କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଅହମ୍ ଦଶରଥୋ ନ ଅହମ୍ ପୁତ୍ରଃ ମହାତ୍ମନଃ । ସଜ୍ଜନ ଅଵମତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଇଦମ୍ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ସ୍ଵ କର୍ମଜମ୍ ॥୨-୬୪-
'ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମରେ, ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମା। ମୋର ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆସିଛି।'
ଭଗଵମଃ ଚ ଅପହସ୍ତଃ ଅହମ୍ ସରଯୂ ତୀରମ୍ ଆଗତଃ । ଜିଘାମ୍ସୁଃ ଶ୍ଵା ପଦମ୍ କିମ୍ଚିନ୍ ନିପାନେ ଵା ଆଗତମ୍ ଗଜମ୍ ॥୨-୬୪-
'ଭଗବନ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ମୁଁ ସରୟୂ ତଟକୁ ଆସିଥିଲି, ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି କିଛି ପଶୁ କିମ୍ବା ହାତୀ ପାଣି ପିବିବାକୁ ଆସିଛି।'
ତତଃ ଶ୍ରୁତଃ ମଯା ଶବ୍ଦୋ ଜଲେ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପୂର୍ଯତଃ । ଦ୍ଵିପୋ ଅଯମ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ହି ବାଣେନ ଅଭିହତଃ ମଯା ॥୨-୬୪-
'ତାପରେ ମୁଁ ପାଣିରେ ଘଡ଼ା ଭରିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଏହାକୁ ହାତୀ ଭାବି, ମୁଁ ତୀର ଛାଡ଼ିଲି।'
ଗତ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ ତତଃ ତୀରମ୍ ଅପଶ୍ଯମ୍ ଇଷୁଣା ହୃଦି । ଵିନିର୍ଭିନ୍ନମ୍ ଗତ ପ୍ରାଣମ୍ ଶଯାନମ୍ ଭୁଵି ତାପସମ୍ ॥୨-୬୪-
'ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲି, ମୁଁ ଦେଖିଲି ମୋର ତୀରରେ ହୃଦୟରେ ବାଣ ଲାଗିଥିବା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଏକ ତାପସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।'
ଭଗଵନ୍ ଶବ୍ଦମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ମଯା ଗଜ ଜିଘାମ୍ସୁନା । ଵିସୃଷ୍ଟଃ ଅମ୍ଭସି ନାରାଚଃ ତେନ ତେ ନିହତଃ ସୁତଃ ॥୨-୬୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ତେଣୁ ମୁଁ ଜଳରେ ଏକ ଲୋହା ତୀର ଛାଡ଼ିଲି; ସେଇ ତୀରରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵଚନାଦୁପେତ୍ଯ ପରିତପ୍ଯତଃ । ସ ମଯା ସହସା ବଣ ଉଦ୍ଧୃତୋ ମର୍ମତସ୍ତଦା ॥୨-୬୪-
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ତପିଉଥିଲେ, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ତୀରଟି ବାହାର କରିଦେଲି।
ସ ଚ ଉଦ୍ଧୃତେନ ବାଣେନ ତତ୍ର ଏଵ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ଭଗଵନ୍ତାଵ୍ ଉଭୌ ଶୋଚନ୍ନ୍ ଅନ୍ଧାଵ୍ ଇତି ଵିଲପ୍ଯ ଚ ॥୨-୬୪-
ସେ ତୀର ବାହାରିବା ସହିତ, ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଆପଣମାନେ, ଦୁଇଜଣ ପୂଜ୍ୟ, ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ଭଵତଃ ପୁତ୍ରଃ ସହସା ଅଭିହତଃ ମଯା । ଶେଷମ୍ ଏଵମ୍ ଗତେ ଯତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତତ୍ ପ୍ରସୀଦତୁ ମେ ମୁନିଃ ॥୨-୬୪-
ମୋର ଅଜ୍ଞାନରେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ହଠାତ୍ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଲେ; ଏହିପରି ଘଟିଗଲାପରେ, ଯେଉଁଠି ଯାହା ହେବ, ମୁଁ ବିନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ମୁଁପ୍ରତି ଦୟା କରନ୍ତୁ।
ସ ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ କ୍ରୂରମ୍ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ । ନାଶକତ୍ତୀଵ୍ରମାଯାସମକର୍ତୁମ୍ ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥୨-୬୪-
ସେଇ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ତାଙ୍କର ଭାରି ଦୁଃଖକୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସବାଷ୍ପପୂର୍ଣଵଦନୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ ଶୋକକର୍ଶିତଃ । ମାମ୍ ଉଵାଚ ମହା ତେଜାଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଥିବା, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା, ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୋତେ କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିଲି।
ଯଦ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ଅଶୁଭମ୍ କର୍ମ ନ ସ୍ମ ମେ କଥଯେଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଫଲେନ୍ ମୂର୍ଧା ସ୍ମ ତେ ରାଜନ୍ ସଦ୍ଯଃ ଶତ ସହସ୍ରଧା ॥୨-୬୪-
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ମୋତେ କହିନଥାନ୍ତ, ରାଜା, ତାହାର ଫଳରେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଗିଯାଏଥାନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵଧୋ ରାଜନ୍ ଵାନପ୍ରସ୍ଥେ ଵିଶେଷତଃ । ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଵମ୍ କୃତଃ ସ୍ଥାନାଚ୍ ଚ୍ଯାଵଯେଦ୍ ଅପି ଵଜ୍ରିଣମ୍ ॥୨-୬୪-
ରାଜା, ବିଶେଷକରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ମାରିବା, ଯଦି ଜାଣିଶୁଣି କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ଖସାଇପାରେ।
ସପ୍ତଧା ତୁ ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ମୁନୌ ତପସି ତିଷ୍ଠତି । ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିସୃଜତଃ ଶସ୍ତ୍ରମ୍ ତାଦୃଶେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣି ॥୨-୬୪-
ଯଦି ଏମିତି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ତପସ୍ଵୀ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳରେ ମୁଣ୍ଡ ସାତ ଭାଗରେ ଭାଗିଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଦ୍ ହି କୃତମ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ଇଦମ୍ ତେନ ଏଵ ଜୀଵସି । ଅପି ହି ଅଦ୍ଯ କୁଲମ୍ ନସ୍ଯାତ୍ ରାଘଵାଣାମ୍ କୁତଃ ଭଵାନ୍ ॥୨-୬୪-
କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଘଟିଥିଲାବୋଲି, ତୁମେ ବଞ୍ଚିଗଲ; ନଚେତ, ଆଜି ରଘୁବଂଶ ପ୍ରଳୟ ହୋଇଯାଏଥାନ୍ତା, ତେବେ ତୁମେ କେମିତି ରହିପାରିଥାନ୍ତୁ?
ନଯ ନୌ ନୃପ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଇତି ମାମ୍ ଚ ଅଭ୍ଯଭାଷତ । ଅଦ୍ଯ ତମ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଚ୍ଚାଵଃ ପୁତ୍ରମ୍ ପଶ୍ଚିମ ଦର୍ଶନମ୍ ॥୨-୬୪-
‘ରାଜା, ଆମକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ’, ସେ ମୋତେ କହିଲେ; ଆମେ ଆଜି ଆମ ପୁଅଙ୍କୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ରୁଧିରେଣ ଅଵସିତ ଅନ୍ଗମ୍ ପ୍ରକୀର୍ଣ ଅଜିନ ଵାସସମ୍ । ଶଯାନମ୍ ଭୁଵି ନିହ୍ସମ୍ଜ୍ଞମ୍ ଧର୍ମ ରାଜ ଵଶମ୍ ଗତମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା, ମୃଗଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଧର୍ମର ଅଧୀନକୁ ଚଳିଗଲେ।
ଅଥ ଅହମ୍ ଏକଃ ତମ୍ ଦେଶମ୍ ନୀତ୍ଵା ତୌ ଭୃଶ ଦୁହ୍ଖିତୌ । ଅସ୍ପର୍ଶଯମ୍ ଅହମ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ତମ୍ ମୁନିମ୍ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥୨-୬୪-
ତା’ପରେ ମୁଁ ଏକାକି ସେ ଦୁଇଜଣ ଭାରି ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଇଗଲି; ମୁଁ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଦେଲି।
ତୌ ପୁତ୍ରମ୍ ଆତ୍ମନଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତପସ୍ଵିନୌ । ନିପେତତୁଃ ଶରୀରେ ଅସ୍ଯ ପିତା ଚ ଅସ୍ଯ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ତପସ୍ଵୀ ଦୁଇଜଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଛୁଇଁ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି କଥା କହିଲେ:
ନ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍ ତେ ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ର ମାତରମ୍ ପଶ୍ଯ ଧାର୍ମିକ । କିମ୍ ନୁ ନ ଆଲିନ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ କଣ ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁଅ? ତୋ ମାଆକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କାହିଁକି ତୁ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ସୁକୁମାର କଣ୍ଠର ପୁଅ? କିଛି କହ।
ନ ତ୍ଵହମ୍ ତେ ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ର ମାତରମ୍ ପସ୍ଯ ଧାର୍ମିକ । କିମ୍ ନୁ ନାଲିଙ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥୨-୬୪-
ମୁଁ କଣ ତୋ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ପୁଅ? ତୋ ମାଆକୁ ଦେଖ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କାହିଁକି ତୁ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନାହୁଁ, ମୋ ସୁକୁମାର କଣ୍ଠର ପୁଅ? କିଛି କହ।
କସ୍ଯ ଵା ଅପର ରାତ୍ରେ ଅହମ୍ ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ହୃଦଯମ୍ ଗମମ୍ । ଅଧୀଯାନସ୍ଯ ମଧୁରମ୍ ଶାସ୍ତ୍ରମ୍ ଵା ଅନ୍ଯଦ୍ ଵିଶେଷତଃ ॥୨-୬୪-
ଏବେ ମୁଁ କାହାର ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ହୃଦୟକୁ ଛୁଁଇଯିବା ଭାବେ, ରାତିରେ ବେଦ ପାଠ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିପାରିବି?
କୋ ମାମ୍ ସମ୍ଧ୍ଯାମ୍ ଉପାସ୍ଯ ଏଵ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ ହୁତ ଅଶନଃ । ଶ୍ଲାଘଯିଷ୍ଯତି ଉପାସୀନଃ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଭଯ ଅର୍ଦିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି, ସ୍ନାନ କରି, ହବନ କରି, ଏବେ କିଏ ମୋ ପାଖରେ ବସି, ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିବ?
କନ୍ଦ ମୂଲ ଫଲମ୍ ହୃତ୍ଵା କୋ ମାମ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ଇଵ ଅତିଥିମ୍ । ଭୋଜଯିଷ୍ଯତି ଅକର୍ମଣ୍ଯମ୍ ଅପ୍ରଗ୍ରହମ୍ ଅନାଯକମ୍ ॥୨-୬୪-
ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଆଣି, ମୋତେ କିଏ ମୋର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ଖୁଆଇବ? ମୁଁ ଏଠାରେ ନିରାଶ୍ରୟ, ଅସହାୟ ଓ ନିର୍ବଳ।
ଇମାମ୍ ଅନ୍ଧାମ୍ ଚ ଵୃଦ୍ଧାମ୍ ଚ ମାତରମ୍ ତେ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ । କଥମ୍ ପୁତ୍ର ଭରିଷ୍ଯାମି କୃପଣାମ୍ ପୁତ୍ର ଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ଏହି ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ତୋ ମାଆଁକୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ଓ ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ତପିଛି, କିପରି ମୁଁ ଦେଖିବି?
ତିଷ୍ଠ ମା ମା ଗମଃ ପୁତ୍ର ଯମସ୍ଯ ସଦନମ୍ ପ୍ରତି । ଶ୍ଵୋ ମଯା ସହ ଗନ୍ତା ଅସି ଜନନ୍ଯା ଚ ସମେଧିତଃ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ରୁହ, ଯମର ଘରକୁ ଯେଉନି। ଆସନ୍ତାକାଲି ତୋ ମାଆଁ ସହିତ ମୋ ସହ ଯିବୁ।
ଉଭାଵ୍ ଅପି ଚ ଶୋକ ଆର୍ତାଵ୍ ଅନାଥୌ କୃପଣୌ ଵନେ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ଗମିଷ୍ଯାଵଃ ତ୍ଵଯା ହୀନୌ ଯମ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୪-
ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା, ଅନାଥ ଓ ଦୟନୀୟ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୋ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ରେ ଯମର ଲୋକକୁ ଯିବୁ।
ତତଃ ଵୈଵସ୍ଵତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତୀମ୍ । କ୍ଷମତାମ୍ ଧର୍ମ ରାଜୋ ମେ ବିଭୃଯାତ୍ ପିତରାଵ୍ ଅଯମ୍ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ ମୁଁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିବି: 'ଧର୍ମରାଜ ମୋତେ ଖ୍ମା କରନ୍ତୁ, ଏହି ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ଭାଳନ୍ତୁ।'
ଦାତୁମର୍ହତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକପାଲୋ ମହାଯଶାଃ । ଈଦୃଷସ୍ଯ ମମାକ୍ଷଯ୍ଯା ମେକାମଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍ ॥୨-୬୪-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଲୋକପାଳ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅକ୍ଷୟ ଭୟହୀନତାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅପାପୋ ଅସି ଯଥା ପୁତ୍ର ନିହତଃ ପାପ କର୍ମଣା । ତେନ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଚ ଆଶୁ ଯେ ଲୋକାଃ ଶସ୍ତ୍ର ଯୋଧିନାମ୍ ॥୨-୬୪-
ପୁଅ, ତୁମେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ରେ ସେଠିକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀରମାନେ ଯାନ୍ତି।
ଯାନ୍ତି ଶୂରା ଗତିମ୍ ଯାମ୍ ଚ ସମ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵ୍ ଅନିଵର୍ତିନଃ । ହତାଃ ତୁ ଅଭିମୁଖାଃ ପୁତ୍ର ଗତିମ୍ ତାମ୍ ପରମାମ୍ ଵ୍ରଜ ॥୨-୬୪-
ଯେଉଁ ଗତିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛୁଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସମ୍ମୁଖରେ ହତ ହୁଏଥିବା ବୀରମାନେ ପାଆନ୍ତି, ପୁଅ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ଯାଅ।