thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧୋ ମୁହୁର୍ ତେନ ଶୋକ ଉପହତ ଚେତନଃ । ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ ଚିନ୍ତାମ୍ ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୨-୬୩-
ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ, ବାରମ୍ବାର ଜାଗିଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଃ ଚୈଵ ଵିଵାସାତ୍ ଵାସଵ ଉପମମ୍ । ଆଵିଵେଶ ଉପସର୍ଗଃ ତମ୍ ତମଃ ସୂର୍ଯମ୍ ଇଵ ଆସୁରମ୍ ॥୨-୬୩-
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବନବାସ ହେବା ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖ ସମାନ ଏକ ବିପଦ ଆସିଗଲା; ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯେପରି ଅନ୍ଧାରେ ଢାକିଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମହଲକୁ ଢାକିଦେଲା।
ସଭାର୍ଯେ ନିର୍ଗତେ ରାମେ କୌସଲ୍ଯାମ୍ କୋସଲେଶ୍ଵରଃ । ଵିଵକ୍ଷୁରସିତାପାଙ୍ଗାମ୍ ସ୍ମୃଵା ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ ॥୨-୬୩-
ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳ ରାଜା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କର କଳା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ସ ରାଜା ରଜନୀମ୍ ଷଷ୍ଠୀମ୍ ରାମେ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଵନମ୍ । ଅର୍ଧ ରାତ୍ରେ ଦଶରଥଃ ସମ୍ସ୍ମରନ୍ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୬୩-
ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଛଅଟି ରାତି ଅଧାରାତିରେ ନିଜ କରା ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେକରି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତଃ ସ୍ମରନ୍ ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆର୍ତାମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୩-
ପୁଅ ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ରାଜା, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେକରି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଆତୁର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଆଚରତି କଲ୍ଯାଣି ଶୁଭମ୍ ଵା ଯଦି ଵା ଅଶୁଭମ୍ । ତତ୍ ଏଵ ଲଭତେ ଭଦ୍ରେ କର୍ତା କର୍ମଜମ୍ ଆତ୍ମନଃ ॥୨-୬୩-
ଓ ଶୁଭା, ଜଣେ ମଣିଷ ଯାହା କରେ — ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ — ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଜେ ପାଉଛି, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, କର୍ତ୍ତା ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
ଗୁରୁ ଲାଘଵମ୍ ଅର୍ଥାନାମ୍ ଆରମ୍ଭେ କର୍ମଣାମ୍ ଫଲମ୍ । ଦୋଷମ୍ ଵା ଯୋ ନ ଜାନାତି ସ ବାଲୈତି ହ ଉଚ୍ଯତେ ॥୨-୬୩-
ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲକା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ, କିମ୍ବା ତାହାର ଦୋଷ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
କଶ୍ଚିତ୍ ଆମ୍ର ଵଣମ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵା ପଲାଶାମଃ ଚ ନିଷିନ୍ଚତି । ପୁଷ୍ପମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଫଲେ ଗୃଧ୍ନୁଃ ସ ଶୋଚତି ଫଲ ଆଗମେ ॥୨-୬୩-
କେହି ଆମ୍ବ ବନ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥାଏ; ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ପାଇଁ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଅଵିଜ୍ଞାଯ ଫଲମ୍ ଯୋ ହି କର୍ମ ତ୍ଵେଵାନୁଧାଵତି । ସ ଶୋଚେତ୍ଫଲଵେLଆଯାମ୍ ଯଥା କିମ୍ଶୁକସେଚକଃ ॥୨-୬୩-
ଯିଏ ଫଳ କେମିତି ହେବ ଜାଣିନାହିଁ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ମଣିଷ ପରି।
ସୋ ଅହମ୍ ଆମ୍ର ଵଣମ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵା ପଲାଶାମଃ ଚ ନ୍ଯଷେଚଯମ୍ । ରାମମ୍ ଫଲ ଆଗମେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ ଶୋଚାମି ଦୁର୍ମତିଃ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ଆମ୍ବ ବନ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲି; ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ରାମକୁ ଛାଡିଦେଲି, ଏବେ ମୁଁ ଅବୁଝ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ।
ଲବ୍ଧ ଶବ୍ଦେନ କୌସଲ୍ଯେ କୁମାରେଣ ଧନୁଷ୍ମତା । କୁମାରଃ ଶବ୍ଦ ଵେଧୀ ଇତି ମଯା ପାପମ୍ ଇଦମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୬୩-
କୌଶଳ୍ୟା, ଧନୁ ଧରିଥିବା ଏକ କୁମାର ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ହେବାରୁ, 'ସେ ଶବ୍ଦ ନିଶାନା' ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ମେ ଅନୁସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଦେଵି ଦୁହ୍ଖମ୍ ସ୍ଵଯମ୍ କୃତମ୍ । ସମ୍ମୋହାତ୍ ଇହ ବାଲେନ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ ଭକ୍ଷିତମ୍ ଵିଷମ୍ ॥୨-୬୩-
ଏହି ଦୁଃଖ, ଦେବୀ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି; ଅବୁଝ ଭାବରେ, ଶିଶୁ ଯେପରି ଭୁଲରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଛି।
ଯଥାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ କଶ୍ଚିତ୍ପଲାଶୈର୍ମୋଓହିତୋ ଭଵେତ୍ । ଏଵମ୍ ମମ ଅପି ଅଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଶବ୍ଦ ଵେଧ୍ଯମଯମ୍ ଫଲମ୍ ॥୨-୬୩-
ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷ ପଳାଶ ଗଛରେ ଭୁଲିଯିବା ପରି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ନିଶାନାର ଅଜଣା ଫଳ ଆସିଛି।
ଦେଵ୍ଯ୍ ଅନୂଢା ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵୋ ଯୁଵ ରାଜୋ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ତତଃ ପ୍ରାଵୃଡ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ମଦ କାମ ଵିଵର୍ଧିନୀ ॥୨-୬୩-
ଦେବୀ, ତୁମେ ବିବାହ ହୋଇନଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢିଗଲା।
ଉପାସ୍ଯହି ରସାନ୍ ଭୌମାମ୍ସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ଚ ଜଗଦ୍ ଅମ୍ଶୁଭିଃ । ପରେତ ଆଚରିତାମ୍ ଭୀମାମ୍ ରଵିର୍ ଆଵିଶତେ ଦିଶମ୍ ॥୨-୬୩-
ପୃଥିବୀର ରସ ଉପଭୋଗ କରି, ତାହାର କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦିଶାକୁ ଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁପଥରେ ଚାଲିଥିବା ପରି।
ଉଷ୍ଣମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦଧେ ସଦ୍ଯଃ ସ୍ନିଗ୍ଧା ଦଦୃଶିରେ ଘନାଃ । ତତଃ ଜହୃଷିରେ ସର୍ଵେ ଭେକ ସାରନ୍ଗ ବର୍ହିଣଃ ॥୨-୬୩-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାପ ଭିତରେ ରଖିଲେ, ମেঘ ଚମକିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ବେଙ୍ଗ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ଖୁସି ହେଲେ।
କ୍ଲିନ୍ନପକ୍ଷୋତ୍ତରାଃ ସ୍ନାତାଃ କୃଚ୍ଚ୍ରାଦିଵ ଵତତ୍ରିଣଃ । ଵୃଷ୍ଟିଵାତାଵଧୂତାଗ୍ରାନ୍ ପାଦପାନଭିପେଦିରେ ॥୨-୬୩-
ପାଖ ଭିଜି ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା, ଦୁଃଖରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଉଡି ଗଛମାନେ ପାଖେ ଯାଇଲେ।
ପତିତେନ ଅମ୍ଭସା ଚନ୍ନଃ ପତମାନେନ ଚ ଅସକୃତ୍ । ଆବଭୌ ମତ୍ତ ସାରନ୍ଗଃ ତୋଯ ରାଶିର୍ ଇଵ ଅଚଲଃ ॥୨-୬୩-
ପୁଣିପୁଣି ପଡୁଥିବା ଜଳରେ ଢାକିଯାଇ, ମଦମସ୍ତ ହରିଣ ଜଳର ଗଢ଼ା ପରି ଦେଖାଯାଇଲା।
ପାଣ୍ଡୁରାରୁଣଵର୍ଣାନି ସ୍ରୋଓତାମ୍ସି ଵିମଲାନ୍ଯପି । ସୁସ୍ରୁଵୁର୍ଗିରିଧାତୁଭ୍ଯଃ ସଭସ୍ମାନି ଭୁଜଙ୍ଗଵତ୍ ॥୨-୬୩-
ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଶୁଭ୍ର ଝରଣାମାନେ, ପାହାଡ଼ର ଧାତୁଠାରୁ ଭସ୍ମ ସହିତ, ସାପ ପରି ଚୁଅଉଥିଲେ।
ଆକୁଲାରୁଣତୋଯାନି ସ୍ରୋଓତାମ୍ସି ଵିମଲାନ୍ଯପି । ଉନ୍ମାର୍ଗଜଲଵାହୀନି ବଭୂଵୁର୍ଜଲଦାଗମେ ॥୨-୬୩-
ବର୍ଷା ଆସିବା ସହିତ, ଏହି ନିର୍ମଳ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ପାଣି ଲାଲ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପଥ ଛାଡ଼ି, ତଟ ଉପରେ ଭାସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅତିସୁଖେ କାଲେ ଧନୁଷ୍ମାନ୍ ଇଷୁମାନ୍ ରଥୀ । ଵ୍ଯାଯାମ କୃତ ସମ୍କଲ୍ପଃ ସରଯୂମ୍ ଅନ୍ଵଗାମ୍ ନଦୀମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେଇ ସୁଖଦ ସମୟରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ମନ ଦେଇ, ମୁଁ ରଥ ଚଳାଇ ସରୟୂ ନଦୀ ପାଖରେ ଯାଉଥିଲି।
ନିପାନେ ମହିଷମ୍ ରାତ୍ରୌ ଗଜମ୍ ଵା ଅଭ୍ଯାଗତମ୍ ନଦୀମ୍ । ଅନ୍ଯମ୍ ଵା ଶ୍ଵା ପଦମ୍ କମ୍ଚିଜ୍ ଜିଘାମ୍ସୁର୍ ଅଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥୨-୬୩-
ରାତିରେ ଜଳପାନ ସ୍ଥଳୀରେ, ମୁଁ ଏକ ମହିଷ କିମ୍ବା ହାତୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଶୁ ଯାହା ଚିହ୍ନ ମିଳିଥିଲା, ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, ଏବଂ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିଲା।
ତସ୍ମିମ୍ସ୍ତତ୍ରାହମେକାନ୍ତେ ରାତ୍ରୌ ଵିଵୃତକାର୍ମୁକଃ । ତତ୍ରାହମ୍ ସମ୍ଵୃତମ୍ ଵନ୍ଯମ୍ ହତଵାମ୍ସ୍ତୀରମାଗତମ୍ ॥୨-୬୩-
ସେଠାରେ, ଏକାକି ରାତିରେ, ଧନୁଷ ଟାଣି, ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ବନ୍ୟ ପଶୁ ଯେଉଁଥି ତୀରକୁ ଆସିଥିଲା, ମୁଁ ତାକୁ ମାରିଦେଲି।
ଅନ୍ଯମ୍ ଚାପି ମୃଗମ୍ ହିମ୍ସ୍ରମ୍ ଶବ୍ଦମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଭୁ ପାଗତମ୍ । ଅଥ ଅନ୍ଧ କାରେ ତୁ ଅଶ୍ରୌଷମ୍ ଜଲେ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପର୍ଯତଃ ॥୨-୬୩-
ଏହିପରେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ହିଁସ୍ର ପଶୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଆସୁଥିବାକୁ ଅନୁମାନ କଲି; ତାପରେ ଅନ୍ଧାରରେ ମୁଁ ଏକ ଘଡ଼ା ପାଖରେ ଜଳରେ କିଛି ହଲଚଲ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି।
ଅଚକ୍ଷୁର୍ ଵିଷଯେ ଘୋଷମ୍ ଵାରଣସ୍ଯ ଇଵ ନର୍ଦତଃ । ତତଃ ଅହମ୍ ଶରମ୍ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦୀପ୍ତମ୍ ଆଶୀ ଵିଷ ଉପମମ୍ ॥୨-୬୩-
ମୋ ଚକ୍ଷୁର ଅପହାର ରେଞ୍ଜରେ, ମୁଁ ଏକ ହାତୀ ଗଜରାଜ ଭଳି ଗଜ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ସର୍ପ ବିଷ ସମାନ ତୀବ୍ର, ଉଠାଇଲି।
ଶବ୍ଦମ୍ ପ୍ରତି ଗଜପ୍ରେପ୍ସୁରଭିଲକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵପାତଯମ୍ । ଅମୁନ୍ଚମ୍ ନିଶିତମ୍ ବାଣମ୍ ଅହମ୍ ଆଶୀ ଵିଷ ଉପମମ୍ ॥୨-୬୩-
ହାତୀ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁଁ ଶବ୍ଦକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ସର୍ପ ବିଷ ସମାନ ଘାତକ, ଛାଡ଼ିଦେଲି।
ତତ୍ର ଵାଗ୍ ଉଷସି ଵ୍ଯକ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ ଆସୀଦ୍ ଵନ ଓକସଃ । ହା ହା ଇତି ପତତଃ ତୋଯେ ବାଣାଭିହତମର୍ମଣଃ ॥୨-୬୩-
ପରେ, ପ୍ରଭାତବେଳେ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାନବୀୟ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, 'ହା ହା' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲା, ଯେଉଁଥି ତୀରେ ବାଣ ଲାଗି ଜଳରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତେ ବାଣେ ଵାଗଭୂତ୍ତତ୍ର ମାନୁଷୀ । କଥମ୍ ଅସ୍ମଦ୍ ଵିଧେ ଶସ୍ତ୍ରମ୍ ନିପତେତ୍ ତୁ ତପସ୍ଵିନି ॥୨-୬୩-
ବାଣ ଲାଗିବା ସମୟରେ, ସେଠି ଏକ ମାନବ କଣ୍ଠ ଶୁଣାଗଲା: 'ମୋ ପରି ତପସ୍ବୀ ଉପରେ କିପରି ଶସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିପାରେ?'
ପ୍ରଵିଵିକ୍ତାମ୍ ନଦୀମ୍ ରାତ୍ରାଵ୍ ଉଦାହାରଃ ଅହମ୍ ଆଗତଃ । ଇଷୁଣା ଅଭିହତଃ କେନ କସ୍ଯ ଵା କିମ୍ କୃତମ୍ ମଯା ॥୨-୬୩-
'ରାତିରେ ଏହି ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ମୁଁ ଜଳ ଆଣିବାକୁ ଆସିଥିଲି; କିଏ ମୋତେ ବାଣ ମାରିଲା? କାହାକୁ କଣ ଦୋଷ କରିଥିଲି?'