ବଲେନ ଗୁପ୍ତଃ ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ସହ ଆର୍ଯକସ୍ଯ ଆତ୍ମ ସମୈଃ ଅମାତ୍ଯୈଃ । ଆଦାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଅପେତ ଶତ୍ରୁର୍ । ଗୃହାତ୍ ଯଯୌ ସିଦ୍ଧୈଵ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକାତ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଆର୍ୟକଙ୍କ ସମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଶତ୍ରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଘରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି।
thumb|ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଏଠି ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ରାଜ ଗୃହାତ୍ ଅଭିନିର୍ଯାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତତଃ ସୁଦାମାମ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସମ୍ତୀର୍ଵାଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମୁହଁ ସାଜି ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଲେ; ପରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହ୍ଲାଦିନୀମ୍ ଦୂର ପାରାମ୍ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସ୍ରୋତଃ ତରନ୍ଗିଣୀମ୍ । ଶତଦ୍ରୂମ୍ ଅତରତ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦୀମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନଃ ॥୨-୭୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୂର ଅପାର ପାର ଓ ପଛକୁ ବହୁଥିବା ତରଙ୍ଗିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏଲ ଧାନେ ନଦୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ଅପର ପର୍ପଟାନ୍ । ଶିଲାମ୍ ଆକୁର୍ଵତୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵାଆଗ୍ନେଯମ୍ ଶଲ୍ଯ କର୍ତନମ୍ ॥୨-୭୧-
ଏଳାଧାନା ନଦୀ ଚାଲି ଅପର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପଥର ଭରା ରାସ୍ତା ଓ ଅଗ୍ନିମୟ ଶରକଟା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ସତ୍ଯ ସମ୍ଧଃ ଶୁଚିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଃ ଶିଲା ଵହାମ୍ । ଅତ୍ଯଯାତ୍ ସ ମହା ଶୈଲାନ୍ ଵନମ୍ ଚୈତ୍ର ରଥମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୧-
ସତ୍ୟବାନ୍, ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ପଥର ବୋହୁଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରବନ ପ୍ରତି ଚଲିଗଲେ।
ସରସ୍ଵତୀମ୍ ଚ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଚ ଉଗ୍ମେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଚ । ଉତ୍ତରମ୍ ଵୀରମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଭାରୁଣ୍ଡମ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଵନମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉତ୍ତର ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅଟବଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵେଗିନୀମ୍ ଚ କୁଲିନ୍ଗ ଆଖ୍ଯାମ୍ ହ୍ରାଦିନୀମ୍ ପର୍ଵତ ଆଵୃତାମ୍ । ଯମୁନାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସମ୍ତୀର୍ଣୋ ବଲମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ପର୍ବତ ଘେରା, ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହୁଥିବା, କୁଳିଙ୍ଗ ନାମକ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଶୀତୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗାତ୍ରାଣି କ୍ଲାନ୍ତାନ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଵାଜିନଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରାଯାତ୍ ଆଦାଯ ଚ ଉଦକମ୍ ॥୨-୭୧-
ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୀତଳ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପାଣି ପିଇ, ଜଳ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ମହା ଅରଣ୍ଯମ୍ ଅନଭୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପସେଵିତମ୍ । ଭଦ୍ରଃ ଭଦ୍ରେଣ ଯାନେନ ମାରୁତଃ ଖମ୍ ଇଵ ଅତ୍ଯଯାତ୍ ॥୨-୭୧-
ରାଜପୁତ୍ର ଏହି ବିରଳ ଯାତ୍ରା କରାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ଅଟବଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ, ଭଲ ଯାନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ, ପବନ ମାନେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଥିବା ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଭାଗୀରଥୀମ୍ ଦୁଷ୍ପ୍ରତରାମମ୍ଶୁଧାନେ ମହାନଦୀମ୍ । ଉପାଯାଦ୍ରାଘଵସ୍ତୂର୍ଣମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟେ ଵିଶ୍ରୁତେ ପୁରେ ॥୨-୭୧-
ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ଭାଗୀରଥୀ ଏହି ବଡ଼ ଦୁର୍ଜୟ ନଦୀକୁ, ପୂର୍ବପାର ଉପରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ନଗର ନିକଟକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ ଗଙ୍ଗାମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟ୍E ତୀର୍ତ୍ଵେ ସମାଯାତ୍କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାମ୍ । ସବଲସ୍ତାମ୍ ସ ତୀର୍ତ୍ଵାଥ ସମାଯାଦ୍ଧର୍ମଵର୍ଧନମ୍ ॥୨-୭୧-
ପୂର୍ବପାର ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପରେ ସେନା ସହ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମବର୍ଦ୍ଧନକୁ ଗଲେ।
ତୋରଣମ୍ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧେନ ଜମ୍ବୂ ପ୍ରସ୍ଥମ୍ ଉପାଗମତ୍ । ଵରୂଥମ୍ ଚ ଯଯୌ ରମ୍ଯମ୍ ଗ୍ରାମମ୍ ଦଶରଥ ଆତ୍ମଜଃ ॥୨-୭୧-
ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦେଖି, ସେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥକୁ ଆସିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରମ୍ୟ ଭାବରେ ବରୂଥ ଗ୍ରାମକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ରମ୍ଯେ ଵନେ ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ଅସୌ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ଯଯୌ । ଉଦ୍ଯାନମ୍ ଉଜ୍ଜିହାନାଯାଃ ପ୍ରିଯକା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ॥୨-୭୧-
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଅଟବଣୀରେ ବାସ କରି, ସେ ପ୍ରିୟକା ଗଛ ଥିବା ଉଜ୍ଜିହାନା ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ସାଲାମ୍ସ୍ ତୁ ପ୍ରିଯକାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଵାଜିନଃ । ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଭରତଃ ଵାହିନୀମ୍ ତ୍ଵରିତଃ ଯଯୌ ॥୨-୭୧-
ପ୍ରିୟକା ସାଳ ଗଛ ପହଞ୍ଚି, ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଭରତ ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ତ୍ୱରିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵ ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ତ୍ଵା ଚ ଉତ୍ତାନକାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଅନ୍ଯା ନଦୀଃ ଚ ଵିଵିଧାଃ ପାର୍ଵତୀଯୈଅଃ ତୁରମ୍ ଗମୈଃ ॥୨-୭୧-
ସମସ୍ତ ତୀରେ ବାସ କରି, ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ିଆ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହସ୍ତି ପୃଷ୍ଠକମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କୁଟିକାମ୍ ଅତ୍ଯଵର୍ତତ । ତତାର ଚ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଲୌହିତ୍ଯେ ସ କପୀଵତୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ହାତୀ ପଛରେ ଥିବା ଛୋଟ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଭରତ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀକୁ କପିବଟ ଠାରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏକ ସାଲେ ସ୍ଥାଣୁମତୀମ୍ ଵିନତେ ଗୋମତୀମ୍ ନଦୀମ୍ । କଲିନ୍ଗ ନଗରେ ଚ ଅପି ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଲ ଵନମ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ସେ ଏକସାଲ ନଦୀ, ବିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଲ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଭରତଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗଚ୍ଚତ୍ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନଃ । ଵନମ୍ ଚ ସମତୀତ୍ଯ ଆଶୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ଅରୁଣ ଉଦଯେ ॥୨-୭୧-
ଭରତଙ୍କର ଯାନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତିନି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସି, ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭୋରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ନିର୍ମିତାମ୍ ସ ଦଦର୍ଶ ହ । ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସପ୍ତ ରାତ୍ର ଉଷିଟଃ ପଥି ॥୨-୭୧-
ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ, ସପ୍ତ ରାତି ପଥରେ କାଟି, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦେଖିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଅଗ୍ରତଃ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥେ ସାରଥିମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଷା ନ ଅତିପ୍ରତୀତା ମେ ପୁଣ୍ଯ ଉଦ୍ଯାନା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥୨-୭୧-
ଅଗ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳି ନଗର ମୋତେ ଚିହ୍ନା ଲାଗୁନାହିଁ।'
ଅଯୋଧ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂରାତ୍ ସାରଥେ ପାଣ୍ଡୁ ମୃତ୍ତିକା । ଯଜ୍ଵଭିର୍ ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନୈଃ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ଵେଦ ପାରଗୈଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଠାର ମାଟି ହଳଦିଆ ଓ ଏଠାରେ ଗୁଣବାନ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରହନ୍ତି।'
ଭୂଯିଷ୍ଠମ୍ ଋଷୈଃ ଆକୀର୍ଣା ରାଜ ଋଷି ଵର ପାଲିତା । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମ୍ ପୁରା ଶବ୍ଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତୁମୁଲୋ ମହାନ୍ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଋଷିମାନେ ଭରିଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେହି ସମୟରେ ଏହି ନଗରରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।'
ସମନ୍ତାନ୍ ନର ନାରୀଣାମ୍ ତମ୍ ଅଦ୍ଯ ନ ଶୃଣୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ହି ସାଯ ଅହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତ୍ଵା ଉପରତୈଃ ନରୈଃ ॥୨-୭୧-
'କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣୁନାହିଁ, କାରଣ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଦିନର ଖେଳଶେଷରେ ଲୋକମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି।'
ସମନ୍ତାତ୍ ଵିପ୍ରଧାଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମମ ଅନ୍ଯଦା । ତାନି ଅଦ୍ଯ ଅନୁରୁଦନ୍ତି ଇଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି କାମିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକ ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି।'
ଅରଣ୍ଯ ଭୂତା ଇଵ ପୁରୀ ସାରଥେ ପ୍ରତିଭାତି ମେ । ନ ହି ଅତ୍ର ଯାନୈଃ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ଗଜୈଃ ନ ଚ ଵାଜିଭିଃ ॥୨-୭୧-
'ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗୁଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।'
ନିର୍ଯାନ୍ତଃ ଵା ଅଭିଯାନ୍ତଃ ଵା ନର ମୁଖ୍ଯା ଯଥା ପୁରମ୍ । ଉଦ୍ଯାନାନି ପୁରା ଭାନ୍ତି ମତ୍ତପ୍ରମୁଦିତାନି ଚ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବବତ୍ ମୁଖ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବାହାରୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଥିଲା।'
ଜନାନାମ୍ ରତିସମ୍ଯୋଗେଷ୍ଵତ୍ଯନ୍ତଗୁଣଵନ୍ତି ଚ । ତାନ୍ଯେତାନ୍ଯଦ୍ଯ ଵଶ୍ଯାମି ନିରାନନ୍ଦାନି ସର୍ଵଶଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ମିଳନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିରାନନ୍ଦ।'
ସ୍ରସ୍ତପର୍ଣୈରନୁପଥମ୍ ଵିକ୍ରୋଶଦ୍ଭିରିଵ ଦ୍ରୁମୈଃ । ନାଦ୍ଯାପି ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ମତ୍ତାନାମ୍ ମୃଗପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୭୧-
'ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଗଛମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏଠାରେ ମଦମସ୍ତ ବନ୍ୟପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଏଉଁଠି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'
ସମ୍ରକ୍ତାମ୍ ମଧୁରାମ୍ ଵାଣୀମ୍ କଲମ୍ ଵ୍ଯାହରତାମ୍ ବହୁ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁସମ୍ପୃକ୍ତୋ ଧୂପସମ୍ମୂର୍ଚିତୋଽତୁଲଃ ॥୨-୭୧-
'ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ମଧୁର ଓ କମଳ କଥାମାନେ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିଲା, ଅପୂର୍ବ ଧୂପରେ ମୁଡ଼ିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।'