ଯଦ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଅଶୁଭମ୍ କର୍ମ ନ ସ୍ମ ମେ କଥଯେଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଫଲେନ୍ ମୂର୍ଧା ସ୍ମ ତେ ରାଜନ୍ ସଦ୍ଯଃ ଶତ ସହସ୍ରଧା ॥୨-୬୪-
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ମୋତେ କହିନଥାନ୍ତ, ରାଜା, ତାହାର ଫଳରେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏଥାନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵଧୋ ରାଜନ୍ ଵାନପ୍ରସ୍ଥେ ଵିଶେଷତଃ । ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଵମ୍ କୃତଃ ସ୍ଥାନାଚ୍ ଚ୍ଯାଵଯେଦ୍ ଅପି ଵଜ୍ରିଣମ୍ ॥୨-୬୪-
ରାଜା, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ମାରିବା, ଯଦି ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇପାରେ।
ସପ୍ତଧା ତୁ ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ମୁନୌ ତପସି ତିଷ୍ଠତି । ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିସୃଜତଃ ଶସ୍ତ୍ରମ୍ ତାଦୃଶେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣି ॥୨-୬୪-
ଯଦି ଏମିତି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ତପସ୍ଵୀ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳରେ ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଭାଗରେ ଭାଗିଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଦ୍ ହି କୃତମ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ଇଦମ୍ ତେନ ଏଵ ଜୀଵସି । ଅପି ହି ଅଦ୍ଯ କୁଲମ୍ ନସ୍ଯାତ୍ ରାଘଵାଣାମ୍ କୁତଃ ଭଵାନ୍ ॥୨-୬୪-
କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଘଟିଥିଲାବୋଲି, ତୁମେ ବଞ୍ଚିଗଲ; ନଚେତ, ଆଜି ରଘୁବଂଶ ପ୍ରଳୟ ହୋଇଯାଏଥାନ୍ତା, ତେବେ ତୁମେ କେମିତି ରହିପାରିଥାନ୍ତୁ?
ନଯ ନୌ ନୃପ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଇତି ମାମ୍ ଚ ଅଭ୍ଯଭାଷତ । ଅଦ୍ଯ ତମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାଵଃ ପୁତ୍ରମ୍ ପଶ୍ଚିମ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୨-୬୪-
‘ରାଜା, ଆମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ’, ସେ ମୋତେ କହିଲେ; ଆମେ ଆଜି ଆମ ପୁଅଙ୍କୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ରୁଧିରେଣ ଅଵସିତ ଅନ୍ଗମ୍ ପ୍ରକୀର୍ଣ ଅଜିନ ଵାସସମ୍ । ଶଯାନମ୍ ଭୁଵି ନିହ୍ସମ୍ଜ୍ଞମ୍ ଧର୍ମ ରାଜ ଵଶମ୍ ଗତମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ମୃଗଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଧର୍ମର ଅଧୀନକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଅଥ ଅହମ୍ ଏକଃ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ନୀତ୍ଵା ତୌ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତୌ । ଅସ୍ପର୍ଶଯମ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ତମ୍ ମୁନିମ୍ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥୨-୬୪-
ତା’ପରେ ମୁଁ ଏକାକି ସେ ଦୁଇଜଣ ଭାରି ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲି; ମୁଁ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଦେଲି।
ତୌ ପୁତ୍ରମ୍ ଆତ୍ମନଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତପସ୍ଵିନୌ । ନିପେତତୁଃ ଶରୀରେ ଅସ୍ଯ ପିତା ଚ ଅସ୍ଯ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ତପସ୍ଵୀ ଦୁଇଜଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛୁଇଁ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି କଥା କହିଲେ:
ନ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍ ତେ ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ର ମାତରମ୍ ପଶ୍ଯ ଧାର୍ମିକ । କିମ୍ ନୁ ନ ଆଲିନ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ କଣ ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁଅ? ତୋ ମାଆକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କାହିଁକି ତୁ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ସୁକୁମାର କଣ୍ଠର ପୁଅ? କିଛି କହ।
ନ ତ୍ଵହମ୍ ତେ ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ର ମାତରମ୍ ପସ୍ଯ ଧାର୍ମିକ । କିମ୍ ନୁ ନାଲିଙ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ କଣ ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁଅ? ତୋ ମାଆକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କାହିଁକି ତୁ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ସୁକୁମାର କଣ୍ଠର ପୁଅ? କିଛି କହ।
କସ୍ଯ ଵା ଅପର ରାତ୍ରେ ଅହମ୍ ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ହୃଦଯମ୍ ଗମମ୍ । ଅଧୀଯାନସ୍ଯ ମଧୁରମ୍ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଵା ଅନ୍ଯଦ୍ ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୬୪-
ଏବେ ମୁଁ କାହାର ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ହୃଦୟକୁ ଛୁଁଇଯିବା ଭାବେ, ରାତିରେ ବେଦ ପାଠ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିପାରିବି?
କୋ ମାମ୍ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଉପାସ୍ଯ ଏଵ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ ହୁତ ଅଶନଃ । ଶ୍ଲାଘଯିଷ୍ଯତି ଉପାସୀନଃ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଭଯ ଅର୍ଦିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ସ୍ନାନ କରି, ହବନ କରି, ଏବେ କିଏ ମୋ ପାଖରେ ବସି, ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିବ?
କନ୍ଦ ମୂଲ ଫଲମ୍ ହୃତ୍ଵା କୋ ମାମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ଇଵ ଅତିଥିମ୍ । ଭୋଜଯିଷ୍ଯତି ଅକର୍ମଣ୍ଯମ୍ ଅପ୍ରଗ୍ରହମ୍ ଅନାଯକମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଆଣି, ମୋତେ କିଏ ମୋର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ଖୁଆଇବ? ମୁଁ ଏଠାରେ ନିରାଶ୍ରୟ, ଅସହାୟ ଓ ନିର୍ବଳ।
ଇମାମ୍ ଅନ୍ଧାମ୍ ଚ ଵୃଦ୍ଧାମ୍ ଚ ମାତରମ୍ ତେ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ । କଥମ୍ ପୁତ୍ର ଭରିଷ୍ଯାମି କୃପଣାମ୍ ପୁତ୍ର ଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ଏହି ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ତୋ ମାଆଁକୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ଓ ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ତପିଛି, କିପରି ମୁଁ ଦେଖିବି?
ତିଷ୍ଠ ମା ମା ଗମଃ ପୁତ୍ର ଯମସ୍ଯ ସଦନମ୍ ପ୍ରତି । ଶ୍ଵୋ ମଯା ସହ ଗନ୍ତା ଅସି ଜନନ୍ଯା ଚ ସମେଧିତଃ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ରୁହ, ଯମର ଘରକୁ ଯେଉନି। ଆସନ୍ତାକାଲି ତୋ ମାଆଁ ସହିତ ମୋ ସହ ଯିବୁ।
ଉଭାଵ୍ ଅପି ଚ ଶୋକ ଆର୍ତାଵ୍ ଅନାଥୌ କୃପଣୌ ଵନେ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଗମିଷ୍ଯାଵଃ ତ୍ଵଯା ହୀନୌ ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୪-
ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା, ଅନାଥ ଓ ଦୟନୀୟ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୋ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ରେ ଯମର ଲୋକକୁ ଯିବୁ।
ତତଃ ଵୈଵସ୍ଵତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତୀମ୍ । କ୍ଷମତାମ୍ ଧର୍ମ ରାଜୋ ମେ ବିଭୃଯାତ୍ ପିତରାଵ୍ ଅଯମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ ମୁଁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିବି: 'ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ ଖ୍ମା କରନ୍ତୁ, ଏହି ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳନ୍ତୁ।'
ଦାତୁମର୍ହତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକପାଲୋ ମହାଯଶାଃ । ଈଦୃଷସ୍ଯ ମମାକ୍ଷଯ୍ଯା ମେକାମଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୬୪-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଲୋକପାଳ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଭୟହୀନତାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅପାପୋ ଅସି ଯଥା ପୁତ୍ର ନିହତଃ ପାପ କର୍ମଣା । ତେନ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଚ ଆଶୁ ଯେ ଲୋକାଃ ଶସ୍ତ୍ର ଯୋଧିନାମ୍ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ତୁମେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ରେ ସେଠିକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀରମାନେ ଯାନ୍ତି।
ଯାନ୍ତି ଶୂରା ଗତିମ୍ ଯାମ୍ ଚ ସମ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵ୍ ଅନିଵର୍ତିନଃ । ହତାଃ ତୁ ଅଭିମୁଖାଃ ପୁତ୍ର ଗତିମ୍ ତାମ୍ ପରମାମ୍ ଵ୍ରଜ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁ ଗତିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସମ୍ମୁଖରେ ହତ ହୁଏଥିବା ବୀରମାନେ ପାଆନ୍ତି, ପୁଅ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ଯାଅ।
ଯାମ୍ ଗତିମ୍ ସଗରଃ ଶୈବ୍ଯୋ ଦିଲୀପୋ ଜନମେଜଯଃ । ନହୁଷୋ ଧୁନ୍ଧୁମାରଃ ଚ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ତାମ୍ ଗଚ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ସେଇ ଗତିକୁ ଯାଅ, ଯାହାକୁ ସଗର, ଶୈବ୍ୟ, ଦିଲୀପ, ଜନମେଜୟ, ନହୁଷ ଓ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଯା ଗତିଃ ସର୍ଵ ସାଧୂନାମ୍ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାତ୍ ପତସଃ ଚ ଯା । ଭୂମିଦସ୍ଯ ଆହିତ ଅଗ୍ନେଃ ଚଏକ ପତ୍ନୀ ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚ ॥୨-୬୪-
ସମସ୍ତ ସାଧୁ, ଅଧ୍ୟୟନରତ, ଭୂମିଦାନ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିର ସେବା କରୁଥିବା ଓ ଏକମାତ୍ରା ପତ୍ନୀକୁ ନିଷ୍ଠା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଯାଅ।
ଗୋ ସହସ୍ର ପ୍ରଦାତୃଋଣାମ୍ ଯା ଯା ଗୁରୁଭୃତାମ୍ ଅପି । ଦେହ ନ୍ଯାସ କୃତାମ୍ ଯା ଚ ତାମ୍ ଗତିମ୍ ଗଚ୍ଚ ପୁତ୍ରକ ॥୨-୬୪-
ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଓ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ପୁଅ, ସେଠିକୁ ଯାଅ।
ନ ହି ତୁ ଅସ୍ମିନ୍ କୁଲେ ଜାତଃ ଗଚ୍ଚତି ଅକୁଶଲାମ୍ ଗତିମ୍ । ସ ତୁ ଯାସ୍ଯତି ଯେନ ତ୍ଵମ୍ ନିହତୋ ମମ ବାନ୍ଧଵଃ ॥୨-୬୪-
ଏହି କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ତୋତେ ମୋ ବନ୍ଧୁକୁ ହତ କଲା, ସେଠିକୁ ସେ ଯିବ।
ଏଵମ୍ ସ କୃପଣମ୍ ତତ୍ର ପର୍ଯଦେଵଯତ ଅସକୃତ୍ । ତତଃ ଅସ୍ମୈ କର୍ତୁମ୍ ଉଦକମ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି ଦୟନୀୟ ଭାବରେ ସେ ସେଠାରେ ବାରମ୍ବାର କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; ତାପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଞ୍ଜଳି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପେଣ ମୁନି ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵ କର୍ମଭିଃ । ସ୍ଵର୍ଗମାଧ୍ଯାରୁହତ୍ ଖ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଶକ୍ରେଣ ସହ ଖର୍ମଵିତ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ, ମୁନିର ପୁଅ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ।
ଆବଭାଷେ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ତୌ ସହ ଶକ୍ରେଣ ତାପସଃ । ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ମୁହୂର୍ତମ୍ ତୁ ପିତରୌ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ତାପସୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରି କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ:
ସ୍ଥାନମ୍ ଅସ୍ମି ମହତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଭଵତୋହ୍ ପରିଚାରଣାତ୍ । ଭଵନ୍ତାଵ୍ ଅପି ଚ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମମ ମୂଲମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତଃ ॥୨-୬୪-
ମୋତେ ସେବା କରି ଆପଣମାନେ ମୋତେ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି; ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ରେ ମୋ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିବେ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନେନ ଵପୁଷ୍ମତା । ଆରୁରୋହ ଦିଵମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ମୁନି ପୁତ୍ରଃ ଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୪-
ଏଭଳି କହି, ଇନ୍ଦ୍ରୀୟ ଜିତ ମୁନିପୁଅ ଦିବ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସ କୃତ୍ଵା ତୁ ଉଦକମ୍ ତୂର୍ଣମ୍ ତାପସଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା । ମାମ୍ ଉଵାଚ ମହା ତେଜାଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ତାପସୀ ଶୀଘ୍ରେ ଜଳଞ୍ଜଳି କରି, ମୋତେ ହାତ ଜୋଡି ଦେଖି ମହାତ୍ମା ତାପସୀ କହିଲେ।