ଯାମ୍ ଗତିମ୍ ସଗରଃ ଶୈବ୍ଯୋ ଦିଲୀପୋ ଜନମେଜଯଃ । ନହୁଷୋ ଧୁନ୍ଧୁମାରଃ ଚ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ତାମ୍ ଗଚ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ସେଇ ଗତିକୁ ଯାଅ, ଯାହାକୁ ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ ଓ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଯା ଗତିଃ ସର୍ଵ ସାଧୂନାମ୍ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାତ୍ ପତସଃ ଚ ଯା । ଭୂମିଦସ୍ଯ ଆହିତ ଅଗ୍ନେଃ ଚଏକ ପତ୍ନୀ ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚ ॥୨-୬୪-
ସମସ୍ତ ସାଧୁ, ଅଧ୍ୟୟନରତ, ଭୂମିଦାନ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିର ସେବା କରୁଥିବା ଓ ଏକମାତ୍ରା ପତ୍ନୀକୁ ନିଷ୍ଠା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଯାଅ।
ଗୋ ସହସ୍ର ପ୍ରଦାତୃଋଣାମ୍ ଯା ଯା ଗୁରୁଭୃତାମ୍ ଅପି । ଦେହ ନ୍ଯାସ କୃତାମ୍ ଯା ଚ ତାମ୍ ଗତିମ୍ ଗଚ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୬୪-
ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଓ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ପୁଅ, ସେଠିକୁ ଯାଅ।
ନ ହି ତୁ ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ଜାତଃ ଗଚ୍ଚତି ଅକୁଶଲାମ୍ ଗତିମ୍ । ସ ତୁ ଯାସ୍ଯତି ଯେନ ତ୍ଵମ୍ ନିହତୋ ମମ ବାନ୍ଧଵଃ ॥୨-୬୪-
ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୋତେ ମୋ ବନ୍ଧୁକୁ ହତ କଲା, ସେଠିକୁ ସେ ଯିବ।
ଏଵମ୍ ସ କୃପଣମ୍ ତତ୍ର ପର୍ଯଦେଵଯତ ଅସକୃତ୍ । ତତଃ ଅସ୍ମୈ କର୍ତୁମ୍ ଉଦକମ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି ଦୟନୀୟ ଭାବରେ ସେ ସେଠାରେ ବାରମ୍ବାର କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; ତାପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପେଣ ମୁନି ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵ କର୍ମଭିଃ । ସ୍ଵର୍ଗମାଧ୍ଯାରୁହତ୍ ଖ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଶକ୍ରେଣ ସହ ଖର୍ମଵିତ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ, ମୁନିର ପୁଅ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ।
ଆବଭାଷେ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ତୌ ସହ ଶକ୍ରେଣ ତାପସଃ । ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ମୁହୂର୍ତମ୍ ତୁ ପିତରୌ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ତାପସୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରି କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ:
ସ୍ଥାନମ୍ ଅସ୍ମି ମହତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଭଵତୋହ୍ ପରିଚାରଣାତ୍ । ଭଵନ୍ତାଵ୍ ଅପି ଚ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମମ ମୂଲମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତଃ ॥୨-୬୪-
ମୋତେ ସେବା କରି ଆପଣମାନେ ମୋତେ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି; ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିବେ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନେନ ଵପୁଷ୍ମତା । ଆରୁରୋହ ଦିଵମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମୁନି ପୁତ୍ରଃ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରୀୟ ଜିତ ମୁନିପୁଅ ଦିବ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ କୃତ୍ଵା ତୁ ଉଦକମ୍ ତୂର୍ଣମ୍ ତାପସଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା । ମାମ୍ ଉଵାଚ ମହା ତେଜାଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାପସୀ ଶୀଘ୍ରେ ଜଳଞ୍ଜଳି କରି, ମୋତେ ହାତ ଜୋଡି ଦେଖି ମହାତ୍ମା ତାପସୀ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ଏଵ ଜହି ମାମ୍ ରାଜନ୍ ମରଣେ ନ ଅସ୍ତି ମେ ଵ୍ଯଥା । ଯତ୍ ଶରେଣ ଏକ ପୁତ୍ରମ୍ ମାମ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅକାର୍ଷୀର୍ ଅପୁତ୍ରକମ୍ ॥୨-୬୪-
ରାଜା, ଆଜି ଏଇଠି ମୋତେ ମାରିଦିଅ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ତୁମର ତୀରରେ ମୋ ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ ହରାଇ, ମୋତେ ସନ୍ତାନହୀନ କରିଦେଲା।
ତ୍ଵଯା ତୁ ଯଦ୍ ଅଵିଜ୍ଞାନାନ୍ ନିହତଃ ମେ ସୁତଃ ଶୁଚିଃ । ତେନ ତ୍ଵାମ୍ ଅଭିଶପ୍ସ୍ଯାମି ସୁଦୁହ୍ଖମ୍ ଅତିଦାରୁଣମ୍ ॥୨-୬୪-
ତୁମେ ଅଜାଣି ମୋ ପବିତ୍ର ପୁଅକୁ ମାରିଦେଲା। ଏହି କାରଣରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶାପ ଦେଉଛି, ଯାହା ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ପୁତ୍ର ଵ୍ଯସନଜମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଯଦ୍ ଏତନ୍ ମମ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଏଵମ୍ ତ୍ଵମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ରାଜନ୍ କାଲମ୍ କରିଷ୍ଯସି ॥୨-୬୪-
ମୋ ପୁଅ ହରାଇ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋତେ ଭାଗିଛି, ସେଇପରି ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ଶୋକରେ ତୁମ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବ।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ହତୋ ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତ୍ଵଯା ମୁନିଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାମ୍ ନାଵିଶତ୍ଯାଶୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନରାଧିପ ॥୨-୬୪-
ତୁମେ ଏହି ମୁନିକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ମାରିଦେଲା, ଏହି କାରଣରେ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତ୍ଵାମପ୍ଯେତାଦୃଶୋ ଭାଵଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଗମିଷ୍ଯତି । ଜୀଵିତାନ୍ତକରୋ ଘୋରୋ ଦାତାରମିଵ ଦକ୍ଷିଣା ॥୨-୬୪-
କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅବସ୍ଥା ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଉ ଧରିବ, ଯେପରି ଦାନକାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାନ ଫଳ ଧରିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଶାପମ୍ ମଯି ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଲପ୍ଯ କରୁଣମ୍ ବହୁ । ଚିତାମାରୋପ୍ଯ ଦେହମ୍ ତନ୍ମିଥୁନମ୍ ସ୍ଵର୍ଗମଭ୍ଯଯାତ୍ ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ବହୁତ କାନ୍ଦି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ସେ ଦମ୍ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତଦେତଚ୍ଚିନ୍ତଯାନେନ ସ୍ମଋତମ୍ ପାପମ୍ ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦା ବାଲ୍ଯାତ୍କୃତମ୍ ଦେଵି ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯନୁକର୍ଷିଣା ॥୨-୬୪-
ଏହି ଅପରାଧ, ଯାହା ଏବେ ମୋ ମନରେ ଆସୁଛି, ମୁଁ ଛୋଟବେଳେ ଶବ୍ଦ ଶିକାର କରିବା ଅନୁକରଣ କରି କରିଥିଲି।
ତସ୍ଯାଯମ୍ କର୍ମଣୋ ଦେଵି ଵିପାକଃ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ଅପଥ୍ଯୈଃ ସହ ସମ୍ଭୁକ୍ତେ ଵ୍ଯାଧିରନ୍ନରସେ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ତାହା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି; ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆସିଛି।
ତସ୍ମାନ୍ ମାମ୍ ଆଗତମ୍ ଭଦ୍ରେ ତସ୍ଯ ଉଦାରସ୍ଯ ତତ୍ ଵଚଃ । ଯଦ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକେନ ସମ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ସେଇଠିଏ, ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ସେ ମହାନ୍ ମନିଷ୍ଯଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେବ: ପୁଅ ଶୋକରେ ମୁଁ ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବି।
ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମ୍ ତ୍ଵାମ୍ ନ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାମ୍ସ୍ଫୃଶ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରୁଦମ୍ସ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମାହ ଚ ଭୂମିପଃ ॥୨-୬୪-
କୌଶଲ୍ୟେ, ମୁଁ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛୁଅନି। ଏଭଳି କହି, ରାଜା କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏତନ୍ମେ ସଦୃଶମ୍ ଦେଵି ଯନ୍ମଯା ରାଘଵେ କୃତମ୍ । ସଦୃଶମ୍ ତତ୍ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଯଦନେନ କୃତମ୍ ମଯି ॥୨-୬୪-
ଦେବୀ, ମୁଁ ଯେଉଁ କାମ ରାଘବଙ୍କୁ କଲି, ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ, ଏବଂ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେଠିକି।
ଯଦି ମାମ୍ ସମ୍ସ୍ପୃଶେଦ୍ ରାମଃ ସକୃଦଦ୍ଯ ଲଭେତ ଵା । ଯମକ୍ଷଯମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନ ହି ମାନଵାଃ ॥୨-୬୪-
ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଛୁଇଁଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ଲୋକେ ଭାବନ୍ତେ ନାହାନ୍ତେ।
ଚକ୍ଷୁଷା ତ୍ଵାମ୍ ନ ପଶ୍ଯାମି ସ୍ମୃତିର୍ ମମ ଵିଲୁପ୍ଯତେ । ଦୂତା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଏତେ କୌସଲ୍ଯେ ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ହାରାଉଛି। ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତାଡ଼ି ନେଉଛନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟେ।
ଅତଃ ତୁ କିମ୍ ଦୁହ୍ଖତରମ୍ ଯଦ୍ ଅହମ୍ ଜୀଵିତ କ୍ଷଯେ । ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞମ୍ ରାମମ୍ ସତ୍ଯ ପରାକ୍ଯମମ୍ ॥୨-୬୪-
ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ, ଯେ ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ତଥାପି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ?
ତସ୍ଯାଦର୍ଶନଜଃ ଶୋକଃ ସୁତସ୍ଯାପ୍ରତିକର୍ମଣଃ । ଉଚ୍ଚୋଷଯତି ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ଵାରି ସ୍ତୋକମିଵାତଵଃ ॥୨-୬୪-
ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଯେଉଁ ଶୋକ, ଯାହାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ସେଇ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥୋଡ଼ା ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି।
ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାଃ ତେ ଯେ ଚାରୁ ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଲମ୍ । ମୁଖମ୍ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ଵର୍ଷେ ପନ୍ଚ ଦଶେ ପୁନଃ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଓ ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁକୁ ପୁଣି ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା।
ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଈକ୍ଷଣମ୍ ସୁଭ୍ରୁ ସୁଦମ୍ଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଚାରୁ ନାସିକମ୍ । ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତାରା ଅଧିପ ନିଭମ୍ ମୁଖମ୍ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟି, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ନାକ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁକୁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ସଦୃଶମ୍ ଶାରଦସ୍ଯ ଇନ୍ଦୋହ୍ ଫୁଲ୍ଲସ୍ଯ କମଲସ୍ଯ ଚ । ସୁଗନ୍ଧି ମମ ନାଥସ୍ଯ ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତନ୍ ମୁଖମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହଁକୁ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ନିଵୃତ୍ତ ଵନ ଵାସମ୍ ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ପୁନର୍ ଆଗତମ୍ । ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁଖିନୋ ରାମମ୍ ଶୁକ୍ରମ୍ ମାର୍ଗ ଗତମ୍ ଯଥା ॥୨-୬୪-
ଯେମାନେ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ ଯେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରି ଆଉଥିବା ପରେ ଆଉଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଦେଖନ୍ତି।
କୌସଲ୍ଯେ ଚିତ୍ତ ମୋହେନ ହୃଦଯମ୍ ସୀଦତୀଵ ମେ । ଵେଦଯେ ନ ଚ ସମୁକ୍ତାନ୍ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରସାନହମ୍ ॥୨-୬୪-
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ, ମୋର ହୃଦୟ ଭାସିଯିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ମୁଁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରସକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନି।