ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନ ଚ ଅପି ଅରାଜକେ ସେନା ଶତ୍ରୂନ୍ ଵିଷହତେ ଯୁଧି ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ରହେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ହୃଷ୍ଟୈଃ ପରମଵାଜିଭିଃ । ନରାଃ ସମ୍ଯାନ୍ତି ସହସା ରଥୈଶ୍ଚ ପରିମଣ୍ଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକଠା ହେବେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ନରାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ସମ୍ପଦନ୍ତୋଽଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଵନେଷୂପଵନେଷୁ ଚ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା ଲୋକମାନେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ମାଲ୍ଯମୋଦକଦକ୍ଷିଣାଃ । ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନାର୍ଥଯ କଲ୍ପ୍ଯନ୍ତେ ନିଯତୈର୍ଜନୈଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଚନ୍ଦନାଗୁରୁରୂଷିତାଃ । ରାଜପୁତ୍ରା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵସନ୍ତ ଇଵ ଶାଖିନଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ତଳସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ଅନୁଦକା ନଦ୍ଯୋ ଯଥା ଵା ଅପି ଅତୃଣମ୍ ଵନମ୍ । ଅଗୋପାଲା ଯଥା ଗାଵଃ ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଅରାଜକମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଜଳ ନଥିବା ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଓ ଗୋପାଳ ନଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ନଥିବା ଦେଶ।
ଧ୍ଵଜୋ ରଥସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞାନମ୍ ଧୂମୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଵିଭାଵସୋଃ । ତେଷାମ୍ ଯୋ ନୋ ଧ୍ଵଜୋ ରାଜ ସ ଦେଵତ୍ଵମିତୋ ଗତଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ, ସେ ଏଠାରୁ ଦେବତା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ସ୍ଵକମ୍ ଭଵତି କସ୍ଯଚିତ୍ । ମତ୍ସ୍ଯାଇଵ ନରା ନିତ୍ଯମ୍ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ନୁହେଁ; ମାଛ ମାଛକୁ ଯେପରି ଖାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାପରେ ଏକ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଯେହି ସମ୍ଭିନ୍ନ ମର୍ଯାଦା ନାସ୍ତିକାଃ ଚିନ୍ନ ସମ୍ଶଯାଃ । ତେ ଅପି ଭାଵାଯ କଲ୍ପନ୍ତେ ରାଜ ଦଣ୍ଡ ନିପୀଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେମାନେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଅନୁଶାସିତ ହୋଇ ନିୟମରେ ଆସନ୍ତି।
ଯଥା ଦୃଷ୍ଟିଃ ଶରୀରସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେଵପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥା ନରେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଯୋଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେହ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ କାମ କରେ, ସେପରି ରାଜା ଦେଶର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ।
ରାଜା ସତ୍ଯମ୍ ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ରାଜା କୁଲଵତାମ୍ କୁଲମ୍ । ରାଜା ମାତା ପିତା ଚୈଵ ରାଜା ହିତକରୋ ନୃଣାମ୍ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ବଂଶ, ରାଜା ମାଆ ଓ ବାପା, ରାଜା ଲୋକଙ୍କର ଉପକାରୀ।
ଯମୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଃ ଶକ୍ରୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ । ଵିଶେଷ୍ଯନ୍ତେ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵୃତ୍ତେନ ମହାତା ତତଃ ॥୨-୬୭-
ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅହୋ ତମୈଵ ଇଦମ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନ ପ୍ରଜ୍ଞାଯେତ କିମ୍ଚନ । ରାଜା ଚେନ୍ ନ ଭଵେନ୍ ଲୋକେ ଵିଭଜନ୍ ସାଧ୍ଵ୍ ଅସାଧୁନୀ ॥୨-୬୭-
ଯଦି ଏହି ଜଗତରେ ରାଜା ନ ଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସବୁଠି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଉପରେ ଭେଦ କରିବାକୁ ରାଜା ଅଛନ୍ତି।
ଜୀଵତି ଅପି ମହା ରାଜେ ତଵ ଏଵ ଵଚନମ୍ ଵଯମ୍ । ନ ଅତିକ୍ରମାମହେ ସର୍ଵେ ଵେଲାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଇଵ ସାଗରଃ ॥୨-୬୭-
ମହାନ ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁ ଜୀବନ୍ତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ସ ନଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦ୍ଵିଜ ଵର୍ଯ ଵୃତ୍ତମ୍ । ନୃପମ୍ ଵିନା ରାଜ୍ଯମ୍ ଅରଣ୍ଯ ଭୂତମ୍ । କୁମାରମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ସୁତମ୍ ଵଦାନ୍ଯମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ରାଜାନମ୍ ଇହ ଅଭିଷିନ୍ଚଯ ॥୨-୬୭-
ଏହିପରି ଆମ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ନ ଥିବାରୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଦୟାଳୁ କୁମାରଙ୍କୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରାଜା କର।
thumb|ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତେଷାମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ମିତ୍ର ଅମାତ୍ଯ ଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୬୮-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଅସୌ ମାତୁଲ କୁଲେ ପୁରେ ରାଜ ଗୃହେ ସୁଖୀ । ଭରତଃ ଵସତି ଭ୍ରାତ୍ରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତଃ ॥୨-୬୮-
ଏବେ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଗୃହରେ, ରାଜମହଳରେ, ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଜଵନା ଦୂତା ଗଚ୍ଚନ୍ତୁ ତ୍ଵରିତୈଃ ହଯୈଃ । ଆନେତୁମ୍ ଭ୍ରାତରୌ ଵୀରୌ କିମ୍ ସମୀକ୍ଷାମହେ ଵଯମ୍ ॥୨-୬୮-
ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଯାଆନ୍ତୁ, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂର ବନ୍ଧୁକୁ ଆଣିବାକୁ। ଆମେ କାହିଁକି ଅପେକ୍ଷା କରିବା?
ଗଚ୍ଚନ୍ତୁ ଇତି ତତଃ ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ । ତେଷାମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୮-
‘ଯିଅନ୍ତୁ’ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ।
ଏହି ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥ ଵିଜଯ ଜଯନ୍ତ ଅଶୋକ ନନ୍ଦନ । ଶ୍ରୂଯତାମ୍ ଇତିକର୍ତଵ୍ଯମ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ ॥୨-୬୮-
ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ—ତମେ ଆସ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିବି କଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରମ୍ ରାଜ ଗୃହମ୍ ଗତ୍ଵା ଶୀଘ୍ରମ୍ ଶୀଘ୍ର ଜଵୈଃ ହଯୈଃ । ତ୍ଯକ୍ତ ଶୋକୈଃ ଇଦମ୍ ଵାଚ୍ଯଃ ଶାସନାତ୍ ଭରତଃ ମମ ॥୨-୬୮-
ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ସହର ଓ ରାଜମହଳକୁ ଯାଅ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ଏହି କଥା ମୋର ନାମରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିବା।
ପୁରୋହିତଃ ତ୍ଵାମ୍ କୁଶଲମ୍ ପ୍ରାହ ସର୍ଵେ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ତ୍ଵରମାଣଃ ଚ ନିର୍ଯାହି କୃତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ଯଯିକମ୍ ତ୍ଵଯା ॥୨-୬୮-
‘ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ପଠାଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ, ଏକ ଅତି ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି।’
ମା ଚ ଅସ୍ମୈ ପ୍ରୋଷିତମ୍ ରାମମ୍ ମା ଚ ଅସ୍ମୈ ପିତରମ୍ ମୃତମ୍ । ଭଵନ୍ତଃ ଶମ୍ସିଷୁର୍ ଗତ୍ଵା ରାଘଵାଣାମ୍ ଇମମ୍ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୮-
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ରାମ ବନବାସକୁ ଗଲେ ବା ବାପା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ବୋଲି କହିବା ନାହିଁ; କେବଳ ରାଘବବଂଶର ଏହି ଡାକ କଥା ଦେଖାଇବା।
କୌଶେଯାନି ଚ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଭୂଷଣାନି ଵରାଣି ଚ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଦାଯ ରାଜ୍ଞଃ ଚ ଭରତସ୍ଯ ଚ ଗଚ୍ଚତ ॥୨-୬୮-
ରାଜା ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କାଞ୍ଚା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣା ତୁରନ୍ତ ନେଇ ଯାଅ।
ଦତ୍ତପଥ୍ଯଶନା ଦୂତାଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵମ୍ ସ୍ଵମ୍ ନିଵେଶନମ୍ । କେକଯାମ୍ସ୍ତେ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତୋ ହଯାନାରୁହ୍ଯ ସମ୍ମତାନ୍ ॥୨-୬୮-
ପଥ୍ୟ ଖାଇ ସେଇ ଦୂତମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, କେକୟ ଦେଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚୟିତ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାସ୍ଥାନିକମ୍ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯଶେଷମନନ୍ତରମ୍ । ଵସିଷ୍ଠେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତା ଦୂତାଃ ସମ୍ତ୍ଵରିତା ଯଯୁଃ ॥୨-୬୮-
ତାପରେ ବିଦାୟ ଆଚାର କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ କାମ ସାରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଦୂତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ନ୍ଯନ୍ତେନାପରତାଲସ୍ଯ ପ୍ରଲମ୍ବସ୍ଯୋତ୍ତରମ୍ ପ୍ରତି । ନିଷେଵମାଣାସ୍ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ନଦୀମ୍ ମଧ୍ଯେନ ମାଲିନୀମ୍ ॥୨-୬୮-
ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଧାରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ସେମାନେ ମାଳିନୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଲେ।
ତେ ହସ୍ତିନାପୁରେ ଗଙ୍ଗାମ୍ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖା ଯଯୁଃ । ପାଞଲଦେଶମାସାଦ୍ଯ ମଧ୍ଯେନ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲମ୍ ॥୨-୬୮-
ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ତରି, ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲି, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶ ପହଞ୍ଚି, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଇଲେ।
ସରାମ୍ସି ଚ ସୁପୂର୍ଣାନି ନଦୀଶ୍ଚ ଵିମଲୋଦକାଃ । ନିରୀକ୍ଷମାଣାସ୍ତେ ଜଗ୍ମୁର୍ଦୂତାଃ କାର୍ଯଵଶାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ ॥୨-୬୮-
ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳର ନଦୀ ଦେଖି, ଦୂତମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ।