ଏତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସହ ଅମାତ୍ଯୈଃ ପୃଥଗ୍ ଵାଚମ୍ ଉଦୀରଯନ୍ । ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଏଵ ଅଭିମୁଖାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ରାଜ ପୁରୋହିତମ୍ ॥୨-୬୭-
ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅଲଗା ଅଲଗା କଥା କହିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଅତୀତା ଶର୍ଵରୀ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯା ନୋ ଵର୍ଷ ଶତ ଉପମା । ଅସ୍ମିନ୍ ପନ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଆପନ୍ନେ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵେ ॥୨-୬୭-
ଏହି ରାତି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ପରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ କଟିଗଲା।
ସ୍ଵର୍ ଗତଃ ଚ ମହା ରାଜୋ ରାମଃ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଚ ଅପି ତେଜସ୍ଵୀ ରାମେଣ ଏଵ ଗତଃ ସହ ॥୨-୬୭-
ବଡ଼ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଉଭୌ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ କ୍କେକଯେଷୁ ପରମ୍ ତପୌ । ପୁରେ ରାଜ ଗୃହେ ରମ୍ଯେ ମାତାମହ ନିଵେଶନେ ॥୨-୬୭-
ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ବୀ, କେକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜପାଳି ଗୃହରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଇହ ଅଦ୍ଯ ଏଵ କଶ୍ଚିତ୍ ରାଜା ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଅରାଜକମ୍ ହି ନୋ ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ନ ଵିନାଶମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥୨-୬୭-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ ଆଜି କିଏ ରାଜା ହେଉ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଆମର ଦେଶ ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଅରାଜଲେ ଜନ ପଦେ ଵିଦ୍ଯୁନ୍ ମାଲୀ ମହା ସ୍ଵନଃ । ଅଭିଵର୍ଷତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ମହୀମ୍ ଦିଵ୍ଯେନ ଵାରିଣା ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବଡ଼ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ମେଘ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା କରେନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ବୀଜ ମୁଷ୍ଟିଃ ପ୍ରକୀର୍ଯତେ । ନ ଅରାକକେ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରଃ ଭାର୍ଯା ଵା ଵର୍ତତେ ଵଶେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକେ ମାଟିରେ ଦାନା ଚାଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଜନା ଗୋଟେ ପତିଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ।
ଅରାଜକେ ଧନମ୍ ନ ଅସ୍ତି ନ ଅସ୍ତି ଭାର୍ଯା ଅପି ଅରାଜକେ । ଇଦମ୍ ଅତ୍ଯାହିତମ୍ ଚ ଅନ୍ଯତ୍ କୁତଃ ସତ୍ଯମ୍ ଅରାଜକେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନ ମିଳେ ନାହିଁ, ଜନା ମଧ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସୁସ୍ଥିତି ଥିଲେ, ସତ୍ୟ କେମିତି ରହିପାରିବ?
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ କାରଯନ୍ତି ସଭାମ୍ ନରାଃ । ଉଦ୍ଯାନାନି ଚ ରମ୍ଯାଣି ହୃଷ୍ଟାଃ ପୁଣ୍ଯ ଗୃହାଣି ଚ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକେ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଖୁସି ଲୋକେ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଯଜ୍ଞ ଶୀଲା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସତ୍ରାଣି ଅନ୍ଵାସତେ ଦାନ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସମ୍ଶିତ ଵ୍ରତାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିୟମିତ ଓ ଦମିତ ଲୋକେ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ମହାଯଜ୍ଞେଷୁ ଯଜ୍ଵନଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵସୁସମ୍ପନ୍ନା ଵିସୃଜନ୍ତ୍ଯାପ୍ତଦକ୍ଷିଣାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ବହୁତ ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ପ୍ରଭୂତ ନଟ ନର୍ତକାଃ । ଉତ୍ସଵାଃ ଚ ସମାଜାଃ ଚ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଵର୍ଧନାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଅନେକ ନଟ ଓ ନୃତ୍ୟକାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାଜ ଯାହା ଦେଶକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେଗୁଡିକ ବଢ଼ିନାହିଁ।
ନ ଅରଜକେ ଜନ ପଦେ ସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥା ଵ୍ଯଵହାରିଣଃ । କଥାଭିର୍ ଅନୁରଜ୍ଯନ୍ତେ କଥା ଶୀଲାଃ କଥା ପ୍ରିଯୈଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କଥା ପ୍ରେମୀମାନେ ମନୋହର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଉଦ୍ଯାନାନି ସମାଗତାଃ । ସାଯାହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତୁମ୍ ଯାନ୍ତି କୁମାର୍ଯୋ ହେମଭୂଷିତାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ସୁନ୍ଦର ଅଳଙ୍କୃତ କୁମାରୀମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଏକଠା ହେଇନାହାନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଵାହନୈଃ ଶୀଘ୍ର ଗାମିଭିଃ । ନରା ନିର୍ଯାନ୍ତି ଅରଣ୍ଯାନି ନାରୀଭିଃ ସହ କାମିନଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଗତିର ଯାନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାକଜେ ଜନ ପଦେ ଧନଵନ୍ତଃ ସୁରକ୍ଷିତାଃ । ଶେରତେ ଵିଵୃତ ଦ୍ଵାରାଃ କୃଷି ଗୋ ରକ୍ଷ ଜୀଵିନଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଓ ଚାଷ କିମ୍ବା ଗଂଧାର ପାଳି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ରାତିରେ ଶୁଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ବଦ୍ଦଘଣ୍ଟା ଵିଷାଣୀନଃ । ଆଟନ୍ତି ରାଜମାର୍ଗେଷୁ କୁଞ୍ଜରାଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଘଣ୍ଟା ଓ ମୁଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷର ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଶରାନ୍ ସମ୍ତତମସ୍ଯତାମ୍ । ଶ୍ରୂଯତେ ତଲନିର୍ଘୋଷ ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରାଣାମୁପାସନେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଧନୁର ତାରର ଅବିରତ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶବ୍ଦ ଶିକ୍ଷାସ୍ଥଳରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଵଣିଜୋ ଦୂର ଗାମିନଃ । ଗଚ୍ଚନ୍ତି କ୍ଷେମମ୍ ଅଧ୍ଵାନମ୍ ବହୁ ପୁଣ୍ଯ ସମାଚିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୂର ଦୂରକୁ ବ୍ୟବସାୟ କରିବା ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଚରତି ଏକ ଚରଃ ଵଶୀ । ଭାଵଯନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନା ଆତ୍ମାନମ୍ ଯତ୍ର ସାଯମ୍ ଗୃହୋ ମୁନିଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏକା ଏକା ମୁନି ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସାଞ୍ଜ ପରେ ଘରକୁ ଫେରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଯୋଗ କ୍ଷେମମ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନ ଚ ଅପି ଅରାଜକେ ସେନା ଶତ୍ରୂନ୍ ଵିଷହତେ ଯୁଧି ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ରହେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ହୃଷ୍ଟୈଃ ପରମଵାଜିଭିଃ । ନରାଃ ସମ୍ଯାନ୍ତି ସହସା ରଥୈଶ୍ଚ ପରିମଣ୍ଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକଠା ହେବେ ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ନରାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ସମ୍ପଦନ୍ତୋଽଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଵନେଷୂପଵନେଷୁ ଚ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜଣା ଲୋକମାନେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ମାଲ୍ଯମୋଦକଦକ୍ଷିଣାଃ । ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନାର୍ଥଯ କଲ୍ପ୍ଯନ୍ତେ ନିଯତୈର୍ଜନୈଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନପଦେ ଚନ୍ଦନାଗୁରୁରୂଷିତାଃ । ରାଜପୁତ୍ରା ଵିରାଜନ୍ତେ ଵସନ୍ତ ଇଵ ଶାଖିନଃ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ତଳସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ହି ଅନୁଦକା ନଦ୍ଯୋ ଯଥା ଵା ଅପି ଅତୃଣମ୍ ଵନମ୍ । ଅଗୋପାଲା ଯଥା ଗାଵଃ ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଅରାଜକମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଜଳ ନଥିବା ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଓ ଗୋପାଳ ନଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ନଥିବା ଦେଶ।
ଧ୍ଵଜୋ ରଥସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞାନମ୍ ଧୂମୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଵିଭାଵସୋଃ । ତେଷାମ୍ ଯୋ ନୋ ଧ୍ଵଜୋ ରାଜ ସ ଦେଵତ୍ଵମିତୋ ଗତଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଚିହ୍ନ, ସେ ଏଠାରୁ ଦେବତା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ସ୍ଵକମ୍ ଭଵତି କସ୍ଯଚିତ୍ । ମତ୍ସ୍ଯାଇଵ ନରା ନିତ୍ଯମ୍ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ ॥୨-୬୭-
ଯେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ନୁହେଁ; ମାଛ ମାଛକୁ ଯେପରି ଖାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାପରେ ଏକ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ଯେହି ସମ୍ଭିନ୍ନ ମର୍ଯାଦା ନାସ୍ତିକାଃ ଚିନ୍ନ ସମ୍ଶଯାଃ । ତେ ଅପି ଭାଵାଯ କଲ୍ପନ୍ତେ ରାଜ ଦଣ୍ଡ ନିପୀଡିତାଃ ॥୨-୬୭-
ଯେମାନେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ଦେହରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଅନୁଶାସିତ ହୋଇ ନିୟମରେ ଆସନ୍ତି।
ଯଥା ଦୃଷ୍ଟିଃ ଶରୀରସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେଵପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥା ନରେନ୍ଦ୍ରୋ ରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଯୋଃ ॥୨-୬୭-
ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେହ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ କାମ କରେ, ସେପରି ରାଜା ଦେଶର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ।