ଆତ୍ମ କାମା ସଦା ଚଣ୍ଡୀ କ୍ରୋଧନା ପ୍ରାଜ୍ଞ ମାନିନୀ । ଅରୋଗା ଚ ଅପି କୈକେଯୀ ମାତା ମେ କିମ୍ ଉଵାଚ ହ ॥୨-୭୦-
ମୋର ମାଆ କୈକେୟୀ, ସଦା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳନ୍ତି, ତୀବ୍ର ସ୍ୱଭାବର, ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧିନୀ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଏବଂ ଗର୍ବିତା, ସେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମୋତେ କଣ କହିଥିଲେ?
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତାଃ ତୁ ତେ ଦୂତା ଭରତେନ ମହାତ୍ମନା । ଊଚୁଃ ସମ୍ପ୍ରଶ୍ରିତମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ତମ୍ ଭରତମ୍ ତଦା ॥୨-୭୦-
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ସେହି ଦୂତମାନେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଏହି କଥା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁଶଲାଃ ତେ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ର ଯେଷାମ୍ କୁଶଲମ୍ ଇଚ୍ଚସି । ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ତ୍ଵାମ୍ ଵୃଣୁତେ ପଦ୍ମା ଯୁଜ୍ଯତାମ୍ ଚାପି ତେ ରକଃ ॥୨-୭୦-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଭଲ ଅଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀ ଏବଂ ପଦ୍ମା ଆପଣଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନ୍ତି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ।
ଭରତଃ ଚ ଅପି ତାନ୍ ଦୂତାନ୍ ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ଅଭ୍ଯଭାଷତ । ଆପୃଚ୍ଚେ ଅହମ୍ ମହା ରାଜମ୍ ଦୂତାଃ ସମ୍ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥୨-୭୦-
ଦୂତମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଭରତ କହିଲେ: 'ମୁଁ ମହାରାଜଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେବି; ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାଇ ଚାଲିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ତାନ୍ ଦୂତାନ୍ ଭରତଃ ପାର୍ଥିଵ ଆତ୍ମଜଃ । ଦୂତୈଃ ସମ୍ଚୋଦିତଃ ଵାକ୍ଯମ୍ ମାତାମହମ୍ ଉଵାଚ ହ ॥୨-୭୦-
ଏପରି ଦୂତମାନେଠାରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜପୁତ୍ର ଭରତ ସେମାନଙ୍କୁ କଥା କହିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କଲେ।
ରାଜନ୍ ପିତୁର୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ସକାଶମ୍ ଦୂତ ଚୋଦିତଃ । ପୁନର୍ ଅପି ଅହମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ଯଦା ମେ ତ୍ଵମ୍ ସ୍ମରିଷ୍ଯସି ॥୨-୭୦-
'ମହାରାଜ, ଦୂତମାନେ ମୋତେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି; ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ପୁଣି ମୁଁ ଆସିବି।'
ଭରତେନ ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ତୁ ନୃପୋ ମାତାମହଃ ତଦା । ତମ୍ ଉଵାଚ ଶୁଭମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଶିରସ୍ଯ୍ ଆଘ୍ରାଯ ରାଘଵମ୍ ॥୨-୭୦-
ଭରତଙ୍କ ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ମାମା ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମଙ୍ଗଳ କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଚ ତାତ ଅନୁଜାନେ ତ୍ଵାମ୍ କୈକେଯୀ ସୁପ୍ରଜାଃ ତ୍ଵଯା । ମାତରମ୍ କୁଶଲମ୍ ବ୍ରୂଯାଃ ପିତରମ୍ ଚ ପରମ୍ ତପ ॥୨-୭୦-
'ଯା, ପୁଅ, ମୁଁ ତୋତେ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; କୈକେୟୀ ତୋପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଇଁ ଧନ୍ୟ; ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ତୋର ମାଆ ଓ ପିତାଙ୍କୁ କହିଦେ।'
ପୁରୋହିତମ୍ ଚ କୁଶଲମ୍ ଯେ ଚ ଅନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜ ସତ୍ତମାଃ । ତୌ ଚ ତାତ ମହା ଇଷ୍ଵାସୌ ଭ୍ରାତରୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥୨-୭୦-
'ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ମୋର କୁଶଳ କଥା କହିଦେ; ଏବଂ, ପୁଅ, ତୋର ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେମାନେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେ।'
ତସ୍ମୈ ହସ୍ତି ଉତ୍ତମାମଃ ଚିତ୍ରାନ୍ କମ୍ବଲାନ୍ ଅଜିନାନି ଚ । ଅଭିସତ୍କୃତ୍ଯ କୈକେଯୋ ଭରତାଯ ଧନମ୍ ଦଦୌ ॥୨-୭୦-
ତାପରେ, କୈକେୟ ରାଜା ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଉତ୍ତମ ହାତୀ, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ କମ୍ବଳ ଓ ଚର୍ମ ଦେଇ ଧନ ଦାନ କଲେ।
ରୁକ୍ମ ନିଷ୍କ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଷୋଡଶ ଅଶ୍ଵ ଶତାନି ଚ । ସତ୍କୃତ୍ଯ କୈକେଯୀ ପୁତ୍ରମ୍ କେକଯୋ ଧନମ୍ ଆଦିଶତ୍ ॥୨-୭୦-
କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, କେକୟ ରାଜା ଦୁଇ ହଜାର ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଓ ଶୋଳ ଶତ ଘୋଡ଼ା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ।
ତଥା ଅମାତ୍ଯାନ୍ ଅଭିପ୍ରେତାନ୍ ଵିଶ୍ଵାସ୍ଯାମଃ ଚ ଗୁଣ ଅନ୍ଵିତାନ୍ । ଦଦାଵ୍ ଅଶ୍ଵ ପତିଃ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଭରତାଯ ଅନୁଯାଯିନଃ ॥୨-୭୦-
ସେପରି, ଘୋଡ଼ାମାଳିକ ରାଜା ଭରତଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ, ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଗୁଣବାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ରୁତ ଦାନ କଲେ।
ଐରାଵତାନ୍ ଐନ୍ଦ୍ର ଶିରାନ୍ ନାଗାନ୍ ଵୈ ପ୍ରିଯ ଦର୍ଶନାନ୍ । ଖରାନ୍ ଶୀଘ୍ରାନ୍ ସୁସମ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ ମାତୁଲୋ ଅସ୍ମୈ ଧନମ୍ ଦଦୌ ॥୨-୭୦-
ତାଙ୍କର ମାମା ଏଇରାବତ ବଂଶର, ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ହାତୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନ ଭଲ ଯୁକ୍ତ ଖଚ୍ଚର ଧନ ସ୍ୱରୂପ ଦେଲେ।
ଅନ୍ତଃ ପୁରେ ଅତିସମ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵ୍ଯାଘ୍ର ଵୀର୍ଯ ବଲ ଅନ୍ଵିତାନ୍ । ଦମ୍ଷ୍ଟ୍ର ଆଯୁଧାନ୍ ମହା କାଯାନ୍ ଶୁନଃ ଚ ଉପାଯନମ୍ ଦଦୌ ॥୨-୭୦-
ପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ଲାଲିତ ଓ ବଘ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ଓ ବଳ ଥିବା, ଦାନ୍ତ ହସ୍ତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା କୁକୁରମାନେ ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଦେଲେ।
ସ ମାତାମହମ୍ ଆପୃଚ୍ଚ୍ଯ ମାତୁଲମ୍ ଚ ଯୁଧା ଜିତମ୍ । ରଥମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଭରତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତଃ ଯଯୌ ॥୨-୭୦-
ମାମା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିବା ମାମାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ରଥ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ବଭୂଵ ହ୍ଯସ୍ଯ ହୃଦତେ ଚିନ୍ତା ସୁମହତୀ ତଦା । ତ୍ଵରଯା ଚାପି ଦୂତାନାମ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯାପି ଚ ଦର୍ଶନାତ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ସମୟରେ, ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାଇବା ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ସ ସ୍ଵଵେଶ୍ମାଭ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ନରନାଗଶ୍ଵସମ୍ଵୃତମ୍ । ପ୍ରପେଦେ ସୁମହଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ ରାଜମାର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ନିଜ ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ଲୋକ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ରାଜପଥକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଭ୍ଯତୀତ୍ଯ ତତୋଽପଶ୍ଯଦନ୍ତଃ ପୁରମୁଦାରଧୀଃ । ତତସ୍ତଦ୍ଭରତଃ ଶ୍ରୀମାନାଵିଵେଶାନିଵାରିତଃ ॥୨-୭୦-
ଏପରି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଉଦାରମନା ଭରତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଅନାବରୋଧରେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ମାତା ମହମାପୃଚ୍ଚ୍ଯ ମାତୁଲମ୍ ଚ ଯୁଧାଜିତମ୍ । ରଥମାରୁହ୍ଯ ଭରତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସହିତୋ ଯଯୌ ॥୨-୭୦-
ସେ ମାଆ ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଭରତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ରଥାନ୍ ମଣ୍ଡଲ ଚକ୍ରାମଃ ଚ ଯୋଜଯିତ୍ଵା ପରଃ ଶତମ୍ । ଉଷ୍ଟ୍ର ଗୋ ଅଶ୍ଵ ଖରୈଃ ଭୃତ୍ଯା ଭରତମ୍ ଯାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ଵଯୁଃ ॥୨-୭୦-
ଗୋଲାକାର ଚକା ଥିବା ଶତାଧିକ ରଥ ଯୋଗାଇ, ଉଷ୍ଟ୍ର, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚର ଚଢ଼ି ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭରତଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ।
ବଲେନ ଗୁପ୍ତଃ ଭରତଃ ମହାତ୍ମା । ସହ ଆର୍ଯକସ୍ଯ ଆତ୍ମ ସମୈଃ ଅମାତ୍ଯୈଃ । ଆଦାଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମ୍ ଅପେତ ଶତ୍ରୁର୍ । ଗୃହାତ୍ ଯଯୌ ସିଦ୍ଧୈଵ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକାତ୍ ॥୨-୭୦-
ସେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଆର୍ୟକଙ୍କ ସମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଶତ୍ରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଘରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି।
thumb|ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଏଠି ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ରାଜ ଗୃହାତ୍ ଅଭିନିର୍ଯାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ତତଃ ସୁଦାମାମ୍ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସମ୍ତୀର୍ଵାଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ମୁହଁ ସାଜି ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଲେ; ପରେ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ହ୍ଲାଦିନୀମ୍ ଦୂର ପାରାମ୍ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସ୍ରୋତଃ ତରନ୍ଗିଣୀମ୍ । ଶତଦ୍ରୂମ୍ ଅତରତ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦୀମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ନନ୍ଦନଃ ॥୨-୭୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦୂର ଅପାର ପାର ଓ ପଛକୁ ବହୁଥିବା ତରଙ୍ଗିତ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଏଲ ଧାନେ ନଦୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ଅପର ପର୍ପଟାନ୍ । ଶିଲାମ୍ ଆକୁର୍ଵତୀମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵାଆଗ୍ନେଯମ୍ ଶଲ୍ଯ କର୍ତନମ୍ ॥୨-୭୧-
ଏଳାଧାନା ନଦୀ ଚାଲି ଅପର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପଥର ଭରା ରାସ୍ତା ଓ ଅଗ୍ନିମୟ ଶରକଟା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ସତ୍ଯ ସମ୍ଧଃ ଶୁଚିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣଃ ଶିଲା ଵହାମ୍ । ଅତ୍ଯଯାତ୍ ସ ମହା ଶୈଲାନ୍ ଵନମ୍ ଚୈତ୍ର ରଥମ୍ ପ୍ରତି ॥୨-୭୧-
ସତ୍ୟବାନ୍, ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ପଥର ବୋହୁଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ସେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚୈତ୍ରବନ ପ୍ରତି ଚଲିଗଲେ।
ସରସ୍ଵତୀମ୍ ଚ ଗଙ୍ଗାମ୍ ଚ ଉଗ୍ମେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଚ । ଉତ୍ତରମ୍ ଵୀରମତ୍ସ୍ଯାନାମ୍ ଭାରୁଣ୍ଡମ୍ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଵନମ୍ ॥୨-୭୧-
ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉତ୍ତର ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅଟବଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵେଗିନୀମ୍ ଚ କୁଲିନ୍ଗ ଆଖ୍ଯାମ୍ ହ୍ରାଦିନୀମ୍ ପର୍ଵତ ଆଵୃତାମ୍ । ଯମୁନାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ସମ୍ତୀର୍ଣୋ ବଲମ୍ ଆଶ୍ଵାସଯତ୍ ତଦା ॥୨-୭୧-
ପର୍ବତ ଘେରା, ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବହୁଥିବା, କୁଳିଙ୍ଗ ନାମକ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଶୀତୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗାତ୍ରାଣି କ୍ଲାନ୍ତାନ୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଵାଜିନଃ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରାଯାତ୍ ଆଦାଯ ଚ ଉଦକମ୍ ॥୨-୭୧-
ତାଙ୍କ ଦେହ ଶୀତଳ କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପାଣି ପିଇ, ଜଳ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ରାଜ ପୁତ୍ରଃ ମହା ଅରଣ୍ଯମ୍ ଅନଭୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପସେଵିତମ୍ । ଭଦ୍ରଃ ଭଦ୍ରେଣ ଯାନେନ ମାରୁତଃ ଖମ୍ ଇଵ ଅତ୍ଯଯାତ୍ ॥୨-୭୧-
ରାଜପୁତ୍ର ଏହି ବିରଳ ଯାତ୍ରା କରାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ଅଟବଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ, ଭଲ ଯାନରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ, ପବନ ମାନେ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଥିବା ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।