ଚିତ୍ତନାଶାଦ୍ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ । କ୍ଷିଣସ୍ନେହସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ସମ୍ସକ୍ତା ରଶ୍ମଯୋ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସାଧାରଣ ହେଉଛି, ଯେପରି ତେଲ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଦୀପର ଆଲୋକ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯମ୍ ଆତ୍ମ ଭଵଃ ଶୋକୋ ମାମ୍ ଅନାଥମ୍ ଅଚେତନମ୍ । ସମ୍ସାଦଯତି ଵେଗେନ ଯଥା କୂଲମ୍ ନଦୀ ରଯଃ ॥୨-୬୪-
ମୋ ମନରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଅସହାୟ ଓ ଅଚେତନ କରି ଦେଉଛି, ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ତୀରକୁ ଜୋରେ ଆଘାତ କରେ।
ହା ରାଘଵ ମହା ବାହୋ ହା ମମ ଆଯାସ ନାଶନ । ହା ପିତୃପ୍ରିଯ ମେ ନାଥ ହାଦ୍ଯ କ୍ଵାସି ଗତଃ ସୁତ ॥୨-୬୪-
ହା ରାଘବ, ବଳଶାଳୀ! ହା, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା! ହା, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହା, ପୁଅ, ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ ତୁମେ?
ହା କୌସଲ୍ଯେ ନଶିଷ୍ଯାମି ହା ସୁମିତ୍ରେ ତପସ୍ଵିନି । ହା ନୃଶମ୍ସେ ମମାମିତ୍ରେ କୈକେଯି କୁଲପାମ୍ସନି ॥୨-୬୪-
ହା କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ନଶିଯିବି! ହା ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହା କୈକେୟୀ, ମୋର ନିଷ୍ଠୁର ଶତ୍ରୁ, ଘରର ଅପମାନ!
ଇତି ରାମସ୍ଯ ମାତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରାଯାଶ୍ଚ ସନ୍ନିଧୌ । ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶୋଚନ୍ ଜୀଵିତ ଅନ୍ତମ୍ ଉପାଗମତ୍ ॥୨-୬୪-
ଏପରି ଭାବରେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଯଥା ତୁ ଦୀନମ୍ କଥଯନ୍ ନର ଅଧିପଃ । ପ୍ରିଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନ ଆତୁରଃ । ଗତେ ଅର୍ଧ ରାତ୍ରେ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖ ପୀଡିତଃ । ତଦା ଜହୌ ପ୍ରାଣମ୍ ଉଦାର ଦର୍ଶନଃ ॥୨-୬୪-
ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ରାଜା, ସେଇ ଉଦାର ମନିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାମ୍ ଵ୍ଯତୀତାଯାମ୍ ପ୍ରାତର୍ ଏଵ ଅପରେ ଅହନି । ଵନ୍ଦିନଃ ପର୍ଯୁପାତିଷ୍ଠମ୍ସ୍ ତତ୍ ପାର୍ଥିଵ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୬୫-
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସକାଳେ, ବନ୍ଦିଗଣ ରାଜମହଳକୁ ଆସି ଯୋଗ ଦେଲେ।
ସୂତାଃ ପରମସମ୍ସ୍କାରାଃ ମଙ୍ଗLଆଶ୍ଚୋଓତ୍ତମଶ୍ରୁତାଃ । ଗାଯକାଃ ସ୍ତୁତିଶୀଲାଶ୍ଚ ନିଗଦନ୍ତଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍॥୨-୬୫-
ସୁତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗାୟକମାନେ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ରାଜାନମ୍ ସ୍ତୁତାମ୍ ତେଷାମୁଦାତ୍ତାଭିହିତାଶିଷାମ୍ । ପ୍ରାସାଦାଭୋଗଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୬୫-
ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ପ୍ରଶଂସାର ଶବ୍ଦ, ବିଶାଳ ରାଜମହଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵତାମ୍ ତେଷାମ୍ ସୂତାନାମ୍ ପାଣିଵାଦକାଃ । ଅଵଦାନାନ୍ଯୁଦାହୃତ୍ଯ ପାଣିଵାଦା ନଵାଦଯନ୍ ॥୨-୬୫-
ତାପରେ, ସେମାନେ ଗାଇଥିବାବେଳେ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଖେଳାଉଥିବା ସୁତମାନେ ନିଜ ନିଜ ବାଦ୍ୟ ଚାଲୁ କଲେ, ଓ ସଙ୍ଗୀତକାରମାନେ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିହଗାଃ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧା ଵିସସ୍ଵନୁଃ । ଶାଖାସ୍ଥାଃ ପଞ୍ଜରସ୍ଥାଶ୍ଚ ଯେ ରାଜକୁଲଗୋଚରାଃ ॥୨-୬୫-
