ତୈଲ ଦ୍ରୋଣ୍ଯାମ୍ ଅଥ ଅମାତ୍ଯାଃ ସମ୍ଵେଶ୍ଯ ଜଗତୀ ପତିମ୍ । ରାଜ୍ଞଃ ସର୍ଵାଣି ଅଥ ଆଦିଷ୍ଟାଃ ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣି ଅନନ୍ତରମ୍ ॥୨-୬୬-
ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖି, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ନ ତୁ ସମ୍କଲନମ୍ ରାଜ୍ଞୋ ଵିନା ପୁତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞାଃ କର୍ତୁମ୍ ଈଷୁସ୍ ତେ ତତଃ ରକ୍ଷନ୍ତି ଭୂମିପମ୍ ॥୨-୬୬-
କିନ୍ତୁ ପୁଅ ବିନା, ଜଣେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଚାହିଲେନି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଭୂମିପତିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ରହିଲେ।
ତୈଲ ଦ୍ରୋଣ୍ଯାମ୍ ତୁ ସଚିଵୈଃ ଶାଯିତମ୍ ତମ୍ ନର ଅଧିପମ୍ । ହା ମୃତଃ ଅଯମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯଃ ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥୨-୬୬-
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଦେଇ ଡ୍ରୋଣୀରେ ଶୋଇ ରଖିଥିଲେ, ଏହା ଦେଖି ମହଳର ଜନନୀମାନେ, 'ହା, ରାଜା ମୃତ' ବୋଲି ଜାଣି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ବିଲାପ କରିଲେ।
ବାହୂନ୍ ଉଦ୍ଯମ୍ଯ କୃପଣା ନେତ୍ର ପ୍ରସ୍ରଵଣୈଃ ମୁଖୈଃ । ରୁଦନ୍ତ୍ଯଃ ଶୋକ ସମ୍ତପ୍ତାଃ କୃପଣମ୍ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥୨-୬୬-
ସେମାନେ ଦୟାରେ ହାତ ଉଠାଇ, ଚକୁରୁ ଲୁହ ଝରାଉଥିବା ମୁହଁରେ, ଦୁଃଖରେ ଜରି, ବିନାପ୍ରାଣ ଭାବେ ବିଲାପ କରି କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ମହାରାଜ ରାମେଣ ସତତମ୍ ପ୍ରିଯଵାଦିନା । ଵିହୀନାଃ ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ କିମର୍ଥମ୍ ଵିଜହାସି ନଃ ॥୨-୬୬-
ହା ମହାରାଜ! ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଛୁ, ଯିଏ ସଦା ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ?
କୈକେଯ୍ଯା ଦୁଷ୍ଟଭାଵାଯା ରାଘଵେଣ ଵିଯୋଜିତାଃ । କଥମ୍ ପତିଘ୍ନ୍ଯା ଵତ୍ସ୍ଯାମଃ ସମୀପେ ଵିଧଵା ଵଯମ୍ ॥୨-୬୬-
କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ରାଘବଙ୍କୁ ହରାଇ, ଆମେ ବିଧବାମାନେ କିପରି ପତିଘାତିଣୀ ନିକଟରେ ରହିବୁ?
ସ ହି ନାଥଃ ସଦାସ୍ମାକମ୍ ତଵ ଚ ପ୍ରଭୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ଵନମ୍ ରାମୋ ଗତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିହାଯ ନୃପତିଶ୍ରିଯମ୍ ॥୨-୬୬-
ସେ ସଦା ଆମର ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ; ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାମ ରାଜା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଛାଡି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ଵଯା ତେନ ଚ ଵୀରେଣ ଵିନା ଵ୍ଯସନମୋହିତାଃ । କଥମ୍ ଵଯମ୍ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମଃ କୈକେଯ୍ଯା ଚ ଵିଦୂଷିତାଃ ॥୨-୬୬-
ଆପଣ ଓ ସେ ଶୂରବୀର ଛାଡି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅପମାନିତ, ଆମେ କିପରି ଏଠାରେ ରହିପାରିବୁ?
ଯଯା ତୁ ରାଜା ରାମଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ । ସୀତଯା ସହ ସମ୍ତ୍ଯ୍କ୍ତାଃ ସା କମନ୍ଯମ୍ ନ ହାସ୍ଯତି ॥୨-୬୬-
ଯେଉଁ ଜଣେ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ଆଉ କିଏକୁ ଛାଡିବେ ନାହିଁ?
ତା ବାଷ୍ପେଣ ଚ ସମ୍ଵୀତାଃ ଶୋକେନ ଵିପୁଲେନ ଚ । ଵ୍ଯଵେଷ୍ଟନ୍ତ ନିରାନନ୍ଦା ରାଘଵସ୍ଯ ଵରସ୍ତ୍ରୀଯଃ ॥୨-୬୬-
ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଓ ଲୁହରେ ବିଡ଼ିତ, ରାଘବଙ୍କର ମହିଳାମାନେ ସୁଖ ହୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ।
ନିଶା ନକ୍ଷତ୍ର ହୀନା ଇଵ ସ୍ତ୍ରୀ ଇଵ ଭର୍ତୃ ଵିଵର୍ଜିତା । ପୁରୀ ନ ଅରାଜତ ଅଯୋଧ୍ଯା ହୀନା ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା ॥୨-୬୬-
ଜଣେ ମହିଳା ପତି ହୀନ ହେଲେ, ରାତି ନକ୍ଷତ୍ର ନଥିବା ପରି, ମହାତ୍ମା ରାଜା ନଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟା ଚମକିଲା ନାହିଁ।
ବାଷ୍ପ ପର୍ଯାକୁଲ ଜନା ହାହା ଭୂତ କୁଲ ଅନ୍ଗନା । ଶୂନ୍ଯ ଚତ୍ଵର ଵେଶ୍ମ ଅନ୍ତା ନ ବଭ୍ରାଜ ଯଥା ପୁରମ୍ ॥୨-୬୬-
ଲୋକମାନେ ଲୁହରେ ଭିଜିଗଲେ, ପରିବାରର ଜନନୀମାନେ 'ହାହା' ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଚତ୍ୱର ଓ ଘର ଦେଖି, ସହର ପୂର୍ବ ପରି ଚମକିଲା ନାହିଁ।
ଗତ ପ୍ରଭା ଦ୍ଯୌର୍ ଇଵ ଭାସ୍କରମ୍ ଵିନା । ଵ୍ଯପେତ ନକ୍ଷତ୍ର ଗଣା ଇଵ ଶର୍ଵରୀ । ନିଵୃତ୍ତଚାରଃ ସହସା ଗତୋ ରଵିଃ । ପ୍ରଵୃତ୍ତଚାରା ରାଜନୀ ହ୍ଯୁପସ୍ଥିତା ॥୨-୬୬-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ହୀନ ରାତି, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଚାନକ ଅସ୍ତ ହୋଇ ଦିନ ଶେଷ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ରାତି ଆସିଯାଏ।
ଋତେ ତୁ ପୁତ୍ରାଦ୍ଦହନମ୍ ମହୀପତେ । ର୍ନରୋଚଯନ୍ତେ ସୁହୃଦଃ ସମାଗତାଃ । ଇତୀଵ ତସ୍ମିନ୍ ଶଯନେ ନ୍ଯଵେଶଯ । ନ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜାନମଚିନ୍ତ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୨-୬୬-
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଛଡ଼ି, ଏକତ୍ରିତ ମିତ୍ରମାନେ ଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଗତପ୍ରଭା ଦ୍ଯୌରିଵ ଭାସ୍କରମ୍ ଵିନା । ଵ୍ଯପେତନକ୍ଷତ୍ରଗଣେଵ ଶର୍ଵରୀ । ପୁରୀ ବଭାସେ ରହିତା ମହ ଆତ୍ମନା । ନ ଚ ଅସ୍ର କଣ୍ଠ ଆକୁଲ ମାର୍ଗ ଚତ୍ଵରା ॥୨-୬୬-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ହୀନ ରାତି, ସହର ମହାତ୍ମା ହୀନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଆଖିର ଲୁହରେ ଭରିଥିବା ଗଳା ନଥିବା ରାସ୍ତା ଓ ଚତ୍ୱର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ନରାଃ ଚ ନାର୍ଯଃ ଚ ସମେତ୍ଯ ସମ୍ଘଶୋ । ଵିଗର୍ହମାଣା ଭରତସ୍ଯ ମାତରମ୍ । ତଦା ନଗର୍ଯାମ୍ ନର ଦେଵ ସମ୍କ୍ଷଯେ । ବଭୂଵୁର୍ ଆର୍ତା ନ ଚ ଶର୍ମ ଲେଭିରେ ॥୨-୬୬-
ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କର ମାତାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ; ରାଜା ନଥିବା ସହରରେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ ନାହିଁ।
thumb|ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତଷଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ।
ଆକ୍ରନ୍ଦିତନିରାନନ୍ଦା ସାସ୍ରକମ୍ଠଜନାଵିଲା । ଆଯୋଧ୍ଯାଯାମତିତତା ସା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଶର୍ଵରୀ ॥୨-୬୭-
ଆୟୋଧ୍ୟା ସବୁଠି କାନ୍ଦିବା ଶବ୍ଦ, ସୁଖ ହୀନ, ଲୋକମାନେ ଲୁହରେ ଭରିଥିବା ଗଳାରେ, ଏଭଳି ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲା।
ଵ୍ଯତୀତାଯାମ୍ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାମ୍ ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ଉଦଯେ ତତଃ । ସମେତ୍ଯ ରାଜ କର୍ତାରଃ ସଭାମ୍ ଈଯୁର୍ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ॥୨-୬୭-
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା; ରାଜାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ବିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଅଥ ମୌଦ୍ଗଲ୍ଯୋ ଵାମଦେଵଃ ଚ କାଶ୍ଯପଃ । କାତ୍ଯଯନୋ ଗୌତମଃ ଚ ଜାବାଲିଃ ଚ ମହା ଯଶାଃ ॥୨-୬୭-
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କାଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ମହାଯଶୀ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଏତେ ଦ୍ଵିଜାଃ ସହ ଅମାତ୍ଯୈଃ ପୃଥଗ୍ ଵାଚମ୍ ଉଦୀରଯନ୍ । ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଏଵ ଅଭିମୁଖାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ରାଜ ପୁରୋହିତମ୍ ॥୨-୬୭-
ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅଲଗା ଅଲଗା କଥା କହିବା ସହିତ, ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଅତୀତା ଶର୍ଵରୀ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯା ନୋ ଵର୍ଷ ଶତ ଉପମା । ଅସ୍ମିନ୍ ପନ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଆପନ୍ନେ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ପାର୍ଥିଵେ ॥୨-୬୭-
ଏହି ରାତି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ପରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ କଟିଗଲା।
ସ୍ଵର୍ ଗତଃ ଚ ମହା ରାଜୋ ରାମଃ ଚ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଚ ଅପି ତେଜସ୍ଵୀ ରାମେଣ ଏଵ ଗତଃ ସହ ॥୨-୬୭-
ବଡ଼ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଉଭୌ ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ କ୍କେକଯେଷୁ ପରମ୍ ତପୌ । ପୁରେ ରାଜ ଗୃହେ ରମ୍ଯେ ମାତାମହ ନିଵେଶନେ ॥୨-୬୭-
ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ବୀ, କେକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜପାଳି ଗୃହରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାମ୍ ଇହ ଅଦ୍ଯ ଏଵ କଶ୍ଚିତ୍ ରାଜା ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଅରାଜକମ୍ ହି ନୋ ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ନ ଵିନାଶମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥୨-୬୭-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ ଆଜି କିଏ ରାଜା ହେଉ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଆମର ଦେଶ ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଅରାଜଲେ ଜନ ପଦେ ଵିଦ୍ଯୁନ୍ ମାଲୀ ମହା ସ୍ଵନଃ । ଅଭିଵର୍ଷତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ମହୀମ୍ ଦିଵ୍ଯେନ ଵାରିଣା ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ବଡ଼ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ମେଘ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା କରେନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ବୀଜ ମୁଷ୍ଟିଃ ପ୍ରକୀର୍ଯତେ । ନ ଅରାକକେ ପିତୁଃ ପୁତ୍ରଃ ଭାର୍ଯା ଵା ଵର୍ତତେ ଵଶେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକେ ମାଟିରେ ଦାନା ଚାଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଜନା ଗୋଟେ ପତିଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ।
ଅରାଜକେ ଧନମ୍ ନ ଅସ୍ତି ନ ଅସ୍ତି ଭାର୍ଯା ଅପି ଅରାଜକେ । ଇଦମ୍ ଅତ୍ଯାହିତମ୍ ଚ ଅନ୍ଯତ୍ କୁତଃ ସତ୍ଯମ୍ ଅରାଜକେ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନ ମିଳେ ନାହିଁ, ଜନା ମଧ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସୁସ୍ଥିତି ଥିଲେ, ସତ୍ୟ କେମିତି ରହିପାରିବ?
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ କାରଯନ୍ତି ସଭାମ୍ ନରାଃ । ଉଦ୍ଯାନାନି ଚ ରମ୍ଯାଣି ହୃଷ୍ଟାଃ ପୁଣ୍ଯ ଗୃହାଣି ଚ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଲୋକେ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଖୁସି ଲୋକେ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଅରାଜକେ ଜନ ପଦେ ଯଜ୍ଞ ଶୀଲା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସତ୍ରାଣି ଅନ୍ଵାସତେ ଦାନ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସମ୍ଶିତ ଵ୍ରତାଃ ॥୨-୬୭-
ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିୟମିତ ଓ ଦମିତ ଲୋକେ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ।