ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ମହାଯଜ୍ଞେଷୁ ଯଜ୍ଵନଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵସୁସମ୍ପନ୍ନା ଵିସୃଜନ୍ତ୍ଯାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ବହୁତ ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ପ୍ରଭୂତ ନଟ ନର୍ତକାଃ । ଉତ୍ସଵାଃ ଚ ସମାଜାଃ ଚ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଵର୍ଧନାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଅନେକ ନଟ ଓ ନୃତ୍ୟକାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜ ଯାହା ଦେଶକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେଗୁଡିକ ବଢ଼ିନାହିଁ।
ନ ଅରଜକେ ଜନ ପଦେ ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥା ଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । କଥାଭିର୍ ଅନୁରଜ୍ଯନ୍ତେ କଥା ଶୀଲାଃ କଥା ପ୍ରିଯୈଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କଥା ପ୍ରେମୀମାନେ ମନୋହର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଉଦ୍ଯାନାନି ସମାଗତାଃ । ସାଯାହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତୁମ୍ ଯାନ୍ତି କୁମାର୍ଯୋ ହେମଭୂଷିତାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କୃତ କୁମାରୀମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଏକଠା ହେଇନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଵାହନୈଃ ଶୀଘ୍ର ଗାମିଭିଃ । ନରା ନିର୍ଯାନ୍ତି ଅରଣ୍ଯାନି ନାରୀଭିଃ ସହ କାମିନଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଯାନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାକଜେ ଜନ ପଦେ ଧନଵନ୍ତଃ ସୁରକ୍ଷିତାଃ । ଶେରତେ ଵିଵୃତ ଦ୍ଵାରାଃ କୃଷି ଗୋ ରକ୍ଷ ଜୀଵିନଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଓ ଚାଷ କିମ୍ବା ଗଂଧାର ପାଳି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ରାତିରେ ଶୁଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ବଦ୍ଦଘଣ୍ଟା ଵିଷାଣୀନଃ । ଆଟନ୍ତି ରାଜମାର୍ଗେଷୁ କୁଞ୍ଜରାଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଘଣ୍ଟା ଓ ମୁଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷର ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଶରାନ୍ ସମ୍ତତମସ୍ଯତାମ୍ । ଶ୍ରୂଯତେ ତଲନିର୍ଘୋଷ ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରାଣାମୁପାସନେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଧନୁର ତାରର ଅବିରତ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶବ୍ଦ ଶିକ୍ଷାସ୍ଥଳରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଵଣିଜୋ ଦୂର ଗାମିନଃ । ଗଚ୍ଚନ୍ତି କ୍ଷେମମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ବହୁ ପୁଣ୍ଯ ସମାଚିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୂର ଦୂରକୁ ବ୍ୟବସାୟ କରିବା ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଚରତି ଏକ ଚରଃ ଵଶୀ । ଭାଵଯନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନା ଆତ୍ମାନମ୍ ଯତ୍ର ସାଯମ୍ ଗୃହୋ ମୁନିଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏକା ଏକା ମୁନି ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଞ୍ଜ ପରେ ଘରକୁ ଫେରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନ ଚ ଅପି ଅରାଜକେ ସେନା ଶତ୍ରୂନ୍ ଵିଷହତେ ଯୁଧି ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ରହେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ହୃଷ୍ଟୈଃ ପରମଵାଜିଭିଃ । ନରାଃ ସମ୍ଯାନ୍ତି ସହସା ରଥୈଶ୍ଚ ପରିମଣ୍ଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକଠା ହେବେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ନରାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ସମ୍ପଦନ୍ତୋଽଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଵନେଷୂପଵନେଷୁ ଚ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା ଲୋକମାନେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ମାଲ୍ଯମୋଦକଦକ୍ଷିଣାଃ । ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନାର୍ଥଯ କଲ୍ପ୍ଯନ୍ତେ ନିଯତୈର୍ଜନୈଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଚନ୍ଦନାଗୁରୁରୂଷିତାଃ । ରାଜପୁତ୍ରା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵସନ୍ତ ଇଵ ଶାଖିନଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ତଳସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ଅନୁଦକା ନଦ୍ଯୋ ଯଥା ଵା ଅପି ଅତୃଣମ୍ ଵନମ୍ । ଅଗୋପାଲା ଯଥା ଗାଵଃ ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଅରାଜକମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଜଳ ନଥିବା ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଓ ଗୋପାଳ ନଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ନଥିବା ଦେଶ।
ଧ୍ଵଜୋ ରଥସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞାନମ୍ ଧୂମୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଵିଭାଵସୋଃ । ତେଷାମ୍ ଯୋ ନୋ ଧ୍ଵଜୋ ରାଜ ସ ଦେଵତ୍ଵମିତୋ ଗତଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ, ସେ ଏଠାରୁ ଦେବତା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ସ୍ଵକମ୍ ଭଵତି କସ୍ଯଚିତ୍ । ମତ୍ସ୍ଯାଇଵ ନରା ନିତ୍ଯମ୍ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ନୁହେଁ; ମାଛ ମାଛକୁ ଯେପରି ଖାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାପରେ ଏକ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଯେହି ସମ୍ଭିନ୍ନ ମର୍ଯାଦା ନାସ୍ତିକାଃ ଚିନ୍ନ ସମ୍ଶଯାଃ । ତେ ଅପି ଭାଵାଯ କଲ୍ପନ୍ତେ ରାଜ ଦଣ୍ଡ ନିପୀଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେମାନେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଅନୁଶାସିତ ହୋଇ ନିୟମରେ ଆସନ୍ତି।
ଯଥା ଦୃଷ୍ଟିଃ ଶରୀରସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେଵପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥା ନରେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଯୋଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେହ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ କାମ କରେ, ସେପରି ରାଜା ଦେଶର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ।
ରାଜା ସତ୍ଯମ୍ ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ରାଜା କୁଲଵତାମ୍ କୁଲମ୍ । ରାଜା ମାତା ପିତା ଚୈଵ ରାଜା ହିତକରୋ ନୃଣାମ୍ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ବଂଶ, ରାଜା ମାଆ ଓ ବାପା, ରାଜା ଲୋକଙ୍କର ଉପକାରୀ।
ଯମୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଃ ଶକ୍ରୋ ଵରୁଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ । ଵିଶେଷ୍ଯନ୍ତେ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ଵୃତ୍ତେନ ମହାତା ତତଃ ॥୨-୬୭-
ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅହୋ ତମୈଵ ଇଦମ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନ ପ୍ରଜ୍ଞାଯେତ କିମ୍ଚନ । ରାଜା ଚେନ୍ ନ ଭଵେନ୍ ଲୋକେ ଵିଭଜନ୍ ସାଧ୍ଵ୍ ଅସାଧୁନୀ ॥୨-୬୭-
ଯଦି ଏହି ଜଗତରେ ରାଜା ନ ଥାନ୍ତେ, ତେବେ ସବୁଠି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଉପରେ ଭେଦ କରିବାକୁ ରାଜା ଅଛନ୍ତି।
ଜୀଵତି ଅପି ମହା ରାଜେ ତଵ ଏଵ ଵଚନମ୍ ଵଯମ୍ । ନ ଅତିକ୍ରମାମହେ ସର୍ଵେ ଵେଲାମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଇଵ ସାଗରଃ ॥୨-୬୭-
ମହାନ ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁ ଜୀବନ୍ତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
ସ ନଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦ୍ଵିଜ ଵର୍ଯ ଵୃତ୍ତମ୍ । ନୃପମ୍ ଵିନା ରାଜ୍ଯମ୍ ଅରଣ୍ଯ ଭୂତମ୍ । କୁମାରମ୍ ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ ସୁତମ୍ ଵଦାନ୍ଯମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ରାଜାନମ୍ ଇହ ଅଭିଷିନ୍ଚଯ ॥୨-୬୭-
ଏହିପରି ଆମ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ନ ଥିବାରୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଦୟାଳୁ କୁମାରଙ୍କୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରାଜା କର।
thumb|ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତେଷାମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ମିତ୍ର ଅମାତ୍ଯ ଗଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାମ୍ସ୍ ତାନ୍ ଇଦମ୍ ଵଚଃ ॥୨-୬୮-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଅସୌ ମାତୁଲ କୁଲେ ପୁରେ ରାଜ ଗୃହେ ସୁଖୀ । ଭରତଃ ଵସତି ଭ୍ରାତ୍ରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତଃ ॥୨-୬୮-
ଏବେ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଗୃହରେ, ରାଜମହଳରେ, ଶତୃଘ୍ନ ସହିତ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଜଵନା ଦୂତା ଗଚ୍ଚନ୍ତୁ ତ୍ଵରିତୈଃ ହଯୈଃ । ଆନେତୁମ୍ ଭ୍ରାତରୌ ଵୀରୌ କିମ୍ ସମୀକ୍ଷାମହେ ଵଯମ୍ ॥୨-୬୮-
ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଯାଆନ୍ତୁ, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂର ବନ୍ଧୁକୁ ଆଣିବାକୁ। ଆମେ କାହିଁକି ଅପେକ୍ଷା କରିବା?
ଗଚ୍ଚନ୍ତୁ ଇତି ତତଃ ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରୁଵନ୍ । ତେଷାମ୍ ତତ୍ ଵଚନମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୮-
‘ଯିଅନ୍ତୁ’ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ।