ସହାଯଂ ଵରଯାମାସ ମାରୀଚଂ ନାମ ରାକ୍ଷସମ୍ । ଵାର୍ଯମାଣଃ ସୁବହୁଶୋ ମାରୀଚେନ ସ ରାଵଣଃ ॥୧-୧-
ସେ ସହାୟ ଭାବରେ ମାରୀଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ବାଛିଲେ; ମାରୀଚ ବହୁବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତଥାପି ରାବଣ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଵିରୋଧୋ ବଲଵତା କ୍ଷମୋ ରାଵଣ ତେନ ତେ । ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ ॥୧-୧-
ମାରୀଚ ରାବଣକୁ କହିଲେ, 'ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'; କିନ୍ତୁ ଏହି କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରି ରାବଣ, ଦୁର୍ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା—
ଜଗାମ ସହମାରୀଚସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ତଦା । ତେନ ମାଯାଵିନା ଦୂରମପଵାହ୍ଯ ନୃପାତ୍ମଜୌ ॥୧-୧-
—ମାରୀଚ ସହିତ ସେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ମାୟାବୀ ମାରୀଚ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୂରକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ।
ଜହାର ଭାର୍ଯାଂ ରାମସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରଂ ହତ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ । ଗୃଧ୍ରଞ୍ଚ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍ ॥୧-୧-
ସେ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲେ, ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁକୁ ମାରିଦେଇ; ମୃତ୍ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି ଏବଂ ମୈଥିଳୀ ଶୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଶୁଣି—
ରାଘଵଃ ଶୋକସଂତପ୍ତୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ତତସ୍ତେନୈଵ ଶୋକେନ ଗୃଧ୍ରଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଜଟାଯୁଷମ୍ ॥୧-୧-
ରାଘବ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତିନି ଜଟାୟୁ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦାହ କଲେ।
ମାର୍ଗମାଣୋ ଵନେ ସୀତାଂ ରାକ୍ଷସଂ ସନ୍ଦଦର୍ଶ ହ । କବନ୍ଧଂ ନାମ ରୂପେଣ ଵିକୃତଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୧-
ସୀତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି କୁରୁପ ଦାନବ, ଯାହାର ନାମ କବନ୍ଧ, ସହିତ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ।
ତନ୍ନିହତ୍ଯ ମହାବାହୁର୍ଦଦାହ ସ୍ଵର୍ଗତଶ୍ଚ ସଃ । ସ ଚାସ୍ଯ କଥଯାମାସ ଶବରୀଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ ॥୧-୧-
ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଦହନ କଲେ। କବନ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଶବରୀ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଶ୍ରମଣାଂ ଧର୍ମନିପୁଣାମଭିଗଚ୍ଛେତି ରାଘଵ । ସୋଽଭ୍ଯ ଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜାଃ ଶବରୀଂ ଶତ୍ରୁସୂଦନଃ ॥୧-୧-
“ଧର୍ମରେ ଦକ୍ଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଶବରୀଙ୍କୁ ଯାଉ,” ବୋଲି କବନ୍ଧ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଶବରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ଶବର୍ଯା ପୂଜିତଃ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ । ପମ୍ପାତୀରେ ହନୁମତା ସଙ୍ଗତୋ ଵାନରେଣ ହ ॥୧-୧-
ଶବରୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ ପମ୍ପା ଝିଲିର କୂଳରେ ବାନର ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ହନୁମଦ୍ଵଚନାଚ୍ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵାଯ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶଂସଦ୍ରାମୋ ମହାବଲଃ ॥୧-୧-
ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।
ଆଦିତସ୍ତଦ୍ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସୀତାଯାଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚାପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵାନରଃ ॥୧-୧-
ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ, ଆରମ୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ରାମ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଦେଲେ। ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ କଥା ସବୁ ଶୁଣିଲେ।
ଚକାର ସଖ୍ଯଂ ରାମେଣ ପ୍ରୀତଶ୍ଚୈଵାଗ୍ନିସାକ୍ଷିକମ୍ । ତତୋ ଵାନରରାଜେନ ଵୈରାନୁକଥନଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧-
ସୁଗ୍ରୀବ ଆଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି ରାମଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଠନ କଲେ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାପରେ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାର କଥା କହାଯାଇଲା।
ରାମାଯାଵେଦିତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଯାତ୍ ଦୁଃଖିତେନ ଚ । ପ୍ରତିଜ୍ଞାତଞ୍ଚ ରାମେଣ ତଦା ଵାଲିଵଧଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧-
ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ନେହଭରା ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ଭାଲିଙ୍କୁ ମାରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଵାଲିନଶ୍ଚ ବଲଂ ତତ୍ର କଥଯାମାସ ଵାନରଃ । ସୁଗ୍ରୀଵଃ ଶଙ୍କିତଶ୍ଚାସୀନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯେଣ ରାଘଵେ ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ଭାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ ଓ ସେ ସଦା ରାଘବଙ୍କ ଶୌର୍ୟରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ।
ରାଘଵପ୍ରତ୍ଯଯାର୍ଥଂ ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ କାଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ମହାପର୍ଵତସନ୍ନିଭମ୍ ॥୧-୧-
ରାଘବଙ୍କ ଶକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତି ପାଇଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଡୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ଦେହ, ଯାହା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଥିଲା, ଦେଖାଇଦେଲେ।
ଉତ୍ସ୍ମଯିତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚାସ୍ତି ମହାବଲଃ । ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ଚିକ୍ଷେପ ସଂପୂର୍ଣଂ ଦଶଯୋଜନମ୍ ॥୧-୧-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ହସି, ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଉଁର ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ।
ବିଭେଦ ଚ ପୁନସ୍ସାଲାନ୍ ସପ୍ତୈକେନ ମହେଷୁଣା । ଗିରିଂ ରସାତଲଞ୍ଚୈଵ ଜନଯନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ତଥା ॥୧-୧-
ପୁନି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣରେ ରାମ ସାତଟି ସାଳ ଗଛ, ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ତଳଭୂମିକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ସୁଗ୍ରୀବର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଜଗାଇଲେ।
ତତଃ ପ୍ରୀତମନାସ୍ତେନ ଵିଶ୍ଵସ୍ତସ୍ସ ମହାକପିଃ । କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ରାମସହିତୋ ଜଗାମ ଚ ଗୁହାଂ ତଦା ॥୧-୧-
ଏହା ଦେଖି ସୁନିଶ୍ଚିତ ଓ ଖୁସି ହୋଇ, ବଡ଼ ବାନର ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ସହିତ କିଶ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ଗଲେ।
ତତୋଽଗର୍ଜଦ୍ଧରିଵରଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହେମପିଙ୍ଗଲଃ । ତେନ ନାଦେନ ମହତା ନିର୍ଜଗାମ ହରୀଶ୍ଵରଃ ॥୧-୧-
ତାପରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ସୁଗ୍ରୀବ, ସବୁ ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବାନର ମହାରାଜ ଭାଲି ବାହାରିଆସିଲେ।
ଅନୁମାନ୍ଯ ତଦା ତାରାଂ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମାଗତଃ । ନିଜଘାନ ଚ ତତ୍ରୈନଂ ଶରେଣୈକେନ ରାଘଵଃ ॥୧-୧-
ତାରାଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ଭାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମିଶିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ରାମ ଏକ ମାତ୍ର ବାଣରେ ଭାଲିଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵଵଚନାତ୍ ହତ୍ଵା ଵାଲିନମାହଵେ । ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ତଦ୍ରାଜ୍ଯେ ରାଘଵଃ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍ ॥୧-୧-
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଲିଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ରାମ ସେହି ରାଜ୍ୟକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲେ।
ସ ଚ ସର୍ଵାନ୍ ସମାନୀଯ ଵାନରାନ୍ ଵାନରର୍ଷଭଃ । ଦିଶଃ ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମାସ ଦିଦୃକ୍ଷୁର୍ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ॥୧-୧-
ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେକୁ ଏକଠା କରି, ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଶାକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ତତୋ ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ ସଂପାତେର୍ହନୁମାନ୍ ବଲୀ । ଶତଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁପ୍ଲୁଵେ ଲଵଣାର୍ଣଵମ୍ ॥୧-୧-
ତାପରେ ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ ଶତ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଲବଣ ସାଗରକୁ ଲାଘି ଯାଇଲେ।
ତତ୍ର ଲଙ୍କାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁରୀଂ ରାଵଣପାଲିତାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ସୀତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୀମ୍ ଅଶୋକଵନିକାଂ ଗତାମ୍ ॥୧-୧-
ସେଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଶାସନ ଥିବା ଲଙ୍କା ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ହନୁମାନ୍ ଅଶୋକବନରେ ବସିଥିବା, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ନିଵେଦଯିତ୍ଵାଭିଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ଵୈଦେହୀଂ ମର୍ଦଯାମାସ ତୋରଣମ୍ ॥୧-୧-
ସେ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ସମ୍ବାଦ ଦେଲା, ଭଲ ଖବର ଶୁଣାଇଲା, ଭୟ ହଟାଇ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଲା, ତାପରେ ତୋରଣ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା।
ପଞ୍ଚ ସେନାଗ୍ରଗାନ୍ ହତ୍ଵା ସପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରିସୁତାନପି । ଶୂରମକ୍ଷଂ ଚ ନିଷ୍ପିଷ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ସମୁପାଗମତ୍ ॥୧-୧-
ପାଞ୍ଚ ନାୟକ ଓ ସାତ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମାରି, ଶୂର ଅକ୍ଷକୁ ଚାପି ଦେଇ, ଶେଷରେ ହନୁମାନ୍ ଧରା ପଡିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରେଣୋନ୍ମୁକ୍ତମାତ୍ମାନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପୈତାମହାଦ୍ ଵରାତ୍ । ମର୍ଷଯନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଵୀରୋ ଯନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତାନ୍ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ॥୧-୧-
ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଦୟାରେ ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ଶୂର ହନୁମାନ୍ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେମିତି ଆଖିରେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କଲେ, ସେ ସହିଲେ।
ତତୋ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାମ୍ ଋତେ ସୀତାଞ୍ଚ ମୈଥିଲୀମ୍ । ରାମାଯ ପ୍ରିଯମାଖ୍ଯାତୁଂ ପୁନରାଯାନ୍ମହାକପିଃ ॥୧-୧-
ତାପରେ ମହାକପି ଲଙ୍କା ସହରକୁ ଜଳାଇଲେ, ମାଇଥିଲୀ ସୀତା ଛଡି, ରାମଙ୍କୁ ଭଲ ଖବର ଦେବାକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ରାମଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ନ୍ଯଵେଦଯଦମେଯାତ୍ମା ଦୃଷ୍ଟା ସୀତେତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥୧-୧-
ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ପରିକ୍ରମା କରି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସୂଚନା ଦେଲେ — 'ସୀତାକୁ ଦେଖିଛି'।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵସହିତୋ ଗତ୍ଵା ତୀରଂ ମହୋଦଧେଃ । ସମୁଦ୍ରଂ କ୍ଷୋଭଯାମାସ ଶରୈରାଦିତ୍ଯସନ୍ନିଭୈଃ ॥୧-୧-
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମହାସମୁଦ୍ର ତୀରକୁ ଯାଇ, ରାମ ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ବିଶ୍ୱଳିତ କଲେ।