙ୍କାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ଏପରି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଗରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଥିଲେ।"
ଆକାରାଃ ତାନ୍ ଅହମ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ସାରଥେ । ସମ୍ମାର୍ଜନଵିହୀନାନି ପରୁଷାଣ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୭୧-
"ହେ ସାରଥି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅସଫା ଅଛି, ଏବଂ ସବୁଠାରେ କଠୋରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।"
ଅସମ୍ଯତକଵାଟାନି ଶ୍ରୀଵିହୀନାନି ସର୍ଵଶଃ । ବଲିକର୍ମଵିହୀନାନି ଧୂପସମ୍ମେଦନେନ ଚ ॥୨-୭୧-
"ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଛି, ବଳି ଦେବା କାମ ଅବହେଳିତ, ଏବଂ ଧୂପର ଧୂଆଁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି।"
ଅନାଶିତକୁଟୁମ୍ବାନି ପ୍ରଭାହୀନଜନାନି ଚ । ଅଲକ୍ସ୍ମୀକାନି ପଶ୍ଯାମି କୁଟୁମ୍ବିଭଵନାନ୍ଯହମ୍ ॥୨-୭୧-
"ମୁଁ ଦେଖୁଛି କିଛି ପରିବାର ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଘରଗୁଡ଼ିକ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଅପେତମାଲ୍ଯଶୋଭାନି ଅସମ୍ମୃଷ୍ଟାଜିରାଣି ଚ । ଦେଵାଗାରାଣି ଶୂନ୍ଯାନି ନ ଚାଭାନ୍ତି ଯଥାପୁରମ୍ ॥୨-୭୧-
"ଦେବାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମାଳାର ଶୋଭା ହରାଇଛି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗନା ଅସଫା, ଦେବାଳୟ ଖାଲି ଅଛି, ଏବଂ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପରି ଚମକୁନାହାନ୍ତି।"
ଦେଵତାର୍ଚାଃ ପ୍ରଵିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞ୍ଗୋଷ୍ଠ୍ଯସ୍ତଥାଵିଧାଃ । ମାଲ୍ଯାପଣେଷୁ ରାଜନ୍ତେ ନାଦ୍ଯ ପଣ୍ଯାନି ଵା ତଥା ॥୨-୭୧-
"ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଅର୍ପଣ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ମାଳା ବଜାରରେ ଏବେ ନ ମାଳା ଦେଖାଯାଉଛି, ନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀ।"
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵଣିଜୋଽପ୍ଯଦ୍ଯ ନ ଯଥାପୂର୍ଵମତ୍ରଵୈ । ଧ୍ଯାନସମ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯାଃ ନଷ୍ଟଵ୍ଯାପାରଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥୨-୭୧-
"ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ବ୍ୟାପାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି।"
ଦେଵାଯତନଚୈତ୍ଯେଷୁଦୀନାଃ ପକ୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା ॥୨-୭୧-
"ଦେବାଳୟ ଓ ଚୈତ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।"
ମଲିନମ୍ ଚ ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ ଅକ୍ଷମ୍ ଦୀନମ୍ ଧ୍ଯାନ ପରମ୍ କୃଶମ୍ । ସସ୍ତ୍ରୀ ପୁମ୍ସମ୍ ଚ ପଶ୍ଯାମି ଜନମ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତମ୍ ପୁରେ ॥୨-୭୧-
"ମୁଁ ସହରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଅସଫା, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଏବଂ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ଦେଖୁଛି; ସେମାନେ ଅତି ଆତୁର ଅଛନ୍ତି।"
ଇତି ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭରତଃ ସୂତମ୍ ତମ୍ ଦୀନ ମାନସଃ । ତାନି ଅନିଷ୍ଟାନି ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜ ଗୃହମ୍ ଯଯୌ ॥୨-୭୧-
ଏଭଳି କହି, ଭରତ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦେଖି, ରାଜପାଳିସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତାମ୍ ଶୂନ୍ଯ ଶୃନ୍ଗ ଅଟକ ଵେଶ୍ମ ରଥ୍ଯାମ୍ । ରଜୋ ଅରୁଣ ଦ୍ଵାର କପାଟ ଯନ୍ତ୍ରାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୀମ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁରୀ ପ୍ରକାଶାମ୍ । ଦୁହ୍ଖେନ ସମ୍ପୂର୍ଣତରଃ ବଭୂଵ ॥୨-୭୧-
ଖାଲି ମହଳ ଓ ଟାଙ୍କି, ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା ଲାଲ୍ ଦ୍ୱାର ଓ ଦ୍ୱାରପଟ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ବହୂନି ପଶ୍ଯନ୍ ମନସୋ ଅପ୍ରିଯାଣି । ଯାନି ଅନ୍ନ୍ଯଦା ନ ଅସ୍ଯ ପୁରେ ବଭୂଵୁଃ । ଅଵାକ୍ ଶିରା ଦୀନ ମନା ନହୃଷ୍ଟଃ । ପିତୁର୍ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ଵେଶ୍ମ ॥୨-୭୧-
ଏମିତି ଅନେକ ଅପ୍ରିୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯାହା କେବେ ଏହି ସହରରେ ହୋଇନଥିଲା, ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତରି-ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।