ରୁକ୍ମ ନିଷ୍କ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଷୋଡଶ ଅଶ୍ଵ ଶତାନି ଚ । ସତ୍କୃତ୍ଯ କୈକେଯୀ ପୁତ୍ରମ୍ କେକଯୋ ଧନମ୍ ଆଦିଶତ୍ ॥୨-୭୦-
କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, କେକୟ ରାଜା ଦୁଇ ହଜାର ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଓ ଶୋଳ ଶତ ଘୋଡ଼ା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ।
ତଥା ଅମାତ୍ଯାନ୍ ଅଭିପ୍ରେତାନ୍ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯାମଃ ଚ ଗୁଣ ଅନ୍ଵିତାନ୍ । ଦଦାଵ୍ ଅଶ୍ଵ ପତିଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଭରତାଯ ଅନୁଯାଯିନଃ ॥୨-୭୦-
ସେପରି, ଘୋଡ଼ାମାଳିକ ରାଜା ଭରତଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଗୁଣବାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦାନ କଲେ।
ଐରାଵତାନ୍ ଐନ୍ଦ୍ର ଶିରାନ୍ ନାଗାନ୍ ଵୈ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନାନ୍ । ଖରାନ୍ ଶୀଘ୍ରାନ୍ ସୁସମ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ ମାତୁଲୋ ଅସ୍ମୈ ଧନମ୍ ଦଦୌ ॥୨-୭୦-
ତାଙ୍କର ମାମା ଏଇରାବତ ବଂଶର, ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ହାତୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନ ଭଲ ଯୁକ୍ତ ଖଚ୍ଚର ଧନ ସ୍ୱରୂପ ଦେଲେ।
ଅନ୍ତଃ ପୁରେ ଅତିସମ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵ୍ଯାଘ୍ର ଵୀର୍ଯ ବଲ ଅନ୍ଵିତାନ୍ । ଦମ୍ଷ୍ଟ୍ର ଆଯୁଧାନ୍ ମହା କାଯାନ୍ ଶୁନଃ ଚ ଉପାଯନମ୍ ଦଦୌ ॥୨-୭୦-
ପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ଲାଲିତ ଓ ବଘ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଓ ବଳ ଥିବା, ଦାନ୍ତ ହସ୍ତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା କୁକୁରମାନେ ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଲେ।
ସ ମାତାମହମ୍ ଆପୃଚ୍ଚ୍ଯ ମାତୁଲମ୍ ଚ ଯୁଧା ଜିତମ୍ । ରଥମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଭରତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତଃ ଯଯୌ ॥୨-୭୦-
ମାମା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିବା ମାମାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ରଥ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ବଭୂଵ ହ୍ଯସ୍ଯ ହୃଦତେ ଚିନ୍ତା ସୁମହତୀ ତଦା । ତ୍ଵରଯା ଚାପି ଦୂତାନାମ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯାପି ଚ ଦର୍ଶନାତ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ସମୟରେ, ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାଇବା ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ସ ସ୍ଵଵେଶ୍ମାଭ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ନରନାଗଶ୍ଵସମ୍ଵୃତମ୍ । ପ୍ରପେଦେ ସୁମହଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ ରାଜମାର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ନିଜ ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ଲୋକ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ରାଜପଥକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଭ୍ଯତୀତ୍ଯ ତତୋଽପଶ୍ଯଦନ୍ତଃ ପୁରମୁଦାରଧୀଃ । ତତସ୍ତଦ୍ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନାଵିଵେଶାନିଵାରିତଃ ॥୨-୭୦-
ଏପରି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଉଦାରମନା ଭରତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଅନାବରୋଧରେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ମାତା ମହମାପୃଚ୍ଚ୍ଯ ମାତୁଲମ୍ ଚ ଯୁଧାଜିତମ୍ । ରଥମାରୁହ୍ଯ ଭରତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସହିତୋ ଯଯୌ ॥୨-୭୦-
ସେ ମାଆ ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଭରତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ରଥାନ୍ ମଣ୍ଡଲ ଚକ୍ରାମଃ ଚ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ପରଃ ଶତମ୍ । ଉଷ୍ଟ୍ର ଗୋ ଅଶ୍ଵ ଖରୈଃ ଭୃତ୍ଯା ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ଵଯୁଃ ॥୨-୭୦-
ଗୋଲାକାର ଚକା ଥିବା ଶତାଧିକ ରଥ ଯୋଗାଇ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚର ଚଢ଼ି ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ବଲେନ ଗୁପ୍ତଃ ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ସହ ଆର୍ଯକସ୍ଯ ଆତ୍ମ ସମୈଃ ଅମାତ୍ଯୈଃ । ଆଦାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଅପେତ ଶତ୍ରୁର୍ । ଗୃହାତ୍ ଯଯୌ ସିଦ୍ଧୈଵ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକାତ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଆର୍ୟକଙ୍କ ସମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଶତ୍ରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଘରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି।
thumb|ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଏଠି ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ରାଜ ଗୃହାତ୍ ଅଭିନିର୍ଯାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତତଃ ସୁଦାମାମ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସମ୍ତୀର୍ଵାଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମୁହଁ ସାଜି ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଲେ; ପରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହ୍ଲାଦିନୀମ୍ ଦୂର ପାରାମ୍ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସ୍ରୋତଃ ତରନ୍ଗିଣୀମ୍ । ଶତଦ୍ରୂମ୍ ଅତରତ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦୀମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନଃ ॥୨-୭୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୂର ଅପାର ପାର ଓ ପଛକୁ ବହୁଥିବା ତରଙ୍ଗିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏଲ ଧାନେ ନଦୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ଅପର ପର୍ପଟାନ୍ । ଶିଲାମ୍ ଆକୁର୍ଵତୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵାଆଗ୍ନେଯମ୍ ଶଲ୍ଯ କର୍ତନମ୍ ॥୨-୭୧-
ଏଳାଧାନା ନଦୀ ଚାଲି ଅପର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପଥର ଭରା ରାସ୍ତା ଓ ଅଗ୍ନିମୟ ଶରକଟା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ସତ୍ଯ ସମ୍ଧଃ ଶୁଚିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଃ ଶିଲା ଵହାମ୍ । ଅତ୍ଯଯାତ୍ ସ ମହା ଶୈଲାନ୍ ଵନମ୍ ଚୈତ୍ର ରଥମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୧-
ସତ୍ୟବାନ୍, ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ପଥର ବୋହୁଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରବନ ପ୍ରତି ଚଲିଗଲେ।
ସରସ୍ଵତୀମ୍ ଚ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଚ ଉଗ୍ମେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଚ । ଉତ୍ତରମ୍ ଵୀରମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଭାରୁଣ୍ଡମ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଵନମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉତ୍ତର ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅଟବଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵେଗିନୀମ୍ ଚ କୁଲିନ୍ଗ ଆଖ୍ଯାମ୍ ହ୍ରାଦିନୀମ୍ ପର୍ଵତ ଆଵୃତାମ୍ । ଯମୁନାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସମ୍ତୀର୍ଣୋ ବଲମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ପର୍ବତ ଘେରା, ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହୁଥିବା, କୁଳିଙ୍ଗ ନାମକ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଶୀତୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗାତ୍ରାଣି କ୍ଲାନ୍ତାନ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଵାଜିନଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରାଯାତ୍ ଆଦାଯ ଚ ଉଦକମ୍ ॥୨-୭୧-
ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୀତଳ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପାଣି ପିଇ, ଜଳ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ମହା ଅରଣ୍ଯମ୍ ଅନଭୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପସେଵିତମ୍ । ଭଦ୍ରଃ ଭଦ୍ରେଣ ଯାନେନ ମାରୁତଃ ଖମ୍ ଇଵ ଅତ୍ଯଯାତ୍ ॥୨-୭୧-
ରାଜପୁତ୍ର ଏହି ବିରଳ ଯାତ୍ରା କରାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ଅଟବଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ, ଭଲ ଯାନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ, ପବନ ମାନେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଥିବା ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଭାଗୀରଥୀମ୍ ଦୁଷ୍ପ୍ରତରାମମ୍ଶୁଧାନେ ମହାନଦୀମ୍ । ଉପାଯାଦ୍ରାଘଵସ୍ତୂର୍ଣମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟେ ଵିଶ୍ରୁତେ ପୁରେ ॥୨-୭୧-
ରାଘବ ତୁରନ୍ତ ଭାଗୀରଥୀ ଏହି ବଡ଼ ଦୁର୍ଜୟ ନଦୀକୁ, ପୂର୍ବପାର ଉପରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ନଗର ନିକଟକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସ ଗଙ୍ଗାମ୍ ପ୍ରାଗ୍ଵଟ୍E ତୀର୍ତ୍ଵେ ସମାଯାତ୍କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାମ୍ । ସବଲସ୍ତାମ୍ ସ ତୀର୍ତ୍ଵାଥ ସମାଯାଦ୍ଧର୍ମଵର୍ଧନମ୍ ॥୨-୭୧-
ପୂର୍ବପାର ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପରେ ସେନା ସହ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମବର୍ଦ୍ଧନକୁ ଗଲେ।
ତୋରଣମ୍ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧେନ ଜମ୍ବୂ ପ୍ରସ୍ଥମ୍ ଉପାଗମତ୍ । ଵରୂଥମ୍ ଚ ଯଯୌ ରମ୍ଯମ୍ ଗ୍ରାମମ୍ ଦଶରଥ ଆତ୍ମଜଃ ॥୨-୭୧-
ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଦେଖି, ସେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥକୁ ଆସିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରମ୍ୟ ଭାବରେ ବରୂଥ ଗ୍ରାମକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ରମ୍ଯେ ଵନେ ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ଅସୌ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ଯଯୌ । ଉଦ୍ଯାନମ୍ ଉଜ୍ଜିହାନାଯାଃ ପ୍ରିଯକା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ॥୨-୭୧-
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଅଟବଣୀରେ ବାସ କରି, ସେ ପ୍ରିୟକା ଗଛ ଥିବା ଉଜ୍ଜିହାନା ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ସାଲାମ୍ସ୍ ତୁ ପ୍ରିଯକାନ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରାନ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଵାଜିନଃ । ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଅଥ ଭରତଃ ଵାହିନୀମ୍ ତ୍ଵରିତଃ ଯଯୌ ॥୨-୭୧-
ପ୍ରିୟକା ସାଳ ଗଛ ପହଞ୍ଚି, ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଭରତ ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ତ୍ୱରିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଵାସମ୍ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵ ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ତ୍ଵା ଚ ଉତ୍ତାନକାମ୍ ନଦୀମ୍ । ଅନ୍ଯା ନଦୀଃ ଚ ଵିଵିଧାଃ ପାର୍ଵତୀଯୈଅଃ ତୁରମ୍ ଗମୈଃ ॥୨-୭୧-
ସମସ୍ତ ତୀରେ ବାସ କରି, ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ିଆ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହସ୍ତି ପୃଷ୍ଠକମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କୁଟିକାମ୍ ଅତ୍ଯଵର୍ତତ । ତତାର ଚ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଲୌହିତ୍ଯେ ସ କପୀଵତୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ହାତୀ ପଛରେ ଥିବା ଛୋଟ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ଭରତ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀକୁ କପିବଟ ଠାରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏକ ସାଲେ ସ୍ଥାଣୁମତୀମ୍ ଵିନତେ ଗୋମତୀମ୍ ନଦୀମ୍ । କଲିନ୍ଗ ନଗରେ ଚ ଅପି ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଲ ଵନମ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ସେ ଏକସାଲ ନଦୀ, ବିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଲ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଭରତଃ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଗଚ୍ଚତ୍ ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନଃ । ଵନମ୍ ଚ ସମତୀତ୍ଯ ଆଶୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ଅରୁଣ ଉଦଯେ ॥୨-୭୧-
ଭରତଙ୍କର ଯାନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତିନି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସି, ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭୋରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ନିର୍ମିତାମ୍ ସ ଦଦର୍ଶ ହ । ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ ପୁରୁଷ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସପ୍ତ ରାତ୍ର ଉଷିଟଃ ପଥି ॥୨-୭୧-
ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ, ସପ୍ତ ରାତି ପଥରେ କାଟି, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦେଖିଲେ।