ତ୍ର୍ଯହୋଽଶ୍ଵମେଧଃ ସଂଖ୍ଯାତଃ କଲ୍ପସୂତ୍ରେଣ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ । ଚତୁଷ୍ଟୋମମହସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍ ॥୧-୧୪-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ୱମେଧକୁ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥିବା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ନାମକ କ୍ରିୟା ହୁଏ।
ଉକ୍ଥ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସଂଖ୍ଯାତମତିରାତ୍ରଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ । କାରିତାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଵିହିତାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ ॥୧-୧୪-
ଦ୍ୱିତୀୟ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଗଣନା କରାଯାଇଥିବା ଅତିରାତ୍ର ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯଜ୍ଞମାନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ବହୁତ ହୋଇଥିଲା।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟୋମାଯୁଷୀ ଚୈଵମତିରାତ୍ରୌ ଚ ନିର୍ମିତୌ । ଅଭିଜିଦ୍ଵିଶ୍ଵଜିଚ୍ଚୈଵମାପ୍ତୋର୍ଯାମୌ ମହାକ୍ରତୁଃ ॥୧-୧୪-
ଏଠାରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ ଏବଂ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ଅଭିଜିତ, ବିଶ୍ୱଜିତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀଂ ହୋତ୍ରେ ଦଦୌ ରାଜା ଦିଶଂ ସ୍ଵକୁଲଵର୍ଧନଃ । ଅଧ୍ଵର୍ଯଵେ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥୧-୧୪-
ସେ ରାଜା, ନିଜ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତାକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ଉଦ୍ଗାତ୍ରେ ତୁ ତଥୋଦୀଚୀଂ ଦକ୍ଷିଣୈଷା ଵିନିର୍ମିତା । ଅଶ୍ଵମେଧେ ମହାଯଜ୍ଞେ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଵିହିତେ ପୁରା ॥୧-୧୪-
ଉଦ୍ଗାତାକୁ ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ପ୍ରଥା ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାଯଜ୍ଞରେ ହୋଇଥାଏ।
କ୍ରତୁଂ ସମାପ୍ଯ ତୁ ତଦା ନ୍ଯାଯତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭ୍ଯୋ ହି ଦଦୌ ରାଜା ଧରାଂ ତାଂ କୁଲଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧୪-
ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିଜ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ସେଇ ଭୂମି ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ଏଵମ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋଽଭୂଚ୍ଛ୍ରୀମାନନିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ । ଋତ୍ଵିଜସ୍ତ୍ଵବ୍ରୁଵନ୍ ସର୍ଵେ ରାଜାନଂ ଗତକିଲ୍ବିଷମ୍ ॥୧-୧୪-
ଏପରି ଦାନ କରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଵାନେଵ ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାମେକୋ ରକ୍ଷିତୁମର୍ହତି । ନ ଭୂମ୍ଯା କାର୍ଯମସ୍ମାକଂ ନହି ଶକ୍ତାଃ ସ୍ମ ପାଲନେ ॥୧-୧୪-
ମହାରାଜ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ; ଆମ ପାଇଁ ଏହି ଭୂମିର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ, ଆମେ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ରତାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯକରଣେ ଵଯଂ ନିତ୍ଯଂ ହି ଭୂମିପ । ନିଷ୍କ୍ରଯଂ କିଞ୍ଚିଦେଵେହ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୁ ଭଵାନିତି ॥୧-୧୪-
ଭୂମିପତି, ଆମେ ସବୁବେଳେ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥାଉଛୁ; ଆପଣ ଏଠାରେ ଆମକୁ କିଛି ଅନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
ମଣିରତ୍ନଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଵା ଗାଵୋ ଯଦ୍ଵା ସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ତତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧରଣ୍ଯା ନ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ॥୧-୧୪-
ମହାନୁଭାବ, ଆମକୁ ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁନା ବା ଗାଈ ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି ଦିଅନ୍ତୁ; ଭୂମିର ଆମେ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖୁନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ନରପତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦଶ ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ନୃପଃ ॥୧-୧୪-
ଏପରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନେଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କଲେ।
ଦଶକୋଟିଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ରଜତସ୍ଯ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ଋତ୍ଵିଜସ୍ତୁ ତତଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଦଦୁଃ ସହିତା ଵସୁ ॥୧-୧୪-
ସେ ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଏବଂ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା ଚାନ୍ଦି ଦେଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ଏହି ଧନ ସମାନଭାବେ ବଣ୍ଟିଲେ।
ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଯ ମୁନଯେ ଵସିଷ୍ଠାଯ ଚ ଧୀମତେ । ତତସ୍ତେ ନ୍ଯାଯତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଵିଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୧୪-
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମୁନି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ବଣ୍ଟିଲେ।
ସୁପ୍ରୀତମନସଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ମୁଦିତା ଭୃଶମ୍ । ତତଃ ପ୍ରସର୍ପକେଭ୍ଯସ୍ତୁ ହିରଣ୍ଯଂ ସୁସମାହିତଃ ॥୧-୧୪-
ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ପରେ ସେ ଯେଉଁମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମନ ଲଗାଇ ସୁନା ଦେଲେ।
ଜାମ୍ବୂନଦଂ କୋଟିସଂଖ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ତଦା । ଦରିଦ୍ରାଯ ଦ୍ଵିଜାଯଥ ହସ୍ତାଭରଣମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୧୪-
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା କୋଟି କୋଟି ଦେଲେ; ଏବଂ ଜଣେ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଭୂଷଣ ଦାନ କଲେ।
କସ୍ମୈଚିତ୍ ଯାଚମାନାଯ ଦଦୌ ରାଘଵନନ୍ଦନଃ । ତତଃ ପ୍ରୀତେଷୁ ଵିଧିଵତ୍ ଦ୍ଵିଜେଷୁ ଦ୍ଵିଜଵତ୍ସଲଃ ॥୧-୧୪-
ଯିଏ ମାଗିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ସେଠିକୁ ଦେଲେ; ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜପ୍ରିୟ ସେ ତାହା କଲେ।
ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ ତେଷାଂ ହର୍ଷଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯାଶିଷୋଽଥ ଵିଵିଧା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସମୁଦାହୃତାଃ ॥୧-୧୪-
ସେ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବ ଭରିଗଲା; ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଉଦାରସ୍ଯ ନୃଵୀରସ୍ଯ ଧରଣ୍ଯାଂ ପତିତସ୍ଯ ଚ । ତତଃ ପ୍ରୀତମନା ରାଜା ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଜ୍ଞମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୧୪-
ଉଦାର ଓ ଶୂର ରାଜା ଯିଏ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ମନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ଲାଭ କଲେ।
ପାପାପହଂ ସ୍ଵର୍ନଯନଂ ଦୁସ୍ତରଂ ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭୈଃ । ତତୋଽବ୍ରଵୀଦୃଶଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଂ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା ॥୧-୧୪-
ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା, ରାଜାମାନେ ପାଇଁ କଠିନ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାହାଁପରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁଲସ୍ଯ ଵର୍ଧନଂ ତତ୍ ତୁ କର୍ତୁମର୍ହସି ସୁଵ୍ରତ ତଥେତି ଚ ସ ରାଜାନମୁଵାଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ସୁତା ରାଜଂଶ୍ଚତ୍ଵାରସ୍ତେ କୁଲୋଦ୍ଵହାଃ ॥୧-୧୪-
ସୁନିତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଆପଣ, ଜନ୍ମପରମ୍ପରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାହା ଦରକାର, ତାହା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପରିବାରର ମହିମା ବଢାଇବା ପାଇଁ ଚାରିଟି ପୁଅ ହେବେ।"
ସ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତସ୍ମୈ ପ୍ରଯତୋ ନୃପେନ୍ଦ୍ରଃ । ଜଗାମ ହର୍ଷଂ ପରମଂ ମହାତ୍ମା ତମୃଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗଂ ପୁନରପ୍ଯୁଵାଚ ॥୧-୧୪-
ସେଇ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ରାଜା ଭକ୍ତିସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ରୁଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଂଚଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମେଧାଵୀ ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସ କିଞ୍ଚିଦିଦମୁତ୍ତରମ୍ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞସ୍ତତସ୍ତଂ ତୁ ଵେଦଜ୍ଞୋ ନୃପମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୧୫-
ତାପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି କିଛି ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇଷ୍ଟିଂ ତେଽହଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁତ୍ରୀଯାଂ ପୁତ୍ରକାରଣାତ୍ । ଅଥର୍ଵଶିରସି ପ୍ରୋକ୍ତୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସିଦ୍ଧାଂ ଵିଧାନତଃ ॥୧-୧୫-
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଯାହା ଅଥର୍ବଶିର୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂପାଦିତ ହେବ।
ତତଃ ପ୍ରାକ୍ରମଦିଷ୍ଟିଂ ତାଂ ପୁତ୍ରୀଯାଂ ପୁତ୍ରକାରଣାତ୍ । ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ଚ ତେଜସ୍ଵୀ ମନ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ॥୧-୧୫-
ତାପରେ, ତେଜସ୍ବୀ ଋଷି ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ । ଭାଗପ୍ରତିଗ୍ରହାର୍ଥଂ ଵୈ ସମଵେତା ଯଥାଵିଧି ॥୧-୧୫-
ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଏକାଠା ହେଲେ।
ତାଃ ସମେତ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତସ୍ମିନ୍ ସଦସି ଦେଵତାଃ । ଅବ୍ରୁଵଁଲ୍ଲୋକକର୍ତାରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵଚନଂ ତତଃ ॥୧-୧୫-
ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକାଠା ହୋଇ, ସେଇ ସଭାରେ ଦେବତାମାନେ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ରାଵଣୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ । ସର୍ଵାନ୍ ନୋ ବାଧତେ ଵୀର୍ଯାଚ୍ଛାସିତୁଂ ତଂ ନ ଶକ୍ନୁମଃ ॥୧-୧୫-
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ରାବଣ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା ତସ୍ମୈ ଵରୋ ଦତ୍ତଃ ପ୍ରୀତେନ ଭଗଵଂସ୍ତଦା । ମାନଯନ୍ତଶ୍ଚ ତଂ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ କ୍ଷମାମହେ ॥୧-୧୫-
ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ସେହି ରାକ୍ଷସକୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟାୟ ଆମେ ସହିଯାଉଛୁ।
ଉଦ୍ଵେଜଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନୁଚ୍ଛ୍ରିତାନ୍ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଦୁର୍ମତିଃ । ଶକ୍ରଂ ତ୍ରିଦଶରାଜାନଂ ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛତି ॥୧-୧୫-
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ରାକ୍ଷସ ତିନି ଲୋକକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚାହେ।