ଭାଗୀରଥୀମ୍ ଦୁଷ୍ପ୍ରତରାମମ୍ଶୁଧାନେ ମହାନଦୀମ୍ । ଉପାଯାଦ୍ରାଘଵସ୍ତୂର୍ଣମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟେ ଵିଶ୍ରୁତେ ପୁରେ ॥୨-୭୧-
ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ଭାଗୀରଥୀ ଏହି ବଡ଼ ଦୁର୍ଜୟ ନଦୀକୁ, ପୂର୍ବପାର ଉପରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ନଗର ନିକଟକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ ଗଙ୍ଗାମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟ୍E ତୀର୍ତ୍ଵେ ସମାଯାତ୍କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାମ୍ । ସବଲସ୍ତାମ୍ ସ ତୀର୍ତ୍ଵାଥ ସମାଯାଦ୍ଧର୍ମଵର୍ଧନମ୍ ॥୨-୭୧-
ପୂର୍ବପାର ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପରେ ସେନା ସହ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମବର୍ଦ୍ଧନକୁ ଗଲେ।
ତୋରଣମ୍ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧେନ ଜମ୍ବୂ ପ୍ରସ୍ଥମ୍ ଉପାଗମତ୍ । ଵରୂଥମ୍ ଚ ଯଯୌ ରମ୍ଯମ୍ ଗ୍ରାମମ୍ ଦଶରଥ ଆତ୍ମଜଃ ॥୨-୭୧-
ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦେଖି, ସେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥକୁ ଆସିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରମ୍ୟ ଭାବରେ ବରୂଥ ଗ୍ରାମକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ରମ୍ଯେ ଵନେ ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ଅସୌ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ଯଯୌ । ଉଦ୍ଯାନମ୍ ଉଜ୍ଜିହାନାଯାଃ ପ୍ରିଯକା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ॥୨-୭୧-
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଅଟବଣୀରେ ବାସ କରି, ସେ ପ୍ରିୟକା ଗଛ ଥିବା ଉଜ୍ଜିହାନା ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ସାଲାମ୍ସ୍ ତୁ ପ୍ରିଯକାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଵାଜିନଃ । ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଭରତଃ ଵାହିନୀମ୍ ତ୍ଵରିତଃ ଯଯୌ ॥୨-୭୧-
ପ୍ରିୟକା ସାଳ ଗଛ ପହଞ୍ଚି, ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଭରତ ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ତ୍ୱରିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵ ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ତ୍ଵା ଚ ଉତ୍ତାନକାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଅନ୍ଯା ନଦୀଃ ଚ ଵିଵିଧାଃ ପାର୍ଵତୀଯୈଅଃ ତୁରମ୍ ଗମୈଃ ॥୨-୭୧-
ସମସ୍ତ ତୀରେ ବାସ କରି, ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ିଆ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହସ୍ତି ପୃଷ୍ଠକମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କୁଟିକାମ୍ ଅତ୍ଯଵର୍ତତ । ତତାର ଚ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଲୌହିତ୍ଯେ ସ କପୀଵତୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ହାତୀ ପଛରେ ଥିବା ଛୋଟ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଭରତ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀକୁ କପିବଟ ଠାରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏକ ସାଲେ ସ୍ଥାଣୁମତୀମ୍ ଵିନତେ ଗୋମତୀମ୍ ନଦୀମ୍ । କଲିନ୍ଗ ନଗରେ ଚ ଅପି ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଲ ଵନମ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ସେ ଏକସାଲ ନଦୀ, ବିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଲ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଭରତଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗଚ୍ଚତ୍ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନଃ । ଵନମ୍ ଚ ସମତୀତ୍ଯ ଆଶୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ଅରୁଣ ଉଦଯେ ॥୨-୭୧-
ଭରତଙ୍କର ଯାନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତିନି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସି, ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭୋରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ନିର୍ମିତାମ୍ ସ ଦଦର୍ଶ ହ । ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସପ୍ତ ରାତ୍ର ଉଷିଟଃ ପଥି ॥୨-୭୧-
ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ, ସପ୍ତ ରାତି ପଥରେ କାଟି, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦେଖିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଅଗ୍ରତଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥେ ସାରଥିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଷା ନ ଅତିପ୍ରତୀତା ମେ ପୁଣ୍ଯ ଉଦ୍ଯାନା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥୨-୭୧-
ଅଗ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳି ନଗର ମୋତେ ଚିହ୍ନା ଲାଗୁନାହିଁ।'
ଅଯୋଧ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂରାତ୍ ସାରଥେ ପାଣ୍ଡୁ ମୃତ୍ତିକା । ଯଜ୍ଵଭିର୍ ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନୈଃ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ଵେଦ ପାରଗୈଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଠାର ମାଟି ହଳଦିଆ ଓ ଏଠାରେ ଗୁଣବାନ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହନ୍ତି।'
ଭୂଯିଷ୍ଠମ୍ ଋଷୈଃ ଆକୀର୍ଣା ରାଜ ଋଷି ଵର ପାଲିତା । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ପୁରା ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତୁମୁଲୋ ମହାନ୍ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଋଷିମାନେ ଭରିଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେହି ସମୟରେ ଏହି ନଗରରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।'
ସମନ୍ତାନ୍ ନର ନାରୀଣାମ୍ ତମ୍ ଅଦ୍ଯ ନ ଶୃଣୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ହି ସାଯ ଅହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତ୍ଵା ଉପରତୈଃ ନରୈଃ ॥୨-୭୧-
'କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣୁନାହିଁ, କାରଣ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଦିନର ଖେଳଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।'
ସମନ୍ତାତ୍ ଵିପ୍ରଧାଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମମ ଅନ୍ଯଦା । ତାନି ଅଦ୍ଯ ଅନୁରୁଦନ୍ତି ଇଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି କାମିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକ ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି।'
ଅରଣ୍ଯ ଭୂତା ଇଵ ପୁରୀ ସାରଥେ ପ୍ରତିଭାତି ମେ । ନ ହି ଅତ୍ର ଯାନୈଃ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ଗଜୈଃ ନ ଚ ଵାଜିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗୁଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।'
ନିର୍ଯାନ୍ତଃ ଵା ଅଭିଯାନ୍ତଃ ଵା ନର ମୁଖ୍ଯା ଯଥା ପୁରମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ପୁରା ଭାନ୍ତି ମତ୍ତପ୍ରମୁଦିତାନି ଚ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବବତ୍ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବାହାରୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଥିଲା।'
ଜନାନାମ୍ ରତିସମ୍ଯୋଗେଷ୍ଵତ୍ଯନ୍ତଗୁଣଵନ୍ତି ଚ । ତାନ୍ଯେତାନ୍ଯଦ୍ଯ ଵଶ୍ଯାମି ନିରାନନ୍ଦାନି ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମିଳନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରାନନ୍ଦ।'
ସ୍ରସ୍ତପର୍ଣୈରନୁପଥମ୍ ଵିକ୍ରୋଶଦ୍ଭିରିଵ ଦ୍ରୁମୈଃ । ନାଦ୍ଯାପି ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ମତ୍ତାନାମ୍ ମୃଗପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୭୧-
'ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଗଛମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏଠାରେ ମଦମସ୍ତ ବନ୍ୟପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଏଉଁଠି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'
ସମ୍ରକ୍ତାମ୍ ମଧୁରାମ୍ ଵାଣୀମ୍ କଲମ୍ ଵ୍ଯାହରତାମ୍ ବହୁ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁସମ୍ପୃକ୍ତୋ ଧୂପସମ୍ମୂର୍ଚିତୋଽତୁଲଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ମଧୁର ଓ କମଳ କଥାମାନେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିଲା, ଅପୂର୍ବ ଧୂପରେ ମୁଡ଼ିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'
ପ୍ରଵାତି ପଵନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ କିମ୍ ନୁ ନାଦ୍ଯ ଯଥାପୁରମ୍ । ଭେରୀମୃଦଙ୍ଗଵୀଣାନାମ୍ କୋଣସମ୍ଘଟ୍ଟିତଃ ପୁନଃ ॥୨-୭୧-
'ଶୁଭ ପବନ କାହିଁକି ଆଜି ପୂର୍ବବତ୍ ବହୁନାହିଁ, କୋଣାରେ ମିଶିଥିବା ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଆସୁନାହିଁ?'
କିମଦ୍ଯ ଶବ୍ଦୋ ଵିରତଃ ସଦାଽଦୀନଗତିଃ ପୁରା । ଅନିଷ୍ଟାନି ଚ ପାପାନି ପଶ୍ଯାମି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସଦା ଥିଲା, ସେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆଜି କାହିଁକି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ନଗର ଅତି ମନ୍ଦ ଚଳିଛି? ମୁଁ ବହୁତ ଅଶୁଭ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖୁଛି।'
ନିମିତ୍ତାନି ଅମନୋଜ୍ଞାନି ତେନ ସୀଦତି ତେ ମନଃ । ସର୍ଵଥା କୁଶଲମ୍ ସୂତ ଦୁର୍ଲଭମ୍ ମମ ବନ୍ଧୁଷୁ ॥୨-୭୧-
'ଏହି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି; ସାରଥି, ମୋ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଦୁର୍ଲଭ ଲାଗୁଛି।'
ତଥା ହ୍ଯସତି ସମ୍ମୋହେ ହୃଦଯମ୍ ସୀଦତୀଵ ମେ । ଵିଷଣ୍ଣଃ ଶାନ୍ତହୃଦଯସ୍ତ୍ରସ୍ତଃ ସୁଲୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୭୧-
'ଏପରି ଭ୍ରମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଭାରି ହେଉଛି; ମୁଁ ମନମରା, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ, ଭୟଭିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।'
ଭରତଃ ପ୍ରଵିଵେଶାଶୁ ପୁରୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପାଲିତାମ୍ । ଦ୍ଵାରେଣ ଵୈଜଯନ୍ତେନ ପ୍ରାଵିଶତ୍ ଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନଃ ॥୨-୭୧-
ଭରତ ତୁରନ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ରକ୍ଷିତ ଏହି ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଯାଇ, ତାଙ୍କର ଯାନ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥୈଃ ଉତ୍ଥାଯ ଵିଜଯମ୍ ପୃଷ୍ଟଃ ତୈଃ ସହିତଃ ଯଯୌ । ସ ତୁ ଅନେକ ଅଗ୍ର ହୃଦଯୋ ଦ୍ଵାହ୍ସ୍ଥମ୍ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତମ୍ ଜନମ୍ ॥୨-୭୧-
ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ିଆମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତିବା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ସହିତ ଭରତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଭରିଥିଲା, ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ସୂତମ୍ ଅଶ୍ଵ ପତେଃ କ୍ଲାନ୍ତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତତ୍ର ରାଘଵଃ । କିମହମ୍ ତ୍ଵରଯାନୀତଃ କାରଣେନ ଵିନାନଘ ॥୨-୭୧-
ସେଠାରେ ରାଘବ ଅଶ୍ୱ ଚଳାଇଥିବା କ୍ଲାନ୍ତ ସାରଥିକୁ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ତ୍ରୀ, କେଉଁ କାରଣରେ ମୁଁ ଏତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି?"
ଅଶୁଭାଶଙ୍କି ହୃଦଯମ୍ ଶୀଲମ୍ ଚ ପତତୀଵ ମେ । ଶ୍ରୁତା ନୋ ଯାଦୃଶାଃ ପୂର୍ଵମ୍ ନୃପତୀନାମ୍ ଵିନାଶନେ ॥୨-୭୧-
"ମୋ ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ଆଶଙ୍କାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ଏପରି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଆଗରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଥିଲେ।"
ଆକାରାଃ ତାନ୍ ଅହମ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଇହ ପଶ୍ଯାମି ସାରଥେ । ସମ୍ମାର୍ଜନଵିହୀନାନି ପରୁଷାଣ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ ॥୨-୭୧-
"ହେ ସାରଥି, ମୁଁ ଏଠାରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅସଫା ଅଛି, ଏବଂ ସବୁଠାରେ କଠୋରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।"
ଅସମ୍ଯତକଵାଟାନି ଶ୍ରୀଵିହୀନାନି ସର୍ଵଶଃ । ବଲିକର୍ମଵିହୀନାନି ଧୂପସମ୍ମେଦନେନ ଚ ॥୨-୭୧-
"ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଛି, ବଳି ଦେବା କାମ ଅବହେଳିତ, ଏବଂ ଧୂପର ଧୂଆଁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି।"