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଉଠିଲେ ରାଜପରିବାରର ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା ଓ ପିଞ୍ଜରାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ସେମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵ୍ଯାହୃତାଃ ପୁଣ୍ଯ୍ଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଵୀଣାନାମ୍ ଚାପି ନିସ୍ସ୍ଵନାଃ । ଆଶୀର୍ଗେଯମ୍ ଚ ଗାଥାନାମ୍ ପୂରଯାମାସ ଵେଶ୍ମ ତତ ॥୨-୬୫-
ବୀଣାର ଶୁଭ ଧ୍ୱନି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତର ଉଚ୍ଚାରଣ ରାଜମହଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା।
ତତଃ ଶୁଚି ସମାଚାରାଃ ପର୍ଯୁପସ୍ଥାନ କୋଵିଦଃ । ସ୍ତ୍ରୀ ଵର୍ଷ ଵର ଭୂଯିଷ୍ଠାଉପତସ୍ଥୁର୍ ଯଥା ପୁରମ୍ ॥୨-୬୫-
ତାପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ସେବାରେ ଦକ୍ଷ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକଠା ହେଲେ।
ହରି ଚନ୍ଦନ ସମ୍ପୃକ୍ତମ୍ ଉଦକମ୍ କାନ୍ଚନୈଃ ଘଟୈଃ । ଆନିନ୍ଯୁଃ ସ୍ନାନ ଶିକ୍ଷା ଆଜ୍ଞା ଯଥା କାଲମ୍ ଯଥା ଵିଧି ॥୨-୬୫-
ସେମାନେ ସମୟ ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସୁନାର ଘଡ଼ାରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶା ଜଳ ଆଣିଲେ।
ମନ୍ଗଲ ଆଲମ୍ଭନୀଯାନି ପ୍ରାଶନୀଯାନ୍ ଉପସ୍କରାନ୍ । ଉପନିନ୍ଯୁସ୍ ତଥା ଅପି ଅନ୍ଯାଃ କୁମାରୀ ବହୁଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୫-
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ।
ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନମ୍ ସର୍ଵମ୍ ଵିଧିଵଦର୍ଚିତମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ସୁଗୁଣଲକ୍ସ୍ମୀଵତ୍ତଦ୍ଭଭୂଵାଭିହାରିକମ୍ ॥୨-୬୫-
ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଭରପୂର, ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ, ଏହା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ସୂର୍ଯୋଦଯମ୍ ଯାଵତ୍ସର୍ଵମ୍ ପରିସମୁତ୍ସୁକମ୍ । ତସ୍ଥାଵନୁପସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ କିମ୍ ସ୍ଵିଦିତ୍ଯୁପଶ୍ ॥୨-୬୫-
ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କି ଘଟିଛି ଭାବି, କାରଣ କିଛି ଘଟିନଥିଲା।
ଅଥ ଯାଃ କୋସଲ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଶଯନମ୍ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରାଃ । ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ତୁ ସମାଗମ୍ଯ ଭର୍ତାରମ୍ ପ୍ରତ୍ଯବୋଧଯନ୍ ॥୨-୬୫-
ତାପରେ, କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷ ସମୀପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତଥାପ୍ଯୁଚିତଵୃତ୍ତାସ୍ତା ଵିନଯେନ ନଯେନ ଚ । ନ ହ୍ଯସ୍ଯ ଶଯନମ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା କିମ୍ ଚିଦପ୍ଯୁପଲେଭିରେ ॥୨-୬୫-
ତେବେ ସେମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଆଚରଣ, ନମ୍ରତା ଓ ଶିଷ୍ଟତା ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରି, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁଲେ ନାହିଁ, କିଛି ଅସୁବିଧା ଦେଲେ ନାହିଁ।
ତାଃ ସ୍ତ୍ରୀଯଃ ସ୍ଵପ୍ନଶୀଲଜ୍ଞାସ୍ଚେଷ୍ଟାସମ୍ଚଲନାଦିଷୁ । ତା ଵେପଥୁ ପରୀତାଃ ଚ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରାଣେଷୁ ଶନ୍କିତାଃ ॥୨-୬୫-
ସେମାନେ ନିଦ୍ରା ଓ ଚଳନ ଆଦିରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେଇ ଆଶଙ୍କିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତିସ୍ରୋତଃ ତୃଣ ଅଗ୍ରାଣାମ୍ ସଦୃଶମ୍ ସମ୍ଚକମ୍ପିରେ । ଅଥ ସମ୍ଵେପମନାନାମ୍ ସ୍ତ୍ରୀଣାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍ ॥୨-୬୫-
ନଦୀ ପାରରେ ଘାସ ଶିରା ଯେପରି ଝୁମିଝୁମି କମ୍ପିଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କମ୍ପିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଯତ୍ ତତ୍ ଆଶନ୍କିତମ୍ ପାପମ୍ ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞେ ଵିନିଶ୍ଚଯଃ । କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ପୁତ୍ରଶୋକପରାଜିତେ ॥୨-୬୫-
ଯେ ଅପଶକୁନ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା; କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରସୁପ୍ତେ ନ ପ୍ରବୁଧ୍ଯେତେ ଯଥା କାଲସମନ୍ଵିତେ । ନିଷ୍ପ୍ରଭା ଚ ଵିଵର୍ଣା ଚ ସନ୍ନା ଶୋକେନ ସନ୍ନତା ॥୨-୬୫-
ସେମାନେ ଶୁଅଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟରେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୁକୁର୍ଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।
ନ ଵ୍ଯରାଜତ କୌସଲ୍ଯା ତାରେଵ ତିମିରାଵୃତା । କୌସଲ୍ଯାନନ୍ତରମ୍ ରାଜ୍ଞଃ ସୁମିତ୍ରା ତଦନ୍ତନରମ୍ ॥୨-୬୫-
କୌଶଲ୍ୟା ଏମିତି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ତାରା ପରି ଅପ୍ରଭାଶାଳି ହୋଇଯାଇଥିଲେ; କୌଶଲ୍ୟା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାନୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନ ସ୍ମ ଵିଭ୍ରାଜତେ ଦେଵୀ ଶୋକାଶ୍ରୁଲୁଲିତାନନା । ତେ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ସୁପ୍ତେ ଶୁଭେ ଦେଵ୍ଯୌ ଚ ତମ୍ ନୃପମ୍ ॥୨-୬୫-
ରାନୀ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ମୁହଁ ଭିଜାଇ, ଆଉ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ; ରାଜା ଓ ସେଇ ଦୁଇ ଶୁଭ୍ର ରାନୀଙ୍କୁ ଏମିତି ଶୁଅଥିବା ଦେଖି—
ସୁପ୍ତମେ ଵୋଦ୍ଗତପ୍ରାଣମନ୍ତଃ ପୁରମନ୍ଯତ । ତତଃ ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ ଦୀନାଃ ସସ୍ଵରମ୍ ତା ଵର ଅନ୍ଗନାଃ ॥୨-୬୫-
ରାଜା ଅଚେତନ ଭାବେ ଶୁଅଥିବାରୁ ଅନ୍ତଃପୁର ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ତାପରେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ।
କରେଣଵୈଵ ଅରଣ୍ଯେ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଚ୍ଯୁତ ଯୂଥପାଃ । ତାସାମ୍ ଆକ୍ରନ୍ଦ ଶବ୍ଦେନ ସହସା ଉଦ୍ଗତ ଚେତନେ ॥୨-୬୫-
ଅରଣ୍ୟରେ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଯେପରି କାନ୍ଦନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମିତି ଅଚାନକ ସଚେତନ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରାଚ ତ୍ଯକ୍ତ ନିଦ୍ରେ ବଭୂଵତୁଃ । କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପାର୍ଥିଵମ୍ ॥୨-୬୫-
କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ଛୁଇଁ, ସେମାନେ—
ହା ନାଥ ଇତି ପରିକ୍ରୁଶ୍ଯ ପେତତୁର୍ ଧରଣୀ ତଲେ । ସା କୋସଲ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁହିତା ଵେଷ୍ଟମାନା ମହୀ ତଲେ ॥୨-୬୫-
‘ହା ନାଥ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।