ଅଦ୍ଯ ଏଵ ଜହି ମାମ୍ ରାଜନ୍ ମରଣେ ନ ଅସ୍ତି ମେ ଵ୍ଯଥା । ଯତ୍ ଶରେଣ ଏକ ପୁତ୍ରମ୍ ମାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅକାର୍ଷୀର୍ ଅପୁତ୍ରକମ୍ ॥୨-୬୪-
ରାଜା, ଆଜି ଏଇଠି ମୋତେ ମାରିଦିଅ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମର ତୀରରେ ମୋ ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ ହରାଇ, ମୋତେ ସନ୍ତାନହୀନ କରିଦେଲା।
ତ୍ଵଯା ତୁ ଯଦ୍ ଅଵିଜ୍ଞାନାନ୍ ନିହତଃ ମେ ସୁତଃ ଶୁଚିଃ । ତେନ ତ୍ଵାମ୍ ଅଭିଶପ୍ସ୍ଯାମି ସୁଦୁହ୍ଖମ୍ ଅତିଦାରୁଣମ୍ ॥୨-୬୪-
ତୁମେ ଅଜାଣି ମୋ ପବିତ୍ର ପୁଅକୁ ମାରିଦେଲା। ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶାପ ଦେଉଛି, ଯାହା ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ପୁତ୍ର ଵ୍ଯସନଜମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯଦ୍ ଏତନ୍ ମମ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଏଵମ୍ ତ୍ଵମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ରାଜନ୍ କାଲମ୍ କରିଷ୍ଯସି ॥୨-୬୪-
ମୋ ପୁଅ ହରାଇ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋତେ ଭାଗିଛି, ସେଇପରି ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଶୋକରେ ତୁମ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବ।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ହତୋ ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତ୍ଵଯା ମୁନିଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାମ୍ ନାଵିଶତ୍ଯାଶୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନରାଧିପ ॥୨-୬୪-
ତୁମେ ଏହି ମୁନିକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ମାରିଦେଲା, ଏହି କାରଣରେ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତ୍ଵାମପ୍ଯେତାଦୃଶୋ ଭାଵଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଗମିଷ୍ଯତି । ଜୀଵିତାନ୍ତକରୋ ଘୋରୋ ଦାତାରମିଵ ଦକ୍ଷିଣା ॥୨-୬୪-
କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅବସ୍ଥା ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଉ ଧରିବ, ଯେପରି ଦାନକାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାନ ଫଳ ଧରିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଶାପମ୍ ମଯି ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଲପ୍ଯ କରୁଣମ୍ ବହୁ । ଚିତାମାରୋପ୍ଯ ଦେହମ୍ ତନ୍ମିଥୁନମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମଭ୍ଯଯାତ୍ ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ବହୁତ କାନ୍ଦି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ସେ ଦମ୍ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତଦେତଚ୍ଚିନ୍ତଯାନେନ ସ୍ମଋତମ୍ ପାପମ୍ ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦା ବାଲ୍ଯାତ୍କୃତମ୍ ଦେଵି ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯନୁକର୍ଷିଣା ॥୨-୬୪-
ଏହି ଅପରାଧ, ଯାହା ଏବେ ମୋ ମନରେ ଆସୁଛି, ମୁଁ ଛୋଟବେଳେ ଶବ୍ଦ ଶିକାର କରିବା ଅନୁକରଣ କରି କରିଥିଲି।
ତସ୍ଯାଯମ୍ କର୍ମଣୋ ଦେଵି ଵିପାକଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ଅପଥ୍ଯୈଃ ସହ ସମ୍ଭୁକ୍ତେ ଵ୍ଯାଧିରନ୍ନରସେ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ତାହା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି; ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆସିଛି।
ତସ୍ମାନ୍ ମାମ୍ ଆଗତମ୍ ଭଦ୍ରେ ତସ୍ଯ ଉଦାରସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚଃ । ଯଦ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ସମ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ସେଇଠିଏ, ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ସେ ମହାନ୍ ମନିଷ୍ଯଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେବ: ପୁଅ ଶୋକରେ ମୁଁ ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବି।
ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ନ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାମ୍ସ୍ଫୃଶ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରୁଦମ୍ସ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମାହ ଚ ଭୂମିପଃ ॥୨-୬୪-
କୌଶଲ୍ୟେ, ମୁଁ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛୁଅନି। ଏଭଳି କହି, ରାଜା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏତନ୍ମେ ସଦୃଶମ୍ ଦେଵି ଯନ୍ମଯା ରାଘଵେ କୃତମ୍ । ସଦୃଶମ୍ ତତ୍ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଯଦନେନ କୃତମ୍ ମଯି ॥୨-୬୪-
ଦେବୀ, ମୁଁ ଯେଉଁ କାମ ରାଘବଙ୍କୁ କଲି, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେଠିକି।
ଯଦି ମାମ୍ ସମ୍ସ୍ପୃଶେଦ୍ ରାମଃ ସକୃଦଦ୍ଯ ଲଭେତ ଵା । ଯମକ୍ଷଯମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନ ହି ମାନଵାଃ ॥୨-୬୪-
ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଛୁଇଁଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ଲୋକେ ଭାବନ୍ତେ ନାହାନ୍ତେ।
ଚକ୍ଷୁଷା ତ୍ଵାମ୍ ନ ପଶ୍ଯାମି ସ୍ମୃତିର୍ ମମ ଵିଲୁପ୍ଯତେ । ଦୂତା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଏତେ କୌସଲ୍ଯେ ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ହାରାଉଛି। ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତାଡ଼ି ନେଉଛନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟେ।
ଅତଃ ତୁ କିମ୍ ଦୁହ୍ଖତରମ୍ ଯଦ୍ ଅହମ୍ ଜୀଵିତ କ୍ଷଯେ । ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ରାମମ୍ ସତ୍ଯ ପରାକ୍ଯମମ୍ ॥୨-୬୪-
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ, ଯେ ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ତଥାପି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ?
ତସ୍ଯାଦର୍ଶନଜଃ ଶୋକଃ ସୁତସ୍ଯାପ୍ରତିକର୍ମଣଃ । ଉଚ୍ଚୋଷଯତି ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ଵାରି ସ୍ତୋକମିଵାତଵଃ ॥୨-୬୪-
ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଯେଉଁ ଶୋକ, ଯାହାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ସେଇ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥୋଡ଼ା ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି।
ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାଃ ତେ ଯେ ଚାରୁ ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଲମ୍ । ମୁଖମ୍ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ଵର୍ଷେ ପନ୍ଚ ଦଶେ ପୁନଃ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଓ ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁକୁ ପୁଣି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା।
ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଈକ୍ଷଣମ୍ ସୁଭ୍ରୁ ସୁଦମ୍ଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଚାରୁ ନାସିକମ୍ । ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତାରା ଅଧିପ ନିଭମ୍ ମୁଖମ୍ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ନାକ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁକୁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ସଦୃଶମ୍ ଶାରଦସ୍ଯ ଇନ୍ଦୋହ୍ ଫୁଲ୍ଲସ୍ଯ କମଲସ୍ଯ ଚ । ସୁଗନ୍ଧି ମମ ନାଥସ୍ଯ ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତନ୍ ମୁଖମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହଁକୁ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ନିଵୃତ୍ତ ଵନ ଵାସମ୍ ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପୁନର୍ ଆଗତମ୍ । ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁଖିନୋ ରାମମ୍ ଶୁକ୍ରମ୍ ମାର୍ଗ ଗତମ୍ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ଯେମାନେ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ ଯେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରି ଆଉଥିବା ପରେ ଆଉଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଦେଖନ୍ତି।
କୌସଲ୍ଯେ ଚିତ୍ତ ମୋହେନ ହୃଦଯମ୍ ସୀଦତୀଵ ମେ । ଵେଦଯେ ନ ଚ ସମୁକ୍ତାନ୍ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରସାନହମ୍ ॥୨-୬୪-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ, ମୋର ହୃଦୟ ଭାସିଯିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ମୁଁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନି।
ଚିତ୍ତନାଶାଦ୍ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ । କ୍ଷିଣସ୍ନେହସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ସମ୍ସକ୍ତା ରଶ୍ମଯୋ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସାଧାରଣ ହେଉଛି, ଯେପରି ତେଲ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଦୀପର ଆଲୋକ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯମ୍ ଆତ୍ମ ଭଵଃ ଶୋକୋ ମାମ୍ ଅନାଥମ୍ ଅଚେତନମ୍ । ସମ୍ସାଦଯତି ଵେଗେନ ଯଥା କୂଲମ୍ ନଦୀ ରଯଃ ॥୨-୬୪-
ମୋ ମନରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଅସହାୟ ଓ ଅଚେତନ କରି ଦେଉଛି, ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ତୀରକୁ ଜୋରେ ଆଘାତ କରେ।
ହା ରାଘଵ ମହା ବାହୋ ହା ମମ ଆଯାସ ନାଶନ । ହା ପିତୃପ୍ରିଯ ମେ ନାଥ ହାଦ୍ଯ କ୍ଵାସି ଗତଃ ସୁତ ॥୨-୬୪-
ହା ରାଘବ, ବଳଶାଳୀ! ହା, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା! ହା, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହା, ପୁଅ, ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ ତୁମେ?
ହା କୌସଲ୍ଯେ ନଶିଷ୍ଯାମି ହା ସୁମିତ୍ରେ ତପସ୍ଵିନି । ହା ନୃଶମ୍ସେ ମମାମିତ୍ରେ କୈକେଯି କୁଲପାମ୍ସନି ॥୨-୬୪-
ହା କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ନଶିଯିବି! ହା ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହା କୈକେୟୀ, ମୋର ନିଷ୍ଠୁର ଶତ୍ରୁ, ଘରର ଅପମାନ!
ଇତି ରାମସ୍ଯ ମାତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରାଯାଶ୍ଚ ସନ୍ନିଧୌ । ରାଜା ଦଶରଥଃ ଶୋଚନ୍ ଜୀଵିତ ଅନ୍ତମ୍ ଉପାଗମତ୍ ॥୨-୬୪-
ଏପରି ଭାବରେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଯଥା ତୁ ଦୀନମ୍ କଥଯନ୍ ନର ଅଧିପଃ । ପ୍ରିଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନ ଆତୁରଃ । ଗତେ ଅର୍ଧ ରାତ୍ରେ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖ ପୀଡିତଃ । ତଦା ଜହୌ ପ୍ରାଣମ୍ ଉଦାର ଦର୍ଶନଃ ॥୨-୬୪-
ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ରାଜା, ସେଇ ଉଦାର ମନିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ରାତ୍ର୍ଯାମ୍ ଵ୍ଯତୀତାଯାମ୍ ପ୍ରାତର୍ ଏଵ ଅପରେ ଅହନି । ଵନ୍ଦିନଃ ପର୍ଯୁପାତିଷ୍ଠମ୍ସ୍ ତତ୍ ପାର୍ଥିଵ ନିଵେଶନମ୍ ॥୨-୬୫-
ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସକାଳେ, ବନ୍ଦିଗଣ ରାଜମହଳକୁ ଆସି ଯୋଗ ଦେଲେ।
ସୂତାଃ ପରମସମ୍ସ୍କାରାଃ ମଙ୍ଗLଆଶ୍ଚୋଓତ୍ତମଶ୍ରୁତାଃ । ଗାଯକାଃ ସ୍ତୁତିଶୀଲାଶ୍ଚ ନିଗଦନ୍ତଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍॥୨-୬୫-
ସୁତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗାୟକମାନେ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ କଥା କହିଲେ।
ରାଜାନମ୍ ସ୍ତୁତାମ୍ ତେଷାମୁଦାତ୍ତାଭିହିତାଶିଷାମ୍ । ପ୍ରାସାଦାଭୋଗଵିସ୍ତୀର୍ଣଃ ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୬୫-
ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ପ୍ରଶଂସାର ଶବ୍ଦ, ବିଶାଳ ରାଜମହଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।