ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ ଦୀନସ୍ଯ ମମ ଶୋକାତୁରସ୍ଯ ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯାମାସ ହୃଦଯେ ଚିନ୍ତାମ୍ ମୁନିସୁତ ସ୍ତଦା ॥୨-୬୩-
ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ ଓ ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ମୁନିପୁତ୍ର ଏହି ସମୟରେ ମୋ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତାମ୍ଯମାନଃ ସ ମାମ୍ ଦୁଃଖାଦୁଵାଚ ପରମାର୍ତଵତ୍ । ସୀଦମାନୋ ଵିଵୃତ୍ତାଙ୍ଗୋ ଵେଷ୍ଟମାନୋ ଗତଃ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ପାଇ ମୋତେ ଗଭୀର ବେଦନାରେ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଲ ହେଉଥିଲା, ଶରୀର ମୁଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସମ୍ସ୍ତଭ୍ଯ ଧୈର୍ଯେଣ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାକୃତମ୍ ପାପମ୍ ହୃଦଯାଦପନୀଯତାମ୍ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଛି, ହେ ରାଜନ୍; ତୁମେ ମନରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କର।
ନ ଦ୍ଵିଜାତିର୍ ଅହମ୍ ରାଜନ୍ ମା ଭୂତ୍ ତେ ମନସୋ ଵ୍ଯଥା । ଶୂଦ୍ରାଯାମ୍ ଅସ୍ମି ଵୈଶ୍ଯେନ ଜାତଃ ଜନ ପଦ ଅଧିପ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜନ୍; ତୁମ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ମାଁ ଓ ବୈଶ୍ୟ ବାପାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଛି, ହେ ଦେଶପତି।
ଇତି ଇଵ ଵଦତଃ କୃଚ୍ଚ୍ରାତ୍ ବାଣ ଅଭିହତ ମର୍ମଣଃ । ଵିଘୂର୍ଣତୋ ଵିଚେଷ୍ଟସ୍ଯ ଵେପମାଚସ୍ଯ ଭୂତଲେ ॥୨-୬୩-
ଏପରି କଷ୍ଟରେ, ଶର ଲାଗିଥିବା ଦେହରେ, ସେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିଲେ, ଶରୀର କମ୍ପିଯାଉଥିଲା।
ତସ୍ଯ ତୁ ଆନମ୍ଯମାନସ୍ଯ ତମ୍ ବାଣମ୍ ଅହମ୍ ଉଦ୍ଧରମ୍ । ତସ୍ଯ ତ୍ଵାନମ୍ଯମାନସ୍ଯ ତମ୍ ବାଣାମହମୁଦ୍ଧରମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେ ନମି ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଶରଟି ଉଠାଇଦେଲି।
ଜଲ ଆର୍ଦ୍ର ଗାତ୍ରମ୍ ତୁ ଵିଲପ୍ଯ କୃଚ୍ଚାନ୍ । ମର୍ମ ଵ୍ରଣମ୍ ସମ୍ତତମ୍ ଉଚ୍ଚସନ୍ତମ୍ । ତତଃ ସରଯ୍ଵାମ୍ ତମ୍ ଅହମ୍ ଶଯାନମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଦ୍ରେ ସୁଭୃଶମ୍ ଵିଷଣ୍ଣଃ ॥୨-୬୩-
ପାଣିରେ ଭିଜା ଦେହରେ ବିଲାପ କରି, ହୃଦୟର ଅବିରତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ମୁଁ ସେଠାରେ ସରୟୂ ତଟରେ ତାକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି, ପ୍ରିୟେ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗ।
ଵଧମପ୍ରତିରୂପମ୍ ତୁ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵଃ । ଵିଲପନ୍ନେ ଵ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପୁନ ରବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ମହାର୍ଷିଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ହତ୍ୟା ଉପରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ।
ତତ୍ ଅଜ୍ଞାନାନ୍ ମହତ୍ ପାପମ୍ କୃତ୍ଵା ସମ୍କୁଲିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଏକଃ ତୁ ଅଚିନ୍ତଯମ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କଥମ୍ ନୁ ସୁକୃତମ୍ ଭଵେତ୍ ॥୨-୬୪-
ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ବଡ଼ ପାପ କରି, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏକାକି ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, କିପରି ଏଠାରୁ କିଛି ଭଲ ହେବ।
ତତଃ ତମ୍ ଘଟମ୍ ଆଦଯ ପୂର୍ଣମ୍ ପରମ ଵାରିଣା । ଆଶ୍ରମମ୍ ତମ୍ ଅହମ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥା ଆଖ୍ଯାତ ପଥମ୍ ଗତଃ ॥୨-୬୪-
ତାପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ପାଣିରେ ଭରିଥିବା ଘଡ଼ା ନେଇ, ମୋତେ ଯେପରି ରାସ୍ତା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲି।
ତତ୍ର ଅହମ୍ ଦୁର୍ବଲାଵ୍ ଅନ୍ଧୌ ଵୃଦ୍ଧାଵ୍ ଅପରିଣାଯକୌ । ଅପଶ୍ଯମ୍ ତସ୍ଯ ପିତରୌ ଲୂନ ପକ୍ଷାଵ୍ ଇଵ ଦ୍ଵିଜୌ ॥୨-୬୪-
ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ଅସାହାୟ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଯେମିତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ କଟା ପକ୍ଷୀ।
ତନ୍ ନିମିତ୍ତାଭିର୍ ଆସୀନୌ କଥାଭିର୍ ଅପରିକ୍ରମୌ । ତାମ୍ ଆଶାମ୍ ମତ୍ କୃତେ ହୀନାଵ୍ ଉଦାସୀନାଵ୍ ଅନାଥଵତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଶାହୀନ ହୋଇ, ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି ଉଦାସ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷୟରେ କଥା କହି ଅପରିଚଳିତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ।
ଶୋକୋପହତଚିତ୍ତଶ୍ଚ ଭଯସମ୍ତ୍ରସ୍ତଚେତନଃ । ତଚ୍ଚାଶ୍ରମପଦମ୍ ଗତ୍ଵା ଭୂଯଃ ଶୋକମହମ୍ ଗତଃ ॥୨-୬୪-
ଶୋକରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଭୟରେ ହୃଦୟ କମ୍ପିତ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ମୁଁ ପୁଣି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲି।
ପଦ ଶବ୍ଦମ୍ ତୁ ମେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅଭାଷତ । କିମ୍ ଚିରାଯସି ମେ ପୁତ୍ର ପାନୀଯମ୍ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆନଯ ॥୨-୬୪-
ମୋ ପାଦ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେ ମୁନି କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ, ଏତେ ଦେର କାହିଁକି? ଶୀଘ୍ର ପାଣି ଆଣ।'
ଯନ୍ ନିମିତ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ତାତ ସଲିଲେ କ୍ରୀଡିତମ୍ ତ୍ଵଯା । ଉତ୍କଣ୍ଠିତା ତେ ମାତା ଇଯମ୍ ପ୍ରଵିଶ କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଆଶ୍ରମମ୍ ॥୨-୬୪-
'ତୁମେ କେଉଁ କାରଣରେ ପାଣିରେ ଖେଳୁଥିଲ, ପୁଅ, ତୁମ ମାଆ ତୁମକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ। ଦ୍ରୁତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କର।'
ଯଦ୍ ଵ୍ଯଲୀକମ୍ କୃତମ୍ ପୁତ୍ର ମାତ୍ରା ତେ ଯଦି ଵା ମଯା । ନ ତନ୍ ମନସି କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ତ୍ଵଯା ତାତ ତପସ୍ଵିନା ॥୨-୬୪-
'ତୁମ ମାଆ କିମ୍ବା ମୁଁ କିଛି ଭୁଲ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ତପସ୍ୱୀ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପୁଅ।'
ତ୍ଵମ୍ ଗତିସ୍ ତୁ ଅଗତୀନାମ୍ ଚ ଚକ୍ଷୁସ୍ ତ୍ଵମ୍ ହୀନ ଚକ୍ଷୁଷାମ୍ । ସମାସକ୍ତାଃ ତ୍ଵଯି ପ୍ରାଣାଃ କିମ୍ଚିନ୍ ନୌ ନ ଅଭିଭାଷସେ ॥୨-୬୪-
'ତୁମେ ଅସାହାୟଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଅନ୍ଧମାନେ ପାଇଁ ଆଖି। ଆମ ପ୍ରାଣ ତୁମେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। କିଛି ମଧ୍ୟ କାହିଁକି କହୁନାହଁ?'
ମୁନିମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ତମ୍ ଅହମ୍ ସଜ୍ଜମାନଯା । ହୀନ ଵ୍ଯନ୍ଜନଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀତଃ ଭୀତୈଵ ଅବ୍ରୁଵମ୍ ॥୨-୬୪-
ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ, ମୁଁ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ କଥା କହିଲି।
ମନସଃ କର୍ମ ଚେଷ୍ଟାଭିର୍ ଅଭିସମ୍ସ୍ତଭ୍ଯ ଵାଗ୍ ବଲମ୍ । ଆଚଚକ୍ଷେ ତୁ ଅହମ୍ ତସ୍ମୈ ପୁତ୍ର ଵ୍ଯସନଜମ୍ ଭଯମ୍ ॥୨-୬୪-
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, କଥା କହିବାକୁ ଶକ୍ତି ଜମା କରି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁଅ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଦୁଃଖର କଥା କହିଲି।
କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଅହମ୍ ଦଶରଥୋ ନ ଅହମ୍ ପୁତ୍ରଃ ମହାତ୍ମନଃ । ସଜ୍ଜନ ଅଵମତମ୍ ଦୁହ୍ଖମ୍ ଇଦମ୍ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ସ୍ଵ କର୍ମଜମ୍ ॥୨-୬୪-
'ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଦଶରଥ ନାମରେ, ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ମହାତ୍ମା। ମୋର ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆସିଛି।'
ଭଗଵମଃ ଚ ଅପହସ୍ତଃ ଅହମ୍ ସରଯୂ ତୀରମ୍ ଆଗତଃ । ଜିଘାମ୍ସୁଃ ଶ୍ଵା ପଦମ୍ କିମ୍ଚିନ୍ ନିପାନେ ଵା ଆଗତମ୍ ଗଜମ୍ ॥୨-୬୪-
'ଭଗବନ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ମୁଁ ସରୟୂ ତଟକୁ ଆସିଥିଲି, ଚିନ୍ତା କରିଥିଲି କିଛି ପଶୁ କିମ୍ବା ହାତୀ ପାଣି ପିବିବାକୁ ଆସିଛି।'
ତତଃ ଶ୍ରୁତଃ ମଯା ଶବ୍ଦୋ ଜଲେ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପୂର୍ଯତଃ । ଦ୍ଵିପୋ ଅଯମ୍ ଇତି ମତ୍ଵା ହି ବାଣେନ ଅଭିହତଃ ମଯା ॥୨-୬୪-
'ତାପରେ ମୁଁ ପାଣିରେ ଘଡ଼ା ଭରିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି। ଏହାକୁ ହାତୀ ଭାବି, ମୁଁ ତୀର ଛାଡ଼ିଲି।'
ଗତ୍ଵା ନଦ୍ଯାଃ ତତଃ ତୀରମ୍ ଅପଶ୍ଯମ୍ ଇଷୁଣା ହୃଦି । ଵିନିର୍ଭିନ୍ନମ୍ ଗତ ପ୍ରାଣମ୍ ଶଯାନମ୍ ଭୁଵି ତାପସମ୍ ॥୨-୬୪-
'ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲି, ମୁଁ ଦେଖିଲି ମୋର ତୀରରେ ହୃଦୟରେ ବାଣ ଲାଗିଥିବା, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଏକ ତାପସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।'
ଭଗଵନ୍ ଶବ୍ଦମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ମଯା ଗଜ ଜିଘାମ୍ସୁନା । ଵିସୃଷ୍ଟଃ ଅମ୍ଭସି ନାରାଚଃ ତେନ ତେ ନିହତଃ ସୁତଃ ॥୨-୬୪-
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ତେଣୁ ମୁଁ ଜଳରେ ଏକ ଲୋହା ତୀର ଛାଡ଼ିଲି; ସେଇ ତୀରରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ତତସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵଚନାଦୁପେତ୍ଯ ପରିତପ୍ଯତଃ । ସ ମଯା ସହସା ବଣ ଉଦ୍ଧୃତୋ ମର୍ମତସ୍ତଦା ॥୨-୬୪-
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ତପିଉଥିଲେ, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେହରୁ ତୀରଟି ବାହାର କରିଦେଲି।
ସ ଚ ଉଦ୍ଧୃତେନ ବାଣେନ ତତ୍ର ଏଵ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ଭଗଵନ୍ତାଵ୍ ଉଭୌ ଶୋଚନ୍ନ୍ ଅନ୍ଧାଵ୍ ଇତି ଵିଲପ୍ଯ ଚ ॥୨-୬୪-
ସେ ତୀର ବାହାରିବା ସହିତ, ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଆପଣମାନେ, ଦୁଇଜଣ ପୂଜ୍ୟ, ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଅଜ୍ଞାନାତ୍ ଭଵତଃ ପୁତ୍ରଃ ସହସା ଅଭିହତଃ ମଯା । ଶେଷମ୍ ଏଵମ୍ ଗତେ ଯତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତତ୍ ପ୍ରସୀଦତୁ ମେ ମୁନିଃ ॥୨-୬୪-
ମୋର ଅଜ୍ଞାନରେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ହଠାତ୍ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଲେ; ଏହିପରି ଘଟିଗଲାପରେ, ଯେଉଁଠି ଯାହା ହେବ, ମୁଁ ବିନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ମୁଁପ୍ରତି ଦୟା କରନ୍ତୁ।
ସ ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ କ୍ରୂରମ୍ ନିହ୍ଶ୍ଵସନ୍ ଶୋକ କର୍ଶିତଃ । ନାଶକତ୍ତୀଵ୍ରମାଯାସମକର୍ତୁମ୍ ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥୨-୬୪-
ସେଇ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ତାଙ୍କର ଭାରି ଦୁଃଖକୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସବାଷ୍ପପୂର୍ଣଵଦନୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ ଶୋକକର୍ଶିତଃ । ମାମ୍ ଉଵାଚ ମହା ତେଜାଃ କୃତ ଅନ୍ଜଲିମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ॥୨-୬୪-
ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଥିବା, ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା, ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମୋତେ କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିଲି।