ଋଷେର୍ ହି ନ୍ଯସ୍ତ ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଵନେ ଵନ୍ଯେନ ଜୀଵତଃ । କଥମ୍ ନୁ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଵଧୋ ମଦ୍ ଵିଧସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ ॥୨-୬୩-
'ଏମିତି ଏକ ଋଷି, ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ରହେ, ତାକୁ କିପରି ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରାଯିବ?'
ଜଟା ଭାର ଧରସ୍ଯ ଏଵ ଵଲ୍କଲ ଅଜିନ ଵାସସଃ । କୋ ଵଧେନ ମମ ଅର୍ଥୀ ସ୍ଯାତ୍ କିମ୍ ଵା ଅସ୍ଯ ଅପକୃତମ୍ ମଯା ॥୨-୬୩-
'ମୋ ପରି ଜଟା ଧାରଣ କରିଥିବା, ବାଲ୍କଳ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁବ? କିମ୍ବା ମୁଁ କାହାକୁ କଣ ଅପକାର କରିଥିଲି?'
ଏଵମ୍ ନିଷ୍ଫଲମ୍ ଆରବ୍ଧମ୍ କେଵଲ ଅନର୍ଥ ସମ୍ହିତମ୍ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ଯଥୈଵ ଗୁରୁ ତଲ୍ପଗମ୍ ॥୨-୬୩-
'ଏପରି କାମ, ଯାହାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ଓ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ, ସେଥିରେ କେହି ସମ୍ମତି ଦେବେନାହିଁ; ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କର ଜାୟା ସହ ଅନୁଚିତ କାମ କରାଯାଏ।'
ନହମ୍ ତଥା ଅନୁଶୋଚାମି ଜୀଵିତ କ୍ଷଯମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ମାତରମ୍ ପିତରମ୍ ଚ ଉଭାଵ୍ ଅନୁଶୋଚାମି ମଦ୍ ଵିଧେ ॥୨-୬୩-
'ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ହାରାଇବାକୁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଯେତେ ମୋ ପରି ମୋ ମାତା ପିତା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।'
ତତ୍ ଏତାନ୍ ମିଥୁନମ୍ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଚିର କାଲଭୃତମ୍ ମଯା । ମଯି ପନ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଆପନ୍ନେ କାମ୍ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଵର୍ତଯିଷ୍ଯତି ॥୨-୬୩-
'ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ମୋ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଚାଲାଇବେ?'
ଵୃଦ୍ଧୌ ଚ ମାତା ପିତରାଵ୍ ଅହମ୍ ଚ ଏକ ଇଷୁଣା ହତଃ । କେନ ସ୍ମ ନିହତାଃ ସର୍ଵେ ସୁବାଲେନ ଅକୃତ ଆତ୍ମନା ॥୨-୬୩-
'ମୋ ବୃଦ୍ଧ ମାତା ପିତା ଓ ମୁଁ, ଏକେ ବାଣରେ, ଏକ ଅବିବେକୀ କିଶୋର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ।'
ତମ୍ ଗିରମ୍ କରୁଣାମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମମ ଧର୍ମ ଅନୁକାନ୍କ୍ଷିଣଃ । କରାଭ୍ଯାମ୍ ସଶରମ୍ ଚାପମ୍ ଵ୍ଯଥିତସ୍ଯ ଅପତତ୍ ଭୁଵି ॥୨-୬୩-
ସେଇ କରୁଣା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଶାକୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରି, ମୋ ହାତରୁ ଧନୁଷ ବାଣ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା।
ତସ୍ଯାହମ୍ କରୁଣମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଶି ଲାଲପତୋ ବହୁ । ସମ୍ଭ୍ରାନତଃ ଶୋକଵେଗେନ ଭୃଶମାସ ଵିଚେତନଃ ॥୨-୬୩-
ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରା କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଶୋକରେ ଭାସ୍କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବାକ ହୋଇପଡ଼ିଲି।
ତମ୍ ଦେଶମ୍ ଅହମ୍ ଆଗମ୍ଯ ଦୀନ ସତ୍ତ୍ଵଃ ସୁଦୁର୍ମନାଃ । ଅପଶ୍ଯମ୍ ଇଷୁଣା ତୀରେ ସରଯ୍ଵାଃ ତାପସମ୍ ହତମ୍ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା। ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ତାପସଙ୍କୁ ତୀର ଲାଗି ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି।
ଅଵକୀର୍ଣଜଟାଭାରମ୍ ପ୍ରଵିଦ୍ଧକଲଶୋଦକମ୍ । ପାସୁଶୋଣିତଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗମ୍ ଶଯାନମ୍ ଶଲ୍ଯପୀଡିତମ୍ ॥୨-୬୩-
ତାଙ୍କର ଜଟା ଖୁଲିଯାଇଥିଲା, କମଣ୍ଡଳୁ ଉଲଟି ପଡ଼ିଥିଲା, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଶର ଲାଗି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ସ ମାମ୍ ଉଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମ୍ ତ୍ରସ୍ତମ୍ ଅସ୍ଵସ୍ଥ ଚେତସମ୍ । ଇତି ଉଵାଚ ଵଚଃ କ୍ରୂରମ୍ ଦିଧକ୍ଷନ୍ନ୍ ଇଵ ତେଜସା ॥୨-୬୩-
ସେ ମୋତେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଜଳିଯିବି, ଏବଂ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
କିମ୍ ତଵ ଅପକୃତମ୍ ରାଜନ୍ ଵନେ ନିଵସତା ମଯା । ଜିହୀର୍ଷିଉର୍ ଅମ୍ଭୋ ଗୁର୍ଵ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଯଦ୍ ଅହମ୍ ତାଡିତଃ ତ୍ଵଯା ॥୨-୬୩-
ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବସି କ’ଣ ଦୋଷ କରିଥିଲି, ଯେ ତୁମେ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ଜଳ ନେବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ଆଘାତ କଲେ?
ଏକେନ ଖଲୁ ବାଣେନ ମର୍ମଣି ଅଭିହତେ ମଯି । ଦ୍ଵାଵ୍ ଅନ୍ଧୌ ନିହତୌ ଵୃଦ୍ଧୌ ମାତା ଜନଯିତା ଚ ମେ ॥୨-୬୩-
ଏକ ଶର ମୋ ଜୀବନ୍ଦାୟିନ୍ଦେଶରେ ଲାଗି, ମୋ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ଧ ମାତାପିତା, ମାନେ ମୋ ମାଁ ଓ ବାପା, ଏବେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବେ।
ତୌ ନୂନମ୍ ଦୁର୍ବଲାଵ୍ ଅନ୍ଧୌ ମତ୍ ପ୍ରତୀକ୍ଷୌ ପିପାସିତୌ । ଚିରମ୍ ଆଶା କୃତାମ୍ ତୃଷ୍ଣାମ୍ କଷ୍ଟାମ୍ ସମ୍ଧାରଯିଷ୍ଯତଃ ॥୨-୬୩-
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ଧ, ମୋ ଆସାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତୀବ୍ର ତିରିଷ୍ଣାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ସହି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ନ ନୂନମ୍ ତପସୋ ଵା ଅସ୍ତି ଫଲ ଯୋଗଃ ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ଵା । ପିତା ଯନ୍ ମାମ୍ ନ ଜାନାତି ଶଯାନମ୍ ପତିତମ୍ ଭୁଵି ॥୨-୬୩-
ନିଶ୍ଚୟ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ବାପା ଏହି ଭୂମିରେ ମୁଁ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ଜାନନ୍ନ୍ ଅପି ଚ କିମ୍ କୁର୍ଯାତ୍ ଅଶକ୍ତିର୍ ଅପରିକ୍ରମଃ । ଚିଦ୍ଯମାନମ୍ ଇଵ ଅଶକ୍ତଃ ତ୍ରାତୁମ୍ ଅନ୍ଯୋ ନଗୋ ନଗମ୍ ॥୨-୬୩-
ଯଦି ସେ ଜାଣିଥାନ୍ତି ମଧ୍ୟ, କ’ଣ କରିପାରିବେ? ସେ ଅଶକ୍ତ, ଚଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଛ ଗଛକୁ ଟିକେଇପାରେ ନାହିଁ।
ପିତୁସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ମେ ଗତ୍ଵା ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ରାଘଵ । ନ ତ୍ଵାମ୍ ଅନୁଦହେତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନମ୍ ଵହ୍ନିର୍ ଇଵ ଏଧିତଃ ॥୨-୬୩-
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଅ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦାହି ଦେଉନାହିଁ।
ଇଯମ୍ ଏକ ପଦୀ ରାଜନ୍ ଯତଃ ମେ ପିତୁର୍ ଆଶ୍ରମଃ । ତମ୍ ପ୍ରସାଦଯ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵମ୍ ନ ତ୍ଵାମ୍ ସ କୁପିତଃ ଶପେତ୍ ॥୨-୬୩-
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଏକମାତ୍ର ପଥ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଏ, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ନାହିଁଲେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇପାରିବେ।
ଵିଶଲ୍ଯମ୍ କୁରୁ ମାମ୍ ରାଜନ୍ ମର୍ମ ମେ ନିଶିତଃ ଶରଃ । ରୁଣଦ୍ଧି ମୃଦୁ ସ ଉତ୍ସେଧମ୍ ତୀରମ୍ ଅମ୍ବୁ ରଯୋ ଯଥା ॥୨-୬୩-
ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ଦେହରୁ ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଉଠାଇଦିଅ, ଏହା ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଛି, ଯେପରି ନଦୀ କୂଳର ଏକ ଛୋଟ ଟିଲା ପାଣିକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ।
ସଶଲ୍ଯଃ କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଶଲ୍ଯୋ ଵିନଶିଷ୍ଯତି । ଇତି ମାମଵିଶଚ୍ଚିନ୍ତା ତସ୍ଯ ଶଲ୍ଯାପକର୍ଷଣେ ॥୨-୬୩-
ଯଦି ଶର ଲାଗି ରହିଯିବି, ମୁଁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହିବି; ଯଦି ଶର ଉଠାଇଦିଅ, ମୁଁ ମରିଯିବି। ଏହି ଭୟ ମୋ ମନରେ ଆସିଗଲା, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶର ଉଠାଇବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ।
ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ ଦୀନସ୍ଯ ମମ ଶୋକାତୁରସ୍ଯ ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯାମାସ ହୃଦଯେ ଚିନ୍ତାମ୍ ମୁନିସୁତ ସ୍ତଦା ॥୨-୬୩-
ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ ଓ ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ମୁନିପୁତ୍ର ଏହି ସମୟରେ ମୋ ହୃଦୟର ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତାମ୍ଯମାନଃ ସ ମାମ୍ ଦୁଃଖାଦୁଵାଚ ପରମାର୍ତଵତ୍ । ସୀଦମାନୋ ଵିଵୃତ୍ତାଙ୍ଗୋ ଵେଷ୍ଟମାନୋ ଗତଃ କ୍ଷଯମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖ ପାଇ ମୋତେ ଗଭୀର ବେଦନାରେ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଲ ହେଉଥିଲା, ଶରୀର ମୁଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସମ୍ସ୍ତଭ୍ଯ ଧୈର୍ଯେଣ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାକୃତମ୍ ପାପମ୍ ହୃଦଯାଦପନୀଯତାମ୍ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଛି, ହେ ରାଜନ୍; ତୁମେ ମନରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କର।
ନ ଦ୍ଵିଜାତିର୍ ଅହମ୍ ରାଜନ୍ ମା ଭୂତ୍ ତେ ମନସୋ ଵ୍ଯଥା । ଶୂଦ୍ରାଯାମ୍ ଅସ୍ମି ଵୈଶ୍ଯେନ ଜାତଃ ଜନ ପଦ ଅଧିପ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜନ୍; ତୁମ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ମୁଁ ଶୂଦ୍ର ମାଁ ଓ ବୈଶ୍ୟ ବାପାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଛି, ହେ ଦେଶପତି।
ଇତି ଇଵ ଵଦତଃ କୃଚ୍ଚ୍ରାତ୍ ବାଣ ଅଭିହତ ମର୍ମଣଃ । ଵିଘୂର୍ଣତୋ ଵିଚେଷ୍ଟସ୍ଯ ଵେପମାଚସ୍ଯ ଭୂତଲେ ॥୨-୬୩-
ଏପରି କଷ୍ଟରେ, ଶର ଲାଗିଥିବା ଦେହରେ, ସେ କଥା କହୁଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିଲେ, ଶରୀର କମ୍ପିଯାଉଥିଲା।
ତସ୍ଯ ତୁ ଆନମ୍ଯମାନସ୍ଯ ତମ୍ ବାଣମ୍ ଅହମ୍ ଉଦ୍ଧରମ୍ । ତସ୍ଯ ତ୍ଵାନମ୍ଯମାନସ୍ଯ ତମ୍ ବାଣାମହମୁଦ୍ଧରମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେ ନମି ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଶରଟି ଉଠାଇଦେଲି।
ଜଲ ଆର୍ଦ୍ର ଗାତ୍ରମ୍ ତୁ ଵିଲପ୍ଯ କୃଚ୍ଚାନ୍ । ମର୍ମ ଵ୍ରଣମ୍ ସମ୍ତତମ୍ ଉଚ୍ଚସନ୍ତମ୍ । ତତଃ ସରଯ୍ଵାମ୍ ତମ୍ ଅହମ୍ ଶଯାନମ୍ । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଦ୍ରେ ସୁଭୃଶମ୍ ଵିଷଣ୍ଣଃ ॥୨-୬୩-
ପାଣିରେ ଭିଜା ଦେହରେ ବିଲାପ କରି, ହୃଦୟର ଅବିରତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ମୁଁ ସେଠାରେ ସରୟୂ ତଟରେ ତାକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି, ପ୍ରିୟେ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶୁଣ, ମହାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗ।
ଵଧମପ୍ରତିରୂପମ୍ ତୁ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵଃ । ଵିଲପନ୍ନେ ଵ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପୁନ ରବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୪-
ସେ ମହାର୍ଷିଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ହତ୍ୟା ଉପରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ।
ତତ୍ ଅଜ୍ଞାନାନ୍ ମହତ୍ ପାପମ୍ କୃତ୍ଵା ସମ୍କୁଲିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଏକଃ ତୁ ଅଚିନ୍ତଯମ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କଥମ୍ ନୁ ସୁକୃତମ୍ ଭଵେତ୍ ॥୨-୬୪-
ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ବଡ଼ ପାପ କରି, ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏକାକି ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି, କିପରି ଏଠାରୁ କିଛି ଭଲ ହେବ।