ଆଚ୍ଛାଦିତାସ୍ତେ ଵାସୋଭିଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ପୂଜିତାଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଦୀପ୍ତିମନ୍ତୋ ଵିରାଜନ୍ତେ ଯଥା ଦିଵି ॥୧-୧୪-
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଜଳ୍କୁଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଇଷ୍ଟକାଶ୍ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ କାରିତାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣତଃ । ଚିତୋଽଗ୍ନିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈସ୍ତତ୍ର କୁଶଲୈଃ ଶୁଲ୍ବକର୍ମଣି ॥୧-୧୪-
ଏଠି ଇଷ୍ଟକାଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା; ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞବେଦୀକୁ ନିପୁଣତାରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ସ ଚିତ୍ଯୋ ରାଜସିଂହସ୍ଯ ସଂଚିତଃ କୁଶଲୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଗରୁଡୋ ରୁକ୍ମପକ୍ଷୋ ଵୈ ତ୍ରିଗୁଣୋଽଷ୍ଟାଦଶାତ୍ମକଃ ॥୧-୧୪-
ସେହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦୀ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହା ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁନା ଡାଣ୍ଡା ସହିତ, ତିନି ତଳ ଓ ଅଠରଟି ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା।
ନିଯୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶଵସ୍ତତ୍ତଦୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦୈଵତମ୍ । ଉରଗାଃ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଚୋଦିତାଃ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା; ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଶାମିତ୍ରେ ତୁ ହଯସ୍ତତ୍ର ତଥା ଜଲଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଋଷିଭିଃ ସର୍ଵମେଵୈତନ୍ନିଯୁକ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରତସ୍ତଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।
ପଶୂନାଂ ତ୍ରିଶତଂ ତତ୍ର ଯୂପେଷୁ ନିଯତଂ ତଦା । ଅଶ୍ଵରତ୍ନୋତ୍ତମଂ ତତ୍ର ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ହ ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ ତିନିଶଏ ପଶୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଘୋଡ଼ା ଥିଲା।
କୌସଲ୍ଯା ତଂ ହଯଂ ତତ୍ର ପରିଚର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । କୃପାଣୈର୍ଵିସସାରୈନଂ ତ୍ରିଭିଃ ପରମଯା ମୁଦା ॥୧-୧୪-
ସେଠାରେ କୌଶଲ୍ୟା ସେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।
ପତତ୍ରିଣା ତଦା ସାର୍ଧଂ ସୁସ୍ଥିତେନ ଚ ଚେତସା । ଅଵସଦ୍ ରଜନୀମେକାଂ କୌସଲ୍ଯା ଧର୍ମକାମ୍ଯଯା ॥୧-୧୪-
ସେଠି ପକ୍ଷୀ ସହ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମନେ କୌଶଲ୍ୟା ଧର୍ମ ଲାଗି ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।
ହୋତାଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତଥୋଦ୍ଗାତା ହସ୍ତେନ ସମଯୋଜଯନ୍ । ମହିଷ୍ଯା ପରିଵୃତ୍ତ୍ଯାଥ ଵାଵାତାମପରାଂ ତଥା ॥୧-୧୪-
ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତା ରାଣୀଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସହିତ ହାତ ଧରି ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ।
ପତତ୍ରିଣସ୍ତସ୍ଯ ଵପାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଋତ୍ଵିକ୍ପରମସମ୍ପନ୍ନଃ ଶ୍ରପଯାମାସ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ ॥୧-୧୪-
ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦକ୍ଷତା ସହିତ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଥିଲେ।
ଧୂମଗନ୍ଧଂ ଵପାଯାସ୍ତୁ ଜିଘ୍ରତି ସ୍ମ ନରାଧିପଃ । ଯଥାକାଲଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ନିର୍ଣୁଦନ୍ ପାପମାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୪-
ସେହି ସମୟରେ ରାଜା ଚର୍ବିର ଧୂମ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ କରିଥିଲେ, ନିୟମ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜର ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ।
ହଯସ୍ଯ ଯାନି ଚାଙ୍ଗାନି ତାନି ସର୍ଵାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ଅଗ୍ନୌ ପ୍ରାସ୍ଯନ୍ତି ଵିଧିଵତ୍ ସମସ୍ତାଃ ଷୋଡଶର୍ତ୍ଵିଜଃ ॥୧-୧୪-
ଘୋଡ଼ାର ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଷୋଳ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ଲକ୍ଷଶାଖାସୁ ଯଜ୍ଞାନାମନ୍ଯେଷାଂ କ୍ରିଯତେ ହଵିଃ । ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଚୈକସ୍ଯ ଵୈତସୋ ଭାଗ ଇଷ୍ଯତେ ॥୧-୧୪-
ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ଡାଳିରେ ହବି ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ କେବଳ କାଶ ଗଛର ଦେଉଳି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ତ୍ର୍ଯହୋଽଶ୍ଵମେଧଃ ସଂଖ୍ଯାତଃ କଲ୍ପସୂତ୍ରେଣ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ । ଚତୁଷ୍ଟୋମମହସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍ ॥୧-୧୪-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ୱମେଧକୁ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥିବା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ନାମକ କ୍ରିୟା ହୁଏ।
ଉକ୍ଥ୍ଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସଂଖ୍ଯାତମତିରାତ୍ରଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ । କାରିତାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଵିହିତାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ ॥୧-୧୪-
ଦ୍ୱିତୀୟ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଗଣନା କରାଯାଇଥିବା ଅତିରାତ୍ର ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯଜ୍ଞମାନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ବହୁତ ହୋଇଥିଲା।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟୋମାଯୁଷୀ ଚୈଵମତିରାତ୍ରୌ ଚ ନିର୍ମିତୌ । ଅଭିଜିଦ୍ଵିଶ୍ଵଜିଚ୍ଚୈଵମାପ୍ତୋର୍ଯାମୌ ମହାକ୍ରତୁଃ ॥୧-୧୪-
ଏଠାରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ ଏବଂ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ଅଭିଜିତ, ବିଶ୍ୱଜିତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀଂ ହୋତ୍ରେ ଦଦୌ ରାଜା ଦିଶଂ ସ୍ଵକୁଲଵର୍ଧନଃ । ଅଧ୍ଵର୍ଯଵେ ପ୍ରତୀଚୀଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥୧-୧୪-
ସେ ରାଜା, ନିଜ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତାକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ଉଦ୍ଗାତ୍ରେ ତୁ ତଥୋଦୀଚୀଂ ଦକ୍ଷିଣୈଷା ଵିନିର୍ମିତା । ଅଶ୍ଵମେଧେ ମହାଯଜ୍ଞେ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଵିହିତେ ପୁରା ॥୧-୧୪-
ଉଦ୍ଗାତାକୁ ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ପ୍ରଥା ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାଯଜ୍ଞରେ ହୋଇଥାଏ।
କ୍ରତୁଂ ସମାପ୍ଯ ତୁ ତଦା ନ୍ଯାଯତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ । ଋତ୍ଵିଗ୍ଭ୍ଯୋ ହି ଦଦୌ ରାଜା ଧରାଂ ତାଂ କୁଲଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧୪-
ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିଜ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିବା, ସେଇ ଭୂମି ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ଏଵମ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋଽଭୂଚ୍ଛ୍ରୀମାନନିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ । ଋତ୍ଵିଜସ୍ତ୍ଵବ୍ରୁଵନ୍ ସର୍ଵେ ରାଜାନଂ ଗତକିଲ୍ବିଷମ୍ ॥୧-୧୪-
ଏପରି ଦାନ କରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଖୁସି ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଵାନେଵ ମହୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାମେକୋ ରକ୍ଷିତୁମର୍ହତି । ନ ଭୂମ୍ଯା କାର୍ଯମସ୍ମାକଂ ନହି ଶକ୍ତାଃ ସ୍ମ ପାଲନେ ॥୧-୧୪-
ମହାରାଜ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ; ଆମ ପାଇଁ ଏହି ଭୂମିର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ, ଆମେ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ରତାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯକରଣେ ଵଯଂ ନିତ୍ଯଂ ହି ଭୂମିପ । ନିଷ୍କ୍ରଯଂ କିଞ୍ଚିଦେଵେହ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୁ ଭଵାନିତି ॥୧-୧୪-
ଭୂମିପତି, ଆମେ ସବୁବେଳେ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥାଉଛୁ; ଆପଣ ଏଠାରେ ଆମକୁ କିଛି ଅନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
ମଣିରତ୍ନଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଵା ଗାଵୋ ଯଦ୍ଵା ସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ତତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧରଣ୍ଯା ନ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ॥୧-୧୪-
ମହାନୁଭାବ, ଆମକୁ ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁନା ବା ଗାଈ ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି ଦିଅନ୍ତୁ; ଭୂମିର ଆମେ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖୁନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ନରପତିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦଶ ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ନୃପଃ ॥୧-୧୪-
ଏପରି ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନେଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କଲେ।
ଦଶକୋଟିଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ରଜତସ୍ଯ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ଋତ୍ଵିଜସ୍ତୁ ତତଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଦଦୁଃ ସହିତା ଵସୁ ॥୧-୧୪-
ସେ ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଏବଂ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା ଚାନ୍ଦି ଦେଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ଏହି ଧନ ସମାନଭାବେ ବଣ୍ଟିଲେ।
ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଯ ମୁନଯେ ଵସିଷ୍ଠାଯ ଚ ଧୀମତେ । ତତସ୍ତେ ନ୍ଯାଯତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଵିଭାଗଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୧୪-
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମୁନି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ବଣ୍ଟିଲେ।
ସୁପ୍ରୀତମନସଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ମୁଦିତା ଭୃଶମ୍ । ତତଃ ପ୍ରସର୍ପକେଭ୍ଯସ୍ତୁ ହିରଣ୍ଯଂ ସୁସମାହିତଃ ॥୧-୧୪-
ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ପରେ ସେ ଯେଉଁମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମନ ଲଗାଇ ସୁନା ଦେଲେ।
ଜାମ୍ବୂନଦଂ କୋଟିସଂଖ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ତଦା । ଦରିଦ୍ରାଯ ଦ୍ଵିଜାଯଥ ହସ୍ତାଭରଣମୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୧୪-
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା କୋଟି କୋଟି ଦେଲେ; ଏବଂ ଜଣେ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଭୂଷଣ ଦାନ କଲେ।
କସ୍ମୈଚିତ୍ ଯାଚମାନାଯ ଦଦୌ ରାଘଵନନ୍ଦନଃ । ତତଃ ପ୍ରୀତେଷୁ ଵିଧିଵତ୍ ଦ୍ଵିଜେଷୁ ଦ୍ଵିଜଵତ୍ସଲଃ ॥୧-୧୪-
ଯିଏ ମାଗିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ସେଠିକୁ ଦେଲେ; ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜପ୍ରିୟ ସେ ତାହା କଲେ।
ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ ତେଷାଂ ହର୍ଷଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯାଶିଷୋଽଥ ଵିଵିଧା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସମୁଦାହୃତାଃ ॥୧-୧୪-
ସେ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବ ଭରିଗଲା; ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।