ପ୍ରସୀଦ ଶିରସା ଯାଚେ ଭୂମୌ ନିତତିତା ଅସ୍ମି ତେ । ଯାଚିତା ଅସ୍ମି ହତା ଦେଵ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଅହମ୍ ନ ହି ତ୍ଵଯା ॥୨-୬୨-
ଦୟା କର, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିକୁ ନମାଇ ତୁମ ପାଖରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଛି। ଦେବ, ତୁମ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଆଗରୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଆଉ ମୋତେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଏଷା ହି ସା ସ୍ତ୍ରୀ ଭଵତି ଶ୍ଲାଘନୀଯେନ ଧୀମତା । ଉଭଯୋଃ ଲୋକଯୋଃ ଵୀର ପତ୍ଯା ଯା ସମ୍ପ୍ରସାଦ୍ଯତେ ॥୨-୬୨-
ଏମିତି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ନାରୀ, ଯାହାକୁ ଦୁଇ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଜାନାମି ଧର୍ମମ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵାମ୍ ଜାନେ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ । ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆର୍ତଯା ତତ୍ ତୁ ମଯା କିମ୍ ଅପି ଭାଷିତମ୍ ॥୨-୬୨-
ମୁଁ ଧର୍ମକୁ ଜାଣେ, ତୁମକୁ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବେ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଯାଇଛି।
ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ଧୈର୍ଯମ୍ ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଶୋକୋ ନାଶଯତେ ସର୍ଵମ୍ ନ ଅସ୍ତି ଶୋକ ସମଃ ରିପୁଃ ॥୨-୬୨-
ଦୁଃଖ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ଶିକ୍ଷାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖ ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ କରେ—ଦୁଃଖ ସମାନ ଶତ୍ରୁ ଆଉ କେହି ନାହିଁ।
ଶକ୍ଯମ୍ ଆପତିତଃ ସୋଢୁମ୍ ପ୍ରହରଃ ରିପୁ ହସ୍ତତଃ । ସୋଢୁମ୍ ଆପତିତଃ ଶୋକଃ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଃ ଅପି ନ ଶକ୍ଯତେ ॥୨-୬୨-
ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତରୁ ଆସିଥିବା ଆଘାତ ସହିପାରିବା ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଆସିଥିବା ସାନା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ଦର୍ମଜ୍ଞାଃ ଶ୍ରୁତିମନ୍ତୋଽପି ଚିନ୍ନଧର୍ମାର୍ଥସମ୍ଶଯାଃ । ଯତଯୋ ଵୀର ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଶୋକସମ୍ମୂଢଚେତସଃ ॥୨-୬୨-
ଧର୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଯତିମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବୀର, ଯେତେବେଳେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵନ ଵାସାଯ ରାମସ୍ଯ ପନ୍ଚ ରାତ୍ରଃ ଅଦ୍ଯ ଗଣ୍ଯତେ । ଯଃ ଶୋକ ହତ ହର୍ଷାଯାଃ ପନ୍ଚ ଵର୍ଷ ଉପମଃ ମମ ॥୨-୬୨-
ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଜି ପାଞ୍ଚ ରାତି ହେଲା। ମୋର ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ରାତି ମୋ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ସମାନ।
ତମ୍ ହି ଚିନ୍ତଯମାନାଯାଃ ଶୋକୋ ଅଯମ୍ ହୃଦି ଵର୍ଧତେ । ଅଦୀନାମ୍ ଇଵ ଵେଗେନ ସମୁଦ୍ର ସଲିଲମ୍ ମହତ୍ ॥୨-୬୨-
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଆଶ୍ରୟହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବେଗରେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଏଵମ୍ ହି କଥଯନ୍ତ୍ଯାଃ ତୁ କୌସଲ୍ଯାଯାଃ ଶୁଭମ୍ ଵଚଃ । ମନ୍ଦ ରଶ୍ମିର୍ ଅଭୂତ୍ ସୁର୍ଯୋ ରଜନୀ ଚ ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ॥୨-୬୨-
ଏପରି କୌସଲ୍ୟା ଶୁଭ କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ କମିଯିବା ଲାଗିଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା।
ତଥ ପ୍ରହ୍ଲାଦିତଃ ଵାକ୍ଯୈଃ ଦେଵ୍ଯା କୌସଲ୍ଯଯା ନୃପଃ । ଶୋକେନ ଚ ସମାକ୍ରାନ୍ତଃ ନିଦ୍ରାଯା ଵଶମ୍ ଏଯିଵାନ୍ ॥୨-୬୨-
ଏପରି ଦେବୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କଥାରେ ରାଜା ଅଳ୍ପ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଶୟନରେ ଶୁଇପଡ଼ିଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧୋ ମୁହୁର୍ ତେନ ଶୋକ ଉପହତ ଚେତନଃ । ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ ଚିନ୍ତାମ୍ ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯତ ॥୨-୬୩-
ଶୋକରେ ମନ ଭାରି ହୋଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ, ବାରମ୍ବାର ଜାଗିଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଃ ଚୈଵ ଵିଵାସାତ୍ ଵାସଵ ଉପମମ୍ । ଆଵିଵେଶ ଉପସର୍ଗଃ ତମ୍ ତମଃ ସୂର୍ଯମ୍ ଇଵ ଆସୁରମ୍ ॥୨-୬୩-
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବନବାସ ହେବା ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଃଖ ସମାନ ଏକ ବିପଦ ଆସିଗଲା; ଅସୁରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯେପରି ଅନ୍ଧାରେ ଢାକିଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମହଲକୁ ଢାକିଦେଲା।
ସଭାର୍ଯେ ନିର୍ଗତେ ରାମେ କୌସଲ୍ଯାମ୍ କୋସଲେଶ୍ଵରଃ । ଵିଵକ୍ଷୁରସିତାପାଙ୍ଗାମ୍ ସ୍ମୃଵା ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ ॥୨-୬୩-
ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳ ରାଜା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କର କଳା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ସ ରାଜା ରଜନୀମ୍ ଷଷ୍ଠୀମ୍ ରାମେ ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଵନମ୍ । ଅର୍ଧ ରାତ୍ରେ ଦଶରଥଃ ସମ୍ସ୍ମରନ୍ ଦୁଷ୍କୃତମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୬୩-
ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଛଅଟି ରାତି ଅଧାରାତିରେ ନିଜ କରା ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେକରି ଅତିବାହିତ କଲେ।
ସ ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତଃ ସ୍ମରନ୍ ଦୁଷ୍କୃତମାତ୍ମନଃ । କୌସଲ୍ଯାମ୍ ପୁତ୍ର ଶୋକ ଆର୍ତାମ୍ ଇଦମ୍ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୩-
ପୁଅ ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ରାଜା, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ମନେକରି, ପୁଅ ଶୋକରେ ଆତୁର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯଦ୍ ଆଚରତି କଲ୍ଯାଣି ଶୁଭମ୍ ଵା ଯଦି ଵା ଅଶୁଭମ୍ । ତତ୍ ଏଵ ଲଭତେ ଭଦ୍ରେ କର୍ତା କର୍ମଜମ୍ ଆତ୍ମନଃ ॥୨-୬୩-
ଓ ଶୁଭା, ଜଣେ ମଣିଷ ଯାହା କରେ — ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ — ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନିଜେ ପାଉଛି, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, କର୍ତ୍ତା ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
ଗୁରୁ ଲାଘଵମ୍ ଅର୍ଥାନାମ୍ ଆରମ୍ଭେ କର୍ମଣାମ୍ ଫଲମ୍ । ଦୋଷମ୍ ଵା ଯୋ ନ ଜାନାତି ସ ବାଲୈତି ହ ଉଚ୍ଯତେ ॥୨-୬୩-
ଯିଏ ଧନର ଭାର କିମ୍ବା ହାଲକା, କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ଫଳ, କିମ୍ବା ତାହାର ଦୋଷ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
କଶ୍ଚିତ୍ ଆମ୍ର ଵଣମ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵା ପଲାଶାମଃ ଚ ନିଷିନ୍ଚତି । ପୁଷ୍ପମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଫଲେ ଗୃଧ୍ନୁଃ ସ ଶୋଚତି ଫଲ ଆଗମେ ॥୨-୬୩-
କେହି ଆମ୍ବ ବନ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥାଏ; ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ପାଇଁ ଆଶା କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ଅଵିଜ୍ଞାଯ ଫଲମ୍ ଯୋ ହି କର୍ମ ତ୍ଵେଵାନୁଧାଵତି । ସ ଶୋଚେତ୍ଫଲଵେLଆଯାମ୍ ଯଥା କିମ୍ଶୁକସେଚକଃ ॥୨-୬୩-
ଯିଏ ଫଳ କେମିତି ହେବ ଜାଣିନାହିଁ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ଫଳ ଆସିଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିବା ମଣିଷ ପରି।
ସୋ ଅହମ୍ ଆମ୍ର ଵଣମ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵା ପଲାଶାମଃ ଚ ନ୍ଯଷେଚଯମ୍ । ରାମମ୍ ଫଲ ଆଗମେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଶ୍ଚାତ୍ ଶୋଚାମି ଦୁର୍ମତିଃ ॥୨-୬୩-
ମୁଁ ଆମ୍ବ ବନ କାଟି, ପଳାଶ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇଥିଲି; ଫଳ ଆସିବାବେଳେ ରାମକୁ ଛାଡିଦେଲି, ଏବେ ମୁଁ ଅବୁଝ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ।
ଲବ୍ଧ ଶବ୍ଦେନ କୌସଲ୍ଯେ କୁମାରେଣ ଧନୁଷ୍ମତା । କୁମାରଃ ଶବ୍ଦ ଵେଧୀ ଇତି ମଯା ପାପମ୍ ଇଦମ୍ କୃତମ୍ ॥୨-୬୩-
କୌଶଳ୍ୟା, ଧନୁ ଧରିଥିବା ଏକ କୁମାର ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ହେବାରୁ, 'ସେ ଶବ୍ଦ ନିଶାନା' ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଥିଲି।
ତତ୍ ଇଦମ୍ ମେ ଅନୁସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଦେଵି ଦୁହ୍ଖମ୍ ସ୍ଵଯମ୍ କୃତମ୍ । ସମ୍ମୋହାତ୍ ଇହ ବାଲେନ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ ଭକ୍ଷିତମ୍ ଵିଷମ୍ ॥୨-୬୩-
ଏହି ଦୁଃଖ, ଦେବୀ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି; ଅବୁଝ ଭାବରେ, ଶିଶୁ ଯେପରି ଭୁଲରେ ବିଷ ଖାଇଯାଏ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଛି।
ଯଥାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ କଶ୍ଚିତ୍ପଲାଶୈର୍ମୋଓହିତୋ ଭଵେତ୍ । ଏଵମ୍ ମମ ଅପି ଅଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଶବ୍ଦ ଵେଧ୍ଯମଯମ୍ ଫଲମ୍ ॥୨-୬୩-
ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଣିଷ ପଳାଶ ଗଛରେ ଭୁଲିଯିବା ପରି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ନିଶାନାର ଅଜଣା ଫଳ ଆସିଛି।
ଦେଵ୍ଯ୍ ଅନୂଢା ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵୋ ଯୁଵ ରାଜୋ ଭଵାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ତତଃ ପ୍ରାଵୃଡ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତା ମଦ କାମ ଵିଵର୍ଧିନୀ ॥୨-୬୩-
ଦେବୀ, ତୁମେ ବିବାହ ହୋଇନଥିଲ, ମୁଁ ରାଜା ହେଲି; ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସି, ମୋ ଆକାଂକ୍ଷା ବଢିଗଲା।
ଉପାସ୍ଯହି ରସାନ୍ ଭୌମାମ୍ସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ଚ ଜଗଦ୍ ଅମ୍ଶୁଭିଃ । ପରେତ ଆଚରିତାମ୍ ଭୀମାମ୍ ରଵିର୍ ଆଵିଶତେ ଦିଶମ୍ ॥୨-୬୩-
ପୃଥିବୀର ରସ ଉପଭୋଗ କରି, ତାହାର କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତାପି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦିଶାକୁ ଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁପଥରେ ଚାଲିଥିବା ପରି।
ଉଷ୍ଣମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦଧେ ସଦ୍ଯଃ ସ୍ନିଗ୍ଧା ଦଦୃଶିରେ ଘନାଃ । ତତଃ ଜହୃଷିରେ ସର୍ଵେ ଭେକ ସାରନ୍ଗ ବର୍ହିଣଃ ॥୨-୬୩-
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାପ ଭିତରେ ରଖିଲେ, ମেঘ ଚମକିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ବେଙ୍ଗ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ଖୁସି ହେଲେ।
କ୍ଲିନ୍ନପକ୍ଷୋତ୍ତରାଃ ସ୍ନାତାଃ କୃଚ୍ଚ୍ରାଦିଵ ଵତତ୍ରିଣଃ । ଵୃଷ୍ଟିଵାତାଵଧୂତାଗ୍ରାନ୍ ପାଦପାନଭିପେଦିରେ ॥୨-୬୩-
ପାଖ ଭିଜି ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା, ଦୁଃଖରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଉଡି ଗଛମାନେ ପାଖେ ଯାଇଲେ।
ପତିତେନ ଅମ୍ଭସା ଚନ୍ନଃ ପତମାନେନ ଚ ଅସକୃତ୍ । ଆବଭୌ ମତ୍ତ ସାରନ୍ଗଃ ତୋଯ ରାଶିର୍ ଇଵ ଅଚଲଃ ॥୨-୬୩-
ପୁଣିପୁଣି ପଡୁଥିବା ଜଳରେ ଢାକିଯାଇ, ମଦମସ୍ତ ହରିଣ ଜଳର ଗଢ଼ା ପରି ଦେଖାଯାଇଲା।
ପାଣ୍ଡୁରାରୁଣଵର୍ଣାନି ସ୍ରୋଓତାମ୍ସି ଵିମଲାନ୍ଯପି । ସୁସ୍ରୁଵୁର୍ଗିରିଧାତୁଭ୍ଯଃ ସଭସ୍ମାନି ଭୁଜଙ୍ଗଵତ୍ ॥୨-୬୩-
ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଶୁଭ୍ର ଝରଣାମାନେ, ପାହାଡ଼ର ଧାତୁଠାରୁ ଭସ୍ମ ସହିତ, ସାପ ପରି ଚୁଅଉଥିଲେ।