ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାମ୍ ଏଵ ତୁ ତାମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ପୁତ୍ରଃ ରାଜ ଅଧିରାଜସ୍ଯ ସୁଭୃଶମ୍ ପର୍ଯତପ୍ଯତ ॥୨-୬୯-
ସେଇ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ସେ ସ୍ୱପ୍ନଟିକୁ ମନେ ପକାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତପ୍ଯମାନମ୍ ସମାଜ୍ଞାଯ ଵଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯ ଵାଦିନଃ । ଆଯାସମ୍ ହି ଵିନେଷ୍ଯନ୍ତଃ ସଭାଯାମ୍ ଚକ୍ରିରେ କଥାଃ ॥୨-୬୯-
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ମନ ହଳକା କରିବା ପାଇଁ ସଭାରେ ଗଳ୍ପ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵାଦଯନ୍ତି ତଥା ଶାନ୍ତିମ୍ ଲାସଯନ୍ତି ଅପି ଚ ଅପରେ । ନାଟକାନି ଅପରେ ପ୍ରାହୁର୍ ହାସ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୬୯-
କେହି ସଙ୍ଗୀତ ବଜାଇ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, କେହି ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଆଉ କେହି ବିଭିନ୍ନ ନାଟକ ଓ ହାସ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ସ ତୈଃ ମହାତ୍ମା ଭରତଃ ସଖିଭିଃ ପ୍ରିଯ ଵାଦିଭିଃ । ଗୋଷ୍ଠୀ ହାସ୍ଯାନି କୁର୍ଵଦ୍ଭିର୍ ନ ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ରାଘଵଃ ॥୨-୬୯-
ତଥାପି ମହାନ ଭାରତ, ସ୍ନେହମୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କଥା ଓ ହାସ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ।
ତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରିଯ ସଖୋ ଭରତମ୍ ସଖିଭିର୍ ଵୃତମ୍ । ସୁହୃଦ୍ଭିଃ ପର୍ଯୁପାସୀନଃ କିମ୍ ସଖେ ନ ଅନୁମୋଦସେ ॥୨-୬୯-
ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଭାରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ?'
ଏଵମ୍ ବ୍ରୁଵାଣମ୍ ସୁହୃଦମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଶୃଣୁ ତ୍ଵମ୍ ଯନ୍ ନିମିତ୍ତମ୍ମେ ଦୈନ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ଉପାଗତମ୍ ॥୨-୬୯-
ସେପରି କହିଥିବା ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଭାରତ କହିଲେ, 'ମୋ ଉପରେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆସିଛି, ତାହା ଶୁଣ।'
ସ୍ଵପ୍ନେ ପିତରମ୍ ଅଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ମଲିନମ୍ ମୁକ୍ତ ମୂର୍ଧଜମ୍ । ପତନ୍ତମ୍ ଅଦ୍ରି ଶିଖରାତ୍ କଲୁଷେ ଗୋମଯେ ହ୍ରଦେ ॥୨-୬୯-
'ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱଚ୍ଛ, ଖୋଲା କେଶରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଗୋମୟ ଭରା ଅପବିତ୍ର ଝିଲିକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ପ୍ଲଵମାନଃ ଚ ମେ ଦୃଷ୍ଟଃ ସ ତସ୍ମିନ୍ ଗୋମଯ ହ୍ରଦେ । ପିବନ୍ନ୍ ଅନ୍ଜଲିନା ତୈଲମ୍ ହସନ୍ନ୍ ଇଵ ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ ॥୨-୬୯-
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅପବିତ୍ର ଝିଲିରେ ଭାସୁଥିବା, ହାତରେ ତେଲ ଧରି ଆବାର ଆବାର ପିଉଥିବା, ଏବଂ ହସୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ତତଃ ତିଲୋଦନମ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅଧଃ ଶିରାଃ । ତୈଲେନ ଅଭ୍ଯକ୍ତ ସର୍ଵ ଅନ୍ଗଃ ତୈଲମ୍ ଏଵ ଅଵଗାହତ ॥୨-୬୯-
'ତାପରେ, ସେ ତିଳ ଭାତ ଖାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ତେଲ ଲଗାଇ, ପୁନିପୁନି ତେଲରେ ଡୁବୁଥିଲେ।'
ସ୍ଵପ୍ନେ ଅପି ସାଗରମ୍ ଶୁଷ୍କମ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମ୍ ଚ ପତିତମ୍ ଭୁଵି । ସହସା ଚ ଅପି ସମ୍ଶନ୍ତମ୍ ଜ୍ଵଲିତମ୍ ଜାତ ଵେଦସମ୍ ॥୨-୬୯-
'ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ସାଗରକୁ ଶୁଖା ଦେଖିଲି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ଦେଖିଲି।'
ଔପଵାହ୍ଯସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ଵିଷାଣମ୍ ଶକଲୀକୃତମ୍ । ସହସା ଚାପି ସମ୍ଶାନ୍ତମ୍ ଜ୍ଵଲିତମ୍ ଜାତଵେଦସମ୍ ॥୨-୬୯-
'ରାଜାଙ୍କ ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ଦେଖିଲି।'
ଅଵଦୀର୍ଣାମ୍ ଚ ପୃଥିଵୀମ୍ ଶୁଷ୍କାମଃ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ଅହମ୍ ପଶ୍ଯାମି ଵିଧ୍ଵସ୍ତାନ୍ ସଧୂମାମଃ ଚୈଵ ପାର୍ଵତାନ୍ ॥୨-୬୯-
'ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଫାଟିଯାଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଶୁଖିଯାଇଥିବା, ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନେ ଚର୍ମରି ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ପୀଠେ କାର୍ଷ୍ଣାଯସେ ଚ ଏନମ୍ ନିଷଣ୍ଣମ୍ କୃଷ୍ଣ ଵାସସମ୍ । ପ୍ରହସନ୍ତି ସ୍ମ ରାଜାନମ୍ ପ୍ରମଦାଃ କୃଷ୍ଣ ପିନ୍ଗଲାଃ ॥୨-୬୯-
କଳା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ଚର୍ମର ମହିଳାମାନେ, ଲୋହାର ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା, କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ହସି ଉଠିଲେ।
ତ୍ଵରମାଣଃ ଚ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ରକ୍ତ ମାଲ୍ଯ ଅନୁଲେପନଃ । ରଥେନ ଖର ଯୁକ୍ତେନ ପ୍ରଯାତଃ ଦକ୍ଷିଣା ମୁଖଃ ॥୨-୬୯-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଲାଲ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା ସେ, ଖରା ଯୋଗା ରଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୂରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରହସନ୍ତୀଵ ରାଜାନମ୍ ପ୍ରମଦା ରକ୍ତଵାସିନୀ । ପ୍ରକର୍ଷନ୍ତୀ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସୀ ଵିକୃତାସନା ॥୨-୬୯-
ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଉଛି, ଯେପରି ହସୁଥିବା ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ନେଉଛି।
ଏଵମ୍ ଏତନ୍ ମଯା ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଇମାମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଭଯ ଆଵହାମ୍ । ଅହମ୍ ରାମଃ ଅଥ ଵା ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵା ମରିଷ୍ଯତି ॥୨-୬୯-
ଏହି ଭୟଜନକ ରାତିରେ ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଲି, ତାହା ଦେଖି ମନେ ହୁଏ, ମୁଁ, ରାମ, ରାଜା କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ।
ନରଃ ଯାନେନ ଯଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ଖର ଯୁକ୍ତେନ ଯାତି ହି । ଅଚିରାତ୍ ତସ୍ଯ ଧୂମ ଅଗ୍ରମ୍ ଚିତାଯାମ୍ ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ ॥୨-୬୯-
ଯିଏ ସ୍ଵପ୍ନରେ ଖରା ଯୋଗା ଯାନରେ ଯାଏ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ଚିତାରେ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।
ଏତନ୍ ନିମିତ୍ତମ୍ ଦୀନୋ ଅହମ୍ ତନ୍ ନ ଵଃ ପ୍ରତିପୂଜଯେ । ଶୁଷ୍ଯତି ଇଵ ଚ ମେ କଣ୍ଠୋ ନ ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଇଵ ମେ ମନଃ ॥୨-୬୯-
ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୋ ମନ ଦୁଃଖିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଆଦର କରିପାରୁନି; ମୋ ଗଳା ଶୁଷ୍କ ଲାଗୁଛି, ମନ ଅଶାନ୍ତ।
ନ ପଶ୍ଯାମି ଭଯସ୍ଥାନମ୍ ଭଯମ୍ ଚୈଵୋପଧାରଯେ । ଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ଚ ସ୍ଵରଯୋଗୋ ମେ ଚାଯା ଚୋପହତା ମମ ॥୨-୬୯-
ମୁଁ କୌଣସି ଭୟର କାରଣ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଭୟ ଲାଗୁଛି; ମୋର ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଛାୟା ମଧ୍ୟ କମିଯାଇଛି।
ଜୁଗୁପ୍ସନ୍ନ୍ ଇଵ ଚ ଆତ୍ମାନମ୍ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି କାରଣମ୍ । ଇମାମ୍ ହି ଦୁହ୍ସ୍ଵପ୍ନ ଗତିମ୍ ନିଶାମ୍ଯ ତାମ୍ । ଅନେକ ରୂପାମ୍ ଅଵିତର୍କିତାମ୍ ପୁରା । ଭଯମ୍ ମହତ୍ ତଦ୍ଦ୍ ହୃଦଯାନ୍ ନ ଯାତି ମେ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜାନମ୍ ଅଚିନ୍ତ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୨-୬୯-
ମୁଁ ନିଜକୁ ଘୃଣା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କାହିଁକି ତାହା ଜାଣିପାରୁନି। ଏହି ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ଅଜଣା ଦେଖା ଭାବି, ମୋ ହୃଦୟରୁ ଏହି ଭୟ ଯାଉନାହିଁ।
thumb|ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏହା ହେଉଛି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରୁ।
ଭରତେ ବ୍ରୁଵତି ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଦୂତାଃ ତେ କ୍ଲାନ୍ତ ଵାହନାଃ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଅସହ୍ଯ ପରିଖମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ରାଜ ଗୃହମ୍ ପୁରମ୍ ॥୨-୭୦-
ଭରତ ସ୍ଵପ୍ନ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଥକିଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଦୂତମାନେ ଅପାର ଖାଲି ଟପି ରାଜପାଳିସ ଓ ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସମାଗମ୍ଯ ତୁ ରାଜ୍ଞା ଚ ରାଜ ପୁତ୍ରେଣ ଚ ଅର୍ଚିତାଃ । ରାଜ୍ଞଃ ପାଦୌ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ତମ୍ ଊଚୁର୍ ଭରତମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୭୦-
ସେମାନେ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ସମ୍ମାନ ପାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପାଦ ଧରି, ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁରୋହିତଃ ତ୍ଵା କୁଶଲମ୍ ପ୍ରାହ ସର୍ଵେ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ତ୍ଵରମାଣଃ ଚ ନିର୍ଯାହି କୃତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ଯଯିକମ୍ ତ୍ଵଯା ॥୨-୭୦-
ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, କାରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ଅଛି।
ଇମାନି ଚ ମହାର୍ହାଣି ଵସ୍ତ୍ରାଣ୍Yଆଭରଣାନି ଚ । ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷ ମାତୁଲସ୍ଯ ଚ ଦାପଯ ॥୨-୭୦-
ଏହି ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗହଣା ଗ୍ରହଣ କର, ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା, ଏବଂ ଏହା ତୁମ ମାମାଙ୍କୁ ଦିଅ।
ଅତ୍ର ଵିମ୍ଶତି କୋଟ୍ଯଃ ତୁ ନୃପତେର୍ ମାତୁଲସ୍ଯ ତେ । ଦଶ କୋଟ୍ଯଃ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣାଃ ତଥୈଵ ଚ ନୃପ ଆତ୍ମଜ ॥୨-୭୦-
ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ତରଫରୁ ତୁମ ମାମା ପାଇଁ କୁଡି କୋଟି ଅଛି, ଏବଂ ତୁମ ପାଇଁ ଦଶ କୋଟି ଦିଆଯାଇଛି।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ସ୍ଵନୁରକ୍ତଃ ସୁହୃଜ୍ ଜନେ । ଦୂତାନ୍ ଉଵାଚ ଭରତଃ କାମୈଃ ସମ୍ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ତାନ୍ ॥୨-୭୦-
ଏସବୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଭରତ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନେଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
କଚ୍ଚିତ୍ ସୁକୁଶଲୀ ରାଜା ପିତା ଦଶରଥୋ ମମ । କଚ୍ଚିଚ୍ ଚ ଅରାଗତା ରାମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵା ମହାତ୍ମନି ॥୨-୭୦-
ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ରାଜା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତିନା? ରାମ କିମ୍ବା ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି ଅପମାଦ ହୋଇନାହିଁନା?
ଆର୍ଯା ଚ ଧର୍ମ ନିରତା ଧର୍ମଜ୍ଞା ଧର୍ମ ଦର୍ଶିନୀ । ଅରୋଗା ଚ ଅପି କୌସଲ୍ଯା ମାତା ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୨-୭୦-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମ ଦେଖିପାରୁଥିବା, ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତିନା?
କଚ୍ଚିତ୍ ସୁମିତ୍ରା ଧର୍ମଜ୍ଞା ଜନନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଯା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ଵୀରସ୍ଯ ସାରୋଗା ଚ ଅପି ମଧ୍ଯମା ॥୨-୭୦-
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବୀର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ମାଆ ସୁମିତ୍ରା, ମଧ୍ୟମା, ସେ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତିନା?