ଦତ୍ତପଥ୍ଯଶନା ଦୂତାଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵମ୍ ସ୍ଵମ୍ ନିଵେଶନମ୍ । କେକଯାମ୍ସ୍ତେ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତୋ ହଯାନାରୁହ୍ଯ ସମ୍ମତାନ୍ ॥୨-୬୮-
ପଥ୍ୟ ଖାଇ ସେଇ ଦୂତମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, କେକୟ ଦେଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚୟିତ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାସ୍ଥାନିକମ୍ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଶେଷମନନ୍ତରମ୍ । ଵସିଷ୍ଠେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତା ଦୂତାଃ ସମ୍ତ୍ଵରିତା ଯଯୁଃ ॥୨-୬୮-
ତାପରେ ବିଦାୟ ଆଚାର କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ କାମ ସାରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଦୂତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ନ୍ଯନ୍ତେନାପରତାଲସ୍ଯ ପ୍ରଲମ୍ବସ୍ଯୋତ୍ତରମ୍ ପ୍ରତି । ନିଷେଵମାଣାସ୍ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ନଦୀମ୍ ମଧ୍ଯେନ ମାଲିନୀମ୍ ॥୨-୬୮-
ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଧାରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ସେମାନେ ମାଳିନୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଲେ।
ତେ ହସ୍ତିନାପୁରେ ଗଙ୍ଗାମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖା ଯଯୁଃ । ପାଞଲଦେଶମାସାଦ୍ଯ ମଧ୍ଯେନ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲମ୍ ॥୨-୬୮-
ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ତରି, ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲି, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶ ପହଞ୍ଚି, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଇଲେ।
ସରାମ୍ସି ଚ ସୁପୂର୍ଣାନି ନଦୀଶ୍ଚ ଵିମଲୋଦକାଃ । ନିରୀକ୍ଷମାଣାସ୍ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ଦୂତାଃ କାର୍ଯଵଶାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ ॥୨-୬୮-
ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳର ନଦୀ ଦେଖି, ଦୂତମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ।
ତେ ପ୍ରସନ୍ନୋଦକାମ୍ ଦିଵ୍ଯାମ୍ ନାନାଵିହଗସେଵିତାମ୍ । ଉପାତିଜଗ୍ମୁର୍ଵେଗେନ ଶରଦଣ୍ଡାମ୍ ଜନାକୁଲାମ୍ ॥୨-୬୮-
ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଶରଦଣ୍ଡା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ।
ନିକୂଲଵୃକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ଦିଵ୍ଯମ୍ ସତ୍ଯୋପଯାଚନମ୍ । ଅଭିଗମ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯମ୍ ତମ୍ କୁଲିଙ୍ଗାମ୍ ପ୍ରାଵିଶନ୍ ପୁରୀମ୍ ॥୨-୬୮-
ନିକୂଳ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ରଣାମ କରି, ସେମାନେ କୁଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଭିକାଲମ୍ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ବୋଧିଭଵନାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ । ପିତୃପୈତାମହୀମ୍ ପୁଣ୍ଯାମ୍ ତେରୁରିକ୍ଷୁମତୀମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୬୮-
ଏପରେ ସଠିକ୍ ସମୟରେ, ବୋଧିଭବନରୁ ବହୁଥିବା, ପିତାପୁରୁଷଙ୍କ ପବିତ୍ର ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଵେକ୍ସ୍ଯାଞ୍ଜଲିପାନାମ୍ଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଵେଦପାରଗାନ୍ । ଯଯୁର୍ମଧ୍ଯେନ ବାହ୍ଲୀକାନ୍ ସୁଦାମାନମ୍ ଚ ପର୍ଵତମ୍ ॥୨-୬୮-
ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଜଳ ପିଉଥିବା ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶ ଓ ସୁଦାମାନ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଇଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦମ୍ ପ୍ରେକ୍ଷମାଣା ଵିପାଶାମ୍ ଚାପି ଶାଲ୍ମାଲୀମ୍ । ନଦୀର୍ଵାପୀସ୍ତଟାକାନି ପଲ୍ଵଲାନି ସରାମ୍ସି ଚ ॥୨-୬୮-
ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମାଳୀ ନଦୀ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ଝିଲି, ଜଳାନ୍ଚଳ ଓ ଦଳଦଳ ଦେଖିଲେ।
ପସ୍ଯନ୍ତୋ ଵିଵିଧାମ୍ଶ୍ଚାପି ସିମହଵ୍ଯାଗ୍ରମୃଗଦ୍ଵିପାନ୍ । ଯଯୁଃ ପଥାତିମହତା ଶାସନମ୍ ଭର୍ତୁରୀପ୍ସଵଃ ॥୨-୬୮-
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସିଂହ, ବାଘ, ମୃଗ ଓ ହାତୀ ଦେଖି, ମହାନ ରାସ୍ତା ଦେଇ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତେ ଶ୍ରାନ୍ତ ଵାହନା ଦୂତା ଵିକୃଷ୍ଟେନ ସତା ପଥା । ଗିରି ଵ୍ରଜମ୍ ପୁର ଵରମ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆସେଦୁର୍ ଅନ୍ଜସା ॥୨-୬୮-
ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ତାଙ୍କର ଯାନ ଥକିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦେରି ନକରି ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯ ଅର୍ଥମ୍ କୁଲ ରକ୍ଷଣ ଅର୍ଥମ୍ । ଭର୍ତୁଃ ଚ ଵମ୍ଶସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହ ଅର୍ଥମ୍ । ଅହେଡମାନାଃ ତ୍ଵରଯା ସ୍ମ ଦୂତା । ରାତ୍ର୍ଯାମ୍ ତୁ ତେ ତତ୍ ପୁରମ୍ ଏଵ ଯାତାଃ ॥୨-୬୮-
ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା, ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବଂଶର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ କୌଣସି ବାଧାକୁ ଗଣାନଥିବା ଏବଂ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ, ରାତିରେ ସେଇ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
thumb|ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଷାଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଯାମ୍ ଏଵ ରାତ୍ରିମ୍ ତେ ଦୂତାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ସ୍ମ ତାମ୍ ପୁରୀମ୍ । ଭରତେନ ଅପି ତାମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ଅଯମ୍ ଅପ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୯-
ଯେ ରାତିରେ ସେମାନେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଇ ରାତିରେ ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାମ୍ ଏଵ ତୁ ତାମ୍ ରାତ୍ରିମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ସ୍ଵପ୍ନମ୍ ଅପ୍ରିଯମ୍ । ପୁତ୍ରଃ ରାଜ ଅଧିରାଜସ୍ଯ ସୁଭୃଶମ୍ ପର୍ଯତପ୍ଯତ ॥୨-୬୯-
ସେଇ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଏବଂ ସେ ସ୍ୱପ୍ନଟିକୁ ମନେ ପକାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତପ୍ଯମାନମ୍ ସମାଜ୍ଞାଯ ଵଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯ ଵାଦିନଃ । ଆଯାସମ୍ ହି ଵିନେଷ୍ଯନ୍ତଃ ସଭାଯାମ୍ ଚକ୍ରିରେ କଥାଃ ॥୨-୬୯-
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ମନ ହଳକା କରିବା ପାଇଁ ସଭାରେ ଗଳ୍ପ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵାଦଯନ୍ତି ତଥା ଶାନ୍ତିମ୍ ଲାସଯନ୍ତି ଅପି ଚ ଅପରେ । ନାଟକାନି ଅପରେ ପ୍ରାହୁର୍ ହାସ୍ଯାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୨-୬୯-
କେହି ସଙ୍ଗୀତ ବଜାଇ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, କେହି ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଆଉ କେହି ବିଭିନ୍ନ ନାଟକ ଓ ହାସ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ସ ତୈଃ ମହାତ୍ମା ଭରତଃ ସଖିଭିଃ ପ୍ରିଯ ଵାଦିଭିଃ । ଗୋଷ୍ଠୀ ହାସ୍ଯାନି କୁର୍ଵଦ୍ଭିର୍ ନ ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ରାଘଵଃ ॥୨-୬୯-
ତଥାପି ମହାନ ଭାରତ, ସ୍ନେହମୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କଥା ଓ ହାସ୍ୟରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ।
ତମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରିଯ ସଖୋ ଭରତମ୍ ସଖିଭିର୍ ଵୃତମ୍ । ସୁହୃଦ୍ଭିଃ ପର୍ଯୁପାସୀନଃ କିମ୍ ସଖେ ନ ଅନୁମୋଦସେ ॥୨-୬୯-
ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଭାରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ?'
ଏଵମ୍ ବ୍ରୁଵାଣମ୍ ସୁହୃଦମ୍ ଭରତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଶୃଣୁ ତ୍ଵମ୍ ଯନ୍ ନିମିତ୍ତମ୍ମେ ଦୈନ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ଉପାଗତମ୍ ॥୨-୬୯-
ସେପରି କହିଥିବା ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଭାରତ କହିଲେ, 'ମୋ ଉପରେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆସିଛି, ତାହା ଶୁଣ।'
ସ୍ଵପ୍ନେ ପିତରମ୍ ଅଦ୍ରାକ୍ଷମ୍ ମଲିନମ୍ ମୁକ୍ତ ମୂର୍ଧଜମ୍ । ପତନ୍ତମ୍ ଅଦ୍ରି ଶିଖରାତ୍ କଲୁଷେ ଗୋମଯେ ହ୍ରଦେ ॥୨-୬୯-
'ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱଚ୍ଛ, ଖୋଲା କେଶରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ ଗୋମୟ ଭରା ଅପବିତ୍ର ଝିଲିକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ପ୍ଲଵମାନଃ ଚ ମେ ଦୃଷ୍ଟଃ ସ ତସ୍ମିନ୍ ଗୋମଯ ହ୍ରଦେ । ପିବନ୍ନ୍ ଅନ୍ଜଲିନା ତୈଲମ୍ ହସନ୍ନ୍ ଇଵ ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ ॥୨-୬୯-
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅପବିତ୍ର ଝିଲିରେ ଭାସୁଥିବା, ହାତରେ ତେଲ ଧରି ଆବାର ଆବାର ପିଉଥିବା, ଏବଂ ହସୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ତତଃ ତିଲୋଦନମ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନର୍ ଅଧଃ ଶିରାଃ । ତୈଲେନ ଅଭ୍ଯକ୍ତ ସର୍ଵ ଅନ୍ଗଃ ତୈଲମ୍ ଏଵ ଅଵଗାହତ ॥୨-୬୯-
'ତାପରେ, ସେ ତିଳ ଭାତ ଖାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ତେଲ ଲଗାଇ, ପୁନିପୁନି ତେଲରେ ଡୁବୁଥିଲେ।'
ସ୍ଵପ୍ନେ ଅପି ସାଗରମ୍ ଶୁଷ୍କମ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମ୍ ଚ ପତିତମ୍ ଭୁଵି । ସହସା ଚ ଅପି ସମ୍ଶନ୍ତମ୍ ଜ୍ଵଲିତମ୍ ଜାତ ଵେଦସମ୍ ॥୨-୬୯-
'ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ସାଗରକୁ ଶୁଖା ଦେଖିଲି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ଦେଖିଲି।'
ଔପଵାହ୍ଯସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ଵିଷାଣମ୍ ଶକଲୀକୃତମ୍ । ସହସା ଚାପି ସମ୍ଶାନ୍ତମ୍ ଜ୍ଵଲିତମ୍ ଜାତଵେଦସମ୍ ॥୨-୬୯-
'ରାଜାଙ୍କ ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ଦେଖିଲି।'
ଅଵଦୀର୍ଣାମ୍ ଚ ପୃଥିଵୀମ୍ ଶୁଷ୍କାମଃ ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଦ୍ରୁମାନ୍ । ଅହମ୍ ପଶ୍ଯାମି ଵିଧ୍ଵସ୍ତାନ୍ ସଧୂମାମଃ ଚୈଵ ପାର୍ଵତାନ୍ ॥୨-୬୯-
'ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଫାଟିଯାଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଶୁଖିଯାଇଥିବା, ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନେ ଚର୍ମରି ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖିଲି।'
ପୀଠେ କାର୍ଷ୍ଣାଯସେ ଚ ଏନମ୍ ନିଷଣ୍ଣମ୍ କୃଷ୍ଣ ଵାସସମ୍ । ପ୍ରହସନ୍ତି ସ୍ମ ରାଜାନମ୍ ପ୍ରମଦାଃ କୃଷ୍ଣ ପିନ୍ଗଲାଃ ॥୨-୬୯-
କଳା ଓ ପିଙ୍ଗଳା ଚର୍ମର ମହିଳାମାନେ, ଲୋହାର ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା, କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ହସି ଉଠିଲେ।
ତ୍ଵରମାଣଃ ଚ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ରକ୍ତ ମାଲ୍ଯ ଅନୁଲେପନଃ । ରଥେନ ଖର ଯୁକ୍ତେନ ପ୍ରଯାତଃ ଦକ୍ଷିଣା ମୁଖଃ ॥୨-୬୯-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଲାଲ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା ସେ, ଖରା ଯୋଗା ରଥରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୂରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରହସନ୍ତୀଵ ରାଜାନମ୍ ପ୍ରମଦା ରକ୍ତଵାସିନୀ । ପ୍ରକର୍ଷନ୍ତୀ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସୀ ଵିକୃତାସନା ॥୨-୬୯-
ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସୀ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଉଛି, ଯେପରି ହସୁଥିବା ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ନେଉଛି।