thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵନମ୍ ଗତେ ଧର୍ମ ପରେ ରାମେ ରମଯତାମ୍ ଵରେ । କୌସଲ୍ଯା ରୁଦତୀ ସ୍ଵାର୍ତା ଭର୍ତାରମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୨-୬୧-
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦ୍ଯପି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଥିତମ୍ ତେ ମଯଦ୍ ଯଶଃ । ସାନୁକ୍ରୋଶୋ ଵଦାନ୍ଯଃ ଚ ପ୍ରିଯ ଵାଦୀ ଚ ରାଘଵଃ ॥୨-୬୧-
ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା କହିଥିବା।
କଥମ୍ ନର ଵର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରୌ ତୌ ସହ ସୀତଯା । ଦୁହ୍ଖିତୌ ସୁଖ ସମ୍ଵୃଦ୍ଧୌ ଵନେ ଦୁହ୍ଖମ୍ ସହିଷ୍ଯତଃ ॥୨-୬୧-
ନରମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ ଏବଂ ସୀତା, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ବଢିଛନ୍ତି, ଏବେ କିପରି ଜଙ୍ଗଲର ଦୁଃଖ ସହିବେ?
ସା ନୂନମ୍ ତରୁଣୀ ଶ୍ଯାମା ସୁକୁମାରୀ ସୁଖ ଉଚିତା । କଥମ୍ ଉଷ୍ଣମ୍ ଚ ଶୀତମ୍ ଚ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରସହିଷ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ସେ ତରୁଣୀ, କଳା, ସୁକୁମାରୀ ଓ ସୁଖରେ ପାଳିଥିବା ସୀତା, କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିପାରିବେ?
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଅଶନମ୍ ଵିଶାଲ ଅକ୍ଷୀ ସୂପ ଦମ୍ଶ ଅନ୍ଵିତମ୍ ଶୁଭମ୍ । ଵନ୍ଯମ୍ ନୈଵାରମ୍ ଆହାରମ୍ କଥମ୍ ସୀତା ଉପଭୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ବଡ ଆଖି ଥିବା ସୀତା, ଯିଏ ଦିନେ ସୁଆଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ତରକାରି ଖାଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ମୁଢ଼ା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ?
ଗୀତ ଵାଦିତ୍ର ନିର୍ଘୋଷମ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭମ୍ ଅନିନ୍ଦିତା । କଥମ୍ କ୍ରଵ୍ଯ ଅଦ ସିମ୍ହାନାମ୍ ଶବ୍ଦମ୍ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତି ଅଶୋଭନମ୍ ॥୨-୬୧-
ଯିଏ ଦିନେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷୀ କିପରି ମାଂସ ଖାଉଥିବା ସିଂହଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଡାକ ଶୁଣିପାରିବେ?
ମହା ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ଵଜ ସମ୍କାଶଃ କ୍ଵ ନୁ ଶେତେ ମହା ଭୁଜଃ । ଭୁଜମ୍ ପରିଘ ସମ୍କାଶମ୍ ଉପଧାଯ ମହା ବଲଃ ॥୨-୬୧-
ଏହି ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସମାନ ଦେହ ଓ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ବାହୁ ଥିବା ରାମ, ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଶୁଅନ୍ତି?
ପଦ୍ମ ଵର୍ଣମ୍ ସୁକେଶ ଅନ୍ତମ୍ ପଦ୍ମ ନିହ୍ଶ୍ଵାସମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । କଦା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ରାମସ୍ଯ ଵଦନମ୍ ପୁଷ୍କର ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥୨-୬୧-
କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର କେଶ ଧାରି, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବି?
ଵଜ୍ର ସାରମଯମ୍ ନୂନମ୍ ହୃଦଯମ୍ ମେ ନ ସମ୍ଶଯଃ । ଅପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯା ନ ତମ୍ ଯଦ୍ ଵୈ ଫଲତି ଇଦମ୍ ସହସ୍ରଧା ॥୨-୬୧-
ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର, ନହେଲେ ରାମଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଏହା ହଜାର ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇଯାଏନି।
ଯତ୍ତ୍ଵଯା କରୁଣମ୍ କର୍ମ ଵ୍ଯପୋହ୍ଯ ମମ ବାନ୍ଧଵାଃ । ନିରସ୍ତା ପରିଧାଵନ୍ତି ସୁଖାର୍ହଃ କୃପଣା ଵନେ ॥୨-୬୧-
ତୁମର ଦୟାହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ଘୁଞ୍ଚିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଯଦି ପଞ୍ଚଦଶେ ଵର୍ଷେ ରାଘଵଃ ପୁନରେଷ୍ଯତି । ଜହ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଚ କୋଶମ୍ ଚ ଭରତୋ ନୋପଲ୍ସ୍ଖ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ଯଦି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାଘବ ଫେରିଆସିବେ, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଭୋଜଯନ୍ତି କିଲ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ କେଚିତ୍ସ୍ଵନେଵ ବାନ୍ଧଵାନ୍ । ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସମୀକ୍ଷନ୍ତେ କୃତକାର୍ଯା ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାନ୍ ॥୨-୬୧-
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, କେହି କେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ଖାଇଥାନ୍ତି, ତାପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଡାକନ୍ତି।
ତତ୍ର ଯେ ଗୁଣଵନ୍ତଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଵାମ୍ସଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ନ ପଶ୍ଚାତ୍ତେଽଭିମନ୍ଯନ୍ତେ ସୁଧାମପି ସୁରୋପମାଃ ॥୨-୬୧-
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗୁଣବାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପରେ ମଧୁ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ କଷ୍ଟ ନେନ୍ତିନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣେଷ୍ଵପି ତୃପ୍ତେଷୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ନାଭ୍ଯୁପୈତୁମଲମ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଶୃଙ୍ଗଚ୍ଚେଦମିଵର୍ଷ୍ଭାଃ ॥୨-୬୧-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖାଇବାକୁ ରାଜି ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ମଣ୍ଡା ଛେଦି ଦେଇଥିବା ଘାସରେ ବଳଦ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ କନୀଯସା ଭ୍ରାତ୍ରା ଭୁକ୍ତମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ଵିଶାମ୍ ପତେ । ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵରିଷ୍ଠାଃ ଚ କିମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ନ ଅଵମମ୍ସ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ଏଭଳି, ଛୋଟ ଭାଇ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କଲେ, ବଡ ଭାଇ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ଅପମାନ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ଜନପତି?
ନ ପରେଣ ଆହୃତମ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯମ୍ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଖାଦିତୁମ୍ ଇଚ୍ଚତି । ଏଵମ୍ ଏଵ ନର ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପର ଲୀଢମ୍ ନ ମମ୍ସ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ଏକ ବାଘ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ଆଣିଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେନାହିଁ; ସେହିପରି, ବାଘ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ନିଆ ଜିନିଷକୁ କଦାପି ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ହଵିର୍ ଆଜ୍ଯମ୍ ପୁରୋଡାଶାଃ କୁଶା ଯୂପାଃ ଚ ଖାଦିରାଃ । ନ ଏତାନି ଯାତ ଯାମାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ପୁନର୍ ଅଧ୍ଵରେ ॥୨-୬୧-
ଯଜ୍ଞରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ହବିଷ, ଘୃତ, ପିଠା, କୁଶ ଓ ଖଦିର ଯୂପ — ଏହି ସବୁ ଏକଥର ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ, ପୁଣି ଦ୍ୱିତୀୟଥର ବ୍ୟବହାର ହୁଏନାହିଁ।
ତଥା ହି ଆତ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ରାଜ୍ଯମ୍ ହୃତ ସାରାମ୍ ସୁରାମ୍ ଇଵ । ନ ଅଭିମନ୍ତୁମ୍ ଅଲମ୍ ରାମଃ ନଷ୍ଟ ସୋମମ୍ ଇଵ ଅଧ୍ଵରମ୍ ॥୨-୬୧-
ଏହି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଏହା ମଦର ମାନ ହରାଇଯିବା ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଯେପରି ସୋମ ନଥିବା ଯଜ୍ଞ ଚାଲିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେନାହିଁ।
ନ ଏଵମ୍ ଵିଧମ୍ ଅସତ୍କାରମ୍ ରାଘଵୋ ମର୍ଷଯିଷ୍ଯତି । ବଲଵାନ୍ ଇଵ ଶାର୍ଦୂଲୋ ବାଲଧେର୍ ଅଭିମର୍ଶନମ୍ ॥୨-୬୧-
ଏପରି ଅପମାନ ରାଘବ ସହିପାରିବେନାହିଁ; ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ଏକ ଶିଶୁଙ୍କର ଆଘାତ ସହିନଥାଏ।
ନୈତସ୍ଯ ସହିତା ଲୋକା ଭଯମ୍ କୁର୍ଯୁର୍ମହାମୃଧେ । ଅଧର୍ମମ୍ ତ୍ଵିହ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକମ୍ ଧର୍ମେଣ ଯୋଜଯେତ୍ ॥୨-୬୧-
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଚାଲାଇଥାନ୍ତି।
ନନ୍ଵସୌ କାଞ୍ଚନୈର୍ବାଣୈର୍ମହାଵୀର୍ଯୋ ମହାଭୁଜଃ । ଯୁଗାନ୍ତ ଇଵ ଭୂତାନି ସାଗରାନପି ନିର୍ଦହେତ୍ ॥୨-୬୧-
ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମହାବୀର, ସୁନାର ତୀର ନେଇ, ଯୁଗାନ୍ତ ପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାଗରକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେଇପାରିବେ।
ସ ତାଦୃଶଃ ସିମ୍ହ ବଲୋ ଵୃଷଭ ଅକ୍ଷୋ ନର ଋଷଭଃ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ହତଃ ପିତ୍ରା ଜଲଜେନ ଆତ୍ମଜୋ ଯଥା ॥୨-୬୧-
ଏପରି ସିଂହ ସମାନ ଶକ୍ତି, ବୃଷଭ ଦୃଷ୍ଟି, ମାନବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଲୋକ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଦ୍ଵିଜାତି ଚରିତଃ ଧର୍ମଃ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଃ ସନାତନଃ । ଯଦି ତେ ଧର୍ମ ନିରତେ ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରେ ଵିଵାସିତେ ॥୨-୬୧-
ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କର ଆଚରଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ — ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିଜ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇଛ, ତେବେ...
ଗତିର୍ ଏଵାକ୍ ପତିର୍ ନାର୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଗତିର୍ ଆତ୍ମଜଃ । ତୃତୀଯା ଜ୍ଞାତଯୋ ରାଜମଃ ଚତୁର୍ଥୀ ନ ଇହ ଵିଦ୍ଯତେ ॥୨-୬୧-
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ସ୍ୱାମୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରୟ ପୁଅ, ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଚତୁର୍ଥ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ତତ୍ର ତ୍ଵମ୍ ଚୈଵ ମେ ନ ଅସ୍ତି ରାମଃ ଚ ଵନମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ । ନ ଵନମ୍ ଗନ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଚାମି ସର୍ଵଥା ହି ହତା ତ୍ଵଯା ॥୨-୬୧-
ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ନାହାଁ, ରାମ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ଚଳିଗଲେ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେନି; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ହତମ୍ ତ୍ଵଯା ରାଜ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ସରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ । ହତଃ ତଥା ଆତ୍ମା ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ଚ । ହତା ସପୁତ୍ରା ଅସ୍ମି ହତାଃ ଚ ପୌରାଃ । ସୁତଃ ଚ ଭାର୍ଯା ଚ ତଵ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ ॥୨-୬୧-
ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜିଲ୍ଲା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ଏହିପରି ମୋ ନିଜ ଜୀବନ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ; ମୁଁ ଓ ମୋ ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ, ପୌରଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି।
ଇମାମ୍ ଗିରମ୍ ଦାରୁଣ ଶବ୍ଦ ସମ୍ଶ୍ରିତାମ୍ । ନିଶମ୍ଯ ରାଜା ଅପି ମୁମୋହ ଦୁହ୍ଖିତଃ । ତତଃ ସ ଶୋକମ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ପାର୍ଥିଵଃ । ସ୍ଵଦୁଷ୍କୃତମ୍ ଚ ଅପି ପୁନଃ ତଦା ଅସ୍ମରତ୍ ॥୨-୬୧-
ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ; ପରେ ସେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ପୁଣି ସ୍ମରଣ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୨-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଏଵମ୍ ତୁ କ୍ରୁଦ୍ଧଯା ରାଜା ରାମ ମାତ୍ରା ସଶୋକଯା । ଶ୍ରାଵିତଃ ପରୁଷମ୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଦୁହ୍ଖିତଃ ॥୨-୬୨-
ଏପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